श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 230


ਲਖੇ ਨੈਨ ਬਾਕੇ ਮਨੈ ਮੀਨ ਮੋਹੈ ਲਖੇ ਜਾਤ ਕੇ ਸੂਰ ਕੀ ਜੋਤਿ ਛਾਈ ॥
लखे नैन बाके मनै मीन मोहै लखे जात के सूर की जोति छाई ॥

मत्स्यः नेत्रदर्शनेन मोहितः भवति, तस्याः सौन्दर्यं च सूर्यप्रकाशस्य विस्तारः इव दृश्यते।

ਮਨੋ ਫੂਲ ਫੂਲੇ ਲਗੇ ਨੈਨ ਝੂਲੇ ਲਖੇ ਲੋਗ ਭੂਲੇ ਬਨੇ ਜੋਰ ਐਸੇ ॥
मनो फूल फूले लगे नैन झूले लखे लोग भूले बने जोर ऐसे ॥

तस्याः नेत्राणि दृष्ट्वा पुष्पितपद्मवत् दृश्यन्ते सर्वे च वने जनाः तस्याः शोभना अत्यन्तं मुग्धाः भवन्ति।

ਲਖੇ ਨੈਨ ਥਾਰੇ ਬਿਧੇ ਰਾਮ ਪਿਆਰੇ ਰੰਗੇ ਰੰਗ ਸਾਰਾਬ ਸੁਹਾਬ ਜੈਸੇ ॥੨੯੮॥
लखे नैन थारे बिधे राम पिआरे रंगे रंग साराब सुहाब जैसे ॥२९८॥

हे सीता ! तव मत्तनेत्रं दृष्ट्वा रामः स्वयं तैः विद्धः इव दृश्यते।२९८।

ਰੰਗੇ ਰੰਗ ਰਾਤੇ ਮਯੰ ਮਤ ਮਾਤੇ ਮਕਬੂਲਿ ਗੁਲਾਬ ਕੇ ਫੂਲ ਸੋਹੈਂ ॥
रंगे रंग राते मयं मत माते मकबूलि गुलाब के फूल सोहैं ॥

मत्तनेत्रे तव प्रेमे रञ्जितानि च रमणीयगुलाबमिव दृश्यते।

ਨਰਗਸ ਨੇ ਦੇਖ ਕੈ ਨਾਕ ਐਂਠਾ ਮ੍ਰਿਗੀਰਾਜ ਕੇ ਦੇਖਤੈਂ ਮਾਨ ਮੋਹੈਂ ॥
नरगस ने देख कै नाक ऐंठा म्रिगीराज के देखतैं मान मोहैं ॥

नार्सिसिस् पुष्पाणि ईर्ष्यापूर्वकं अवमाननाम् अभिव्यञ्जयन्ति, तां दृष्ट्वा च कुर्वन्ति स्वाभिमानस्य आघातं अनुभवन्ति,

ਸਬੋ ਰੋਜ ਸਰਾਬ ਨੇ ਸੋਰ ਲਾਇਆ ਪ੍ਰਜਾ ਆਮ ਜਾਹਾਨ ਕੇ ਪੇਖ ਵਾਰੇ ॥
सबो रोज सराब ने सोर लाइआ प्रजा आम जाहान के पेख वारे ॥

मद्यं सर्वबलेऽपि न सर्वं जगति सीतायाः उग्ररागस्य समं अनुभवति,

ਭਵਾ ਤਾਨ ਕਮਾਨ ਕੀ ਭਾਤ ਪਿਆਰੀਨਿ ਕਮਾਨ ਹੀ ਨੈਨ ਕੇ ਬਾਨ ਮਾਰੇ ॥੨੯੯॥
भवा तान कमान की भात पिआरीनि कमान ही नैन के बान मारे ॥२९९॥

भ्रुवो धनुः इव रमणीया तेभ्यः भ्रूभ्यः चक्षुषः बाणान् निर्वहति।।299।।

ਕਬਿਤ ॥
कबित ॥

कबिट्

ਊਚੇ ਦ੍ਰੁਮ ਸਾਲ ਜਹਾ ਲਾਬੇ ਬਟ ਤਾਲ ਤਹਾ ਐਸੀ ਠਉਰ ਤਪ ਕਉ ਪਧਾਰੈ ਐਸੋ ਕਉਨ ਹੈ ॥
ऊचे द्रुम साल जहा लाबे बट ताल तहा ऐसी ठउर तप कउ पधारै ऐसो कउन है ॥

यत्र उच्चसालवृक्षाः वटवृक्षाः च विशालाः टङ्काः च, कः तपः करोति

ਜਾ ਕੀ ਛਬ ਦੇਖ ਦੁਤ ਖਾਡਵ ਕੀ ਫੀਕੀ ਲਾਗੈ ਆਭਾ ਤਕੀ ਨੰਦਨ ਬਿਲੋਕ ਭਜੇ ਮੌਨ ਹੈ ॥
जा की छब देख दुत खाडव की फीकी लागै आभा तकी नंदन बिलोक भजे मौन है ॥

कस्य च सौन्दर्यं दृष्ट्वा पाण्डवानां सौन्दर्यं प्रभाहीनं इव दृश्यते तथा च स्वर्गवनानि तस्य सौन्दर्यस्य अवलोकनेन मौनं कर्तुं श्रेयस्करं अनुभवन्ति?

ਤਾਰਨ ਕੀ ਕਹਾ ਨੈਕ ਨਭ ਨ ਨਿਹਰਾਯੋ ਜਾਇ ਸੂਰਜ ਕੀ ਜੋਤ ਤਹਾ ਚੰਦ੍ਰਕੀ ਨ ਜਉਨ ਹੈ ॥
तारन की कहा नैक नभ न निहरायो जाइ सूरज की जोत तहा चंद्रकी न जउन है ॥

तत्र एतावता सघनछाया अस्ति यत् नक्षत्राणां विषये न वक्तव्यं नभः अपि तत्र न दृश्यते, सूर्यचन्द्रप्रकाशः तत्र न प्राप्नोति।

ਦੇਵ ਨ ਨਿਹਾਰਯੋ ਕੋਊ ਦੈਤ ਨ ਬਿਹਾਰਯੋ ਤਹਾ ਪੰਛੀ ਕੀ ਨ ਗੰਮ ਜਹਾ ਚੀਟੀ ਕੋ ਨ ਗਉਨ ਹੈ ॥੩੦੦॥
देव न निहारयो कोऊ दैत न बिहारयो तहा पंछी की न गंम जहा चीटी को न गउन है ॥३००॥

न देवः राक्षसो वा वसति पक्षिणः पिपीलिका अपि तत्र प्रवेशः नास्ति।३००।

ਅਪੂਰਬ ਛੰਦ ॥
अपूरब छंद ॥

अपूरव स्तन्जा

ਲਖੀਏ ਅਲਖ ॥
लखीए अलख ॥

(श्रीरामः, सीता, लक्ष्मणश्च तस्मिन् कुटीरमागमने)।

ਤਕੀਏ ਸੁਭਛ ॥
तकीए सुभछ ॥

तत् स्वीकृत्य

ਧਾਯੋ ਬਿਰਾਧ ॥
धायो बिराध ॥

(तस्य) अन्नं च ज्ञात्वा महाराजः धावन् आगतः

ਬੰਕੜਯੋ ਬਿਬਾਦ ॥੩੦੧॥
बंकड़यो बिबाद ॥३०१॥

अज्ञानिनः )राम-लक्ष्मणः) सुभोजनं दृष्ट्वा विराधः नाम राक्षसः अग्रे आगतः एवं तेषां शान्तजीवने विपत्तिः अभवत्।३०१।

ਲਖੀਅੰ ਅਵਧ ॥
लखीअं अवध ॥

रामः अवगच्छत्

ਸੰਬਹਯੋ ਸਨਧ ॥
संबहयो सनध ॥

(अग्रतः) कवचकारः पूर्णतया सज्जः इति।

ਸੰਮਲੇ ਹਥਿਆਰ ॥
संमले हथिआर ॥

(तथा ते अपि) बाहून् गृहीतवन्तः

ਉਰੜੇ ਲੁਝਾਰ ॥੩੦੨॥
उरड़े लुझार ॥३०२॥

रामः तं दृष्ट्वा शस्त्राणि धारयन् तं प्रति अगच्छत् स्वशस्त्रनियन्त्रणं कृत्वा उभौ योद्धौ युद्धं आरब्धवन्तौ।३०२।

ਚਿਕੜੀ ਚਾਵੰਡ ॥
चिकड़ी चावंड ॥

(यदा) योद्धाः सम्मुखम् आगतवन्तः

ਸੰਮੁਹੇ ਸਾਵੰਤ ॥
संमुहे सावंत ॥

(तथा) ते आक्रोशन्ति स्म।

ਸਜੀਏ ਸੁਬਾਹ ॥
सजीए सुबाह ॥

सुन्दरबाहुः (योद्धा) अलङ्कृताः, २.