श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 333


ਮੁਰ ਮਾਰਿ ਦਯੋ ਘਟਿਕਾਨ ਕਰੀ ਰਿਪੁ ਜਾ ਸੀਅ ਕੀ ਜੀਯ ਪੀਰ ਹਰੀ ਹੈ ॥
मुर मारि दयो घटिकान करी रिपु जा सीअ की जीय पीर हरी है ॥

यः मुर राक्षसं हत्वा कुम्भकरणस्य शत्रुं गजं च (नष्टं) कृतवान्; अथ सीताहृदयदुःखं यः अपहृतवान् ।

ਸੋ ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਮਿ ਬਿਖੈ ਭਗਵਾਨ ਸੁ ਗਊਅਨ ਕੈ ਮਿਸ ਖੇਲ ਕਰੀ ਹੈ ॥੩੯੭॥
सो ब्रिज भूमि बिखै भगवान सु गऊअन कै मिस खेल करी है ॥३९७॥

सुरनाम राक्षसं हत्वा शत्रुवधं सीतायाः दुःखं हत्वा स एव भगवान् ब्रजे जन्म प्राप्य गोभिः क्रीडति।३९७।

ਜਾਹਿ ਸਹੰਸ੍ਰ ਫਨੀ ਤਨ ਊਪਰਿ ਸੋਇ ਕਰੀ ਜਲ ਭੀਤਰ ਕ੍ਰੀੜਾ ॥
जाहि सहंस्र फनी तन ऊपरि सोइ करी जल भीतर क्रीड़ा ॥

यो जले क्रीडति शेषनागे सहस्रशिरसास्थितः |

ਜਾਹਿ ਬਿਭੀਛਨ ਰਾਜ ਦਯੋ ਅਰੁ ਜਾਹਿ ਦਈ ਕੁਪਿ ਰਾਵਨ ਪੀੜਾ ॥
जाहि बिभीछन राज दयो अरु जाहि दई कुपि रावन पीड़ा ॥

स महात्मना रावणं पीडयित्वा विभीषणाय राज्यं दत्तवान्

ਜਾਹਿ ਦਯੋ ਕਰ ਕੈ ਜਗ ਭੀਤਰ ਜੀਵ ਚਰਾਚਰ ਅਉ ਗਜ ਕੀੜਾ ॥
जाहि दयो कर कै जग भीतर जीव चराचर अउ गज कीड़ा ॥

यः करुणापूर्वकं स्थावरजङ्गमेषु सर्वलोकेषु गजकृमिभ्यः प्राणान् ददाति स्म

ਖੇਲਤ ਸੋ ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਮਿ ਬਿਖੈ ਜਿਨਿ ਕੀਲ ਸੁਰਾਸੁਰ ਬੀਚ ਝਗੀੜਾ ॥੩੯੮॥
खेलत सो ब्रिज भूमि बिखै जिनि कील सुरासुर बीच झगीड़ा ॥३९८॥

स एव भगवान् ब्रजे क्रीडन् देवदानवयुद्धं दृष्टवान् ॥३९८॥

ਬੀਰ ਬਡੇ ਦੁਰਜੋਧਨ ਆਦਿਕ ਜਾਹਿ ਮਰਾਇ ਡਰੇ ਰਨਿ ਛਤ੍ਰੀ ॥
बीर बडे दुरजोधन आदिक जाहि मराइ डरे रनि छत्री ॥

यस्मात् दुर्योधनादयः महायोद्धाः रणक्षेत्रे भयन्ति

ਜਾਹਿ ਮਰਿਯੋ ਸਿਸੁਪਾਲ ਰਿਸੈ ਕਰਿ ਰਾਜਨ ਮੈ ਕ੍ਰਿਸਨੰ ਬਰ ਅਤ੍ਰੀ ॥
जाहि मरियो सिसुपाल रिसै करि राजन मै क्रिसनं बर अत्री ॥

यः महाक्रोधः शिशुपालं हत्वा स एव महावीरः अयं कृष्णः |

ਖੇਲਤ ਹੈ ਸੋਊ ਗਊਅਨ ਮੈ ਜੋਊ ਹੈ ਜਗ ਕੋ ਕਰਤਾ ਬਧ ਸਤ੍ਰੀ ॥
खेलत है सोऊ गऊअन मै जोऊ है जग को करता बध सत्री ॥

स एव कृष्णः गोभिः क्रीडति स एव कृष्णः शत्रुहन्ता सर्वलोकस्य कर्ता च

ਆਗਿ ਸੋ ਧੂਮ੍ਰ ਲਪੇਟਤ ਜਿਉ ਫੁਨਿ ਗੋਪ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਇਹ ਛਤ੍ਰੀ ॥੩੯੯॥
आगि सो धूम्र लपेटत जिउ फुनि गोप कहावत है इह छत्री ॥३९९॥

स एव च कृष्णः धूममध्ये वह्निस्फुलिङ्ग इव प्रकाशते क्षत्रियः भूत्वा गोप इति कथयति।।399।

ਕਰ ਜੁਧ ਮਰੇ ਇਕਲੇ ਮਧੁ ਕੀਟਭ ਰਾਜੁ ਸਤਕ੍ਰਿਤ ਕੋ ਜਿਹ ਦੀਆ ॥
कर जुध मरे इकले मधु कीटभ राजु सतक्रित को जिह दीआ ॥

तेन सह युद्धे प्रवृत्तौ मधुकैतभौ राक्षसौ हतौ स एव राज्याङ्गुली इन्द्रं दत्तवान्

ਕੁੰਭਕਰਨ ਮਰਿਯੋ ਜਿਨਿ ਹੈ ਅਰੁ ਰਾਵਨ ਕੋ ਛਿਨ ਮੈ ਬਧ ਕੀਆ ॥
कुंभकरन मरियो जिनि है अरु रावन को छिन मै बध कीआ ॥

कुम्भकर्णोऽपि मृतः स युध्यमानो रावणं हत्वा क्षणात् |

ਰਾਜੁ ਬਿਭੀਛਨ ਦੇ ਕਰਿ ਆਨੰਦ ਅਉਧਿ ਚਲਿਯੋ ਸੰਗਿ ਲੈ ਕਰਿ ਸੀਆ ॥
राजु बिभीछन दे करि आनंद अउधि चलियो संगि लै करि सीआ ॥

स एव विभीषणाय राज्यं दत्त्वा सीतां गृहीत्वा ।

ਪਾਪਨ ਕੇ ਬਧ ਕਾਰਨ ਸੋ ਅਵਤਾਰ ਬਿਖੈ ਬ੍ਰਿਜ ਕੇ ਅਬ ਲੀਆ ॥੪੦੦॥
पापन के बध कारन सो अवतार बिखै ब्रिज के अब लीआ ॥४००॥

अवधं प्रति गतः अधुना पापिनां वधार्थं ब्रजावतारं कृतवान्।४००।

ਜੋ ਉਪਮਾ ਹਰਿ ਕੀ ਕਰੀ ਗੋਪਨ ਤਉ ਪਤਿ ਗੋਪਨ ਬਾਤ ਕਹੀ ਹੈ ॥
जो उपमा हरि की करी गोपन तउ पति गोपन बात कही है ॥

यथा गोपाः कृष्णं स्तुवन्ति स्म, तथैव नन्दः गोपेश्वरः अवदत्।

ਜੋ ਇਹ ਕੋ ਬਲੁ ਆਇ ਕਹਿਯੋ ਗਰਗੈ ਹਮ ਸੋ ਸੋਊ ਬਾਤ ਸਹੀ ਹੈ ॥
जो इह को बलु आइ कहियो गरगै हम सो सोऊ बात सही है ॥

कृष्णस्य पराक्रमविषये भवता यत् वर्णनं तत् सर्वथा सम्यक्

ਪੂਤੁ ਕਹਿਯੋ ਬਸੁਦੇਵਹਿ ਕੋ ਦਿਜ ਤਾਹਿ ਮਿਲਿਯੋ ਫੁਨਿ ਮਾਨਿ ਇਹੀ ਹੈ ॥
पूतु कहियो बसुदेवहि को दिज ताहि मिलियो फुनि मानि इही है ॥

पुरोहितः (पुरोहितः) तं वासुदेवस्य पुत्रः इति उक्तवान् अस्ति, एतत् तस्य सौभाग्यम् अस्ति

ਜੋ ਇਹ ਕੋ ਫੁਨਿ ਮਾਰਨ ਆਯੋ ਸੁ ਤਾਹੀ ਕੀ ਦੇਹ ਗਈ ਨ ਰਹੀ ਹੈ ॥੪੦੧॥
जो इह को फुनि मारन आयो सु ताही की देह गई न रही है ॥४०१॥

यः तं मारयितुं आगतः सः स्वयं शारीरिकरूपेण नष्टः अभवत्।401.

ਅਥ ਇੰਦ੍ਰ ਆਇ ਦਰਸਨ ਕੀਆ ਅਰੁ ਬੇਨਤੀ ਕਰਤ ਭਯਾ ॥
अथ इंद्र आइ दरसन कीआ अरु बेनती करत भया ॥

अधुना कृष्णं द्रष्टुं प्रार्थयितुं च इन्द्रस्य आगमनस्य वर्णनं आरभ्यते

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਦਿਨ ਏਕ ਗਏ ਬਨ ਕੋ ਹਰਿ ਜੀ ਮਘਵਾ ਤਜਿ ਮਾਨ ਹਰੀ ਪਹਿ ਆਯੋ ॥
दिन एक गए बन को हरि जी मघवा तजि मान हरी पहि आयो ॥

एकस्मिन् दिने यदा कृष्णः वनं गतः, ततः स्वस्य अभिमानं त्यक्त्वा ।

ਪਾਪਨ ਕੇ ਬਖਸਾਵਨ ਕੋ ਹਰਿ ਕੇ ਤਰਿ ਪਾਇਨ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯੋ ॥
पापन के बखसावन को हरि के तरि पाइन सीस निवायो ॥

इन्द्रः तस्य समीपम् आगत्य तस्य पापक्षमायाः कृते कृष्णपादयोः शिरः नत्वा

ਅਉਰ ਕਰੀ ਬਿਨਤੀ ਹਰਿ ਕੀ ਅਤਿ ਹੀ ਤਿਹ ਤੋ ਭਗਵਾਨ ਰਿਝਾਯੋ ॥
अउर करी बिनती हरि की अति ही तिह तो भगवान रिझायो ॥

श्रीकृष्णं प्रार्थयित्वा प्रीणयामास भगवन्! अहं भ्रष्टः अस्मि

ਚੂਕ ਭਈ ਹਮ ਤੇ ਕਹਿਯੋ ਸਕ੍ਰ ਸੁ ਕੈ ਹਰਿ ਜੀ ਤੁਮ ਕੌ ਨਹਿ ਪਾਯੋ ॥੪੦੨॥
चूक भई हम ते कहियो सक्र सु कै हरि जी तुम कौ नहि पायो ॥४०२॥

तव अन्तं ज्ञातुं न शक्तोऽस्मि ॥४०२॥

ਤੂ ਜਗ ਕੋ ਕਰਤਾ ਕਰੁਨਾਨਿਧਿ ਤੂ ਸਭ ਲੋਗਨ ਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ॥
तू जग को करता करुनानिधि तू सभ लोगन को करता है ॥

हे दया निधि ! त्वं जगतः प्रजापतिः

ਤੂ ਮੁਰ ਕੋ ਮਰੀਯਾ ਰਿਪੁ ਰਾਵਨ ਭੂਰਿਸਿਲਾ ਤ੍ਰੀਯਾ ਕੋ ਭਰਤਾ ਹੈ ॥
तू मुर को मरीया रिपु रावन भूरिसिला त्रीया को भरता है ॥

त्वं मुरसुरहन्ता रावणस्य त्राता पतिव्रता अहल्याः

ਤੂ ਸਭ ਦੇਵਨ ਕੋ ਪਤਿ ਹੈ ਅਰੁ ਸਾਧਨ ਕੇ ਦੁਖ ਕੋ ਹਰਤਾ ਹੈ ॥
तू सभ देवन को पति है अरु साधन के दुख को हरता है ॥

त्वं सर्वदेवानां प्रभुः सन्तदुःखहरः

ਜੋ ਤੁਮਰੀ ਕਛੁ ਭੂਲ ਕਰੈ ਤਿਹ ਕੇ ਫੁਨਿ ਤੂ ਤਨ ਕੋ ਮਰਤਾ ਹੈ ॥੪੦੩॥
जो तुमरी कछु भूल करै तिह के फुनि तू तन को मरता है ॥४०३॥

हे भगवन् ! यः त्वां अवहेलयति, तस्य त्वं तस्य नाशकः।403.

ਸੁਨਿ ਕਾਨ੍ਰਹ ਸਤਕ੍ਰਿਤ ਕੀ ਉਪਮਾ ਤਬ ਕਾਮ ਸੁ ਧੇਨ ਗਊ ਚਲਿ ਆਈ ॥
सुनि कान्रह सतक्रित की उपमा तब काम सु धेन गऊ चलि आई ॥

कृष्णा इन्द्रौ यदा वार्तालापं कृतवन्तौ तदा कामधेनुः गोः आगतः |

ਆਇ ਕਰੀ ਉਪਮਾ ਹਰਿ ਕੀ ਬਹੁ ਭਾਤਿਨ ਸੋ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਬਡਾਈ ॥
आइ करी उपमा हरि की बहु भातिन सो कबि स्याम बडाई ॥

कविः श्यामः कथयति यत् सा कृष्णस्य नानाप्रशंसाम् अकरोत्

ਗਾਵਤ ਹੀ ਗੁਨ ਕਾਨਰ ਕੇ ਇਕ ਕਿੰਕਰ ਆਇ ਗਈ ਹਰਿ ਪਾਈ ॥
गावत ही गुन कानर के इक किंकर आइ गई हरि पाई ॥

सा कृष्णस्य स्तुत्वा भगवन्तं साक्षात्कृतवती

ਸ੍ਯਾਮ ਕਰੋ ਉਪਮਾ ਕਹਿਯੋ ਪਤਿ ਸੋ ਉਪਮਾ ਬਹੁ ਭਾਤਿਨ ਭਾਈ ॥੪੦੪॥
स्याम करो उपमा कहियो पति सो उपमा बहु भातिन भाई ॥४०४॥

तस्याः अनुमोदनेन मनः अनेकधा लोभितम् इति कविः वदति।४०४।

ਕਾਨਰ ਕੇ ਪਗ ਪੂਜਨ ਕੋ ਸਭ ਦੇਵਪੁਰੀ ਤਜਿ ਕੈ ਸੁਰ ਆਏ ॥
कानर के पग पूजन को सभ देवपुरी तजि कै सुर आए ॥

स्वर्गं त्यक्त्वा सर्वे देवाः कृष्णपादप्रणामार्थम् आगताः

ਪਾਇ ਪਰੇ ਇਕ ਪੂਜਤ ਭੇ ਇਕ ਨਾਚ ਉਠੇ ਇਕ ਮੰਗਲ ਗਾਏ ॥
पाइ परे इक पूजत भे इक नाच उठे इक मंगल गाए ॥

कश्चित् तस्य पादौ स्पृशति कश्चित् गीतं गायति नृत्यति च

ਸੇਵ ਕਰੈ ਹਰਿ ਕੀ ਹਿਤ ਕੈ ਕਰਿ ਆਵਤ ਕੇਸਰ ਧੂਪ ਜਗਾਏ ॥
सेव करै हरि की हित कै करि आवत केसर धूप जगाए ॥

कश्चित् कुङ्कुमधूप-विट-दाह-सेवां कर्तुं आगच्छति

ਦੈਤਨ ਕੋ ਬਧ ਕੈ ਭਗਵਾਨ ਮਨੋ ਜਗ ਮੈ ਸੁਰ ਫੇਰਿ ਬਸਾਏ ॥੪੦੫॥
दैतन को बध कै भगवान मनो जग मै सुर फेरि बसाए ॥४०५॥

इदं प्रतीयते यत् भगवता (कृष्णः) लोकात् राक्षसानां नाशार्थं पृथिवीं देवानां निवासस्थानं कृतवान् आसीत्।405।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਦੇਵ ਸਕ੍ਰ ਆਦਿਕ ਸਭੈ ਸਭ ਤਜਿ ਕੈ ਮਨਿ ਮਾਨ ॥
देव सक्र आदिक सभै सभ तजि कै मनि मान ॥

इन्द्रादयः सर्वे देवाः सर्वे दर्पं मनसि त्यक्तवन्तः

ਹ੍ਵੈ ਇਕਤ੍ਰ ਕਰਨੈ ਲਗੇ ਕ੍ਰਿਸਨ ਉਸਤਤੀ ਬਾਨਿ ॥੪੦੬॥
ह्वै इकत्र करनै लगे क्रिसन उसतती बानि ॥४०६॥

इन्द्रसहिताः देवाः कृष्णस्य स्तुतिं विस्मृत्य अभिमानं विस्मृत्य समागताः।४०६।

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਲਾਜ ਕੇ ਜਹਾਜ ਦੋਊ ਦੇਖੀਅਤ ਬਾਰਿ ਭਰੇ ਅਭ੍ਰਨ ਕੀ ਆਭਾ ਕੋ ਧਰਤ ਹੈ ॥
प्रेम भरे लाज के जहाज दोऊ देखीअत बारि भरे अभ्रन की आभा को धरत है ॥

कृष्णस्य नेत्राणि प्रेमनौका इव सर्वाभरणानां लालित्यं धारयन्ति

ਸੀਲ ਕੇ ਹੈ ਸਿੰਧੁ ਗੁਨ ਸਾਗਰ ਉਜਾਗਰ ਕੇ ਨਾਗਰ ਨਵਲ ਨੈਨ ਦੋਖਨ ਹਰਤ ਹੈ ॥
सील के है सिंधु गुन सागर उजागर के नागर नवल नैन दोखन हरत है ॥

सौम्यसागरः गुणसमुद्रः जनदुःखहरः

ਸਤ੍ਰਨ ਸੰਘਾਰੀ ਇਹ ਕਾਨ੍ਰਹ ਅਵਤਾਰੀ ਜੂ ਕੇ ਸਾਧਨ ਕੋ ਦੇਹ ਦੂਖ ਦੂਰ ਕੋ ਕਰਤ ਹੈ ॥
सत्रन संघारी इह कान्रह अवतारी जू के साधन को देह दूख दूर को करत है ॥

कृष्णचक्षुः शत्रुहन्ता सन्तदुःखनाशकम्

ਮਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਰਕ ਏ ਜਗ ਕੇ ਉਧਾਰਕ ਹੈ ਦੇਖ ਕੈ ਦੁਸਟ ਜਿਹ ਜੀਯ ਤੇ ਜਰਤ ਹੈ ॥੪੦੭॥
मित्र प्रतिपारक ए जग के उधारक है देख कै दुसट जिह जीय ते जरत है ॥४०७॥

कृष्णः मित्राणां पालकः जगतः परोपकारी च त्राता, यं दृष्ट्वा अत्याचारिणः हृदये पीडिताः भवन्ति।407।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕੋ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇ ਸਭੈ ਸੁਰ ਆਇਸੁ ਲੈ ਚਲ ਧਾਮਿ ਗਏ ਹੈ ॥
कान्रह को सीस निवाइ सभै सुर आइसु लै चल धामि गए है ॥

सर्वे देवाः कृष्णानुज्ञां कृत्वा शिरसा प्रणिपत्य स्वस्थानम् अययुः

ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮ ਧਰਿਯੋ ਹਰਿ ਕੋ ਇਹ ਤੈ ਮਨ ਆਨੰਦ ਯਾਦ ਭਏ ਹੈ ॥
गोबिंद नाम धरियो हरि को इह तै मन आनंद याद भए है ॥

तेषां आनन्देन कृष्णस्य नाम गोविन्दः इति कृतम् अस्ति

ਰਾਤਿ ਪਰੇ ਚਲਿ ਕੈ ਭਗਵਾਨ ਸੁ ਡੇਰਨਿ ਆਪਨ ਬੀਚ ਅਏ ਹੈ ॥
राति परे चलि कै भगवान सु डेरनि आपन बीच अए है ॥

रात्रिः जाते कृष्णोऽपि स्वगृहं प्रत्यागतवान् |