श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 319


ਕਾਨਰ ਕੀ ਬਿਨਤੀ ਕਰੋ ਕੀਨੋ ਇਹੈ ਬਿਚਾਰ ॥੨੬੪॥
कानर की बिनती करो कीनो इहै बिचार ॥२६४॥

ते सर्वे निश्चयं कृतवन्तः यत् साधु, वयं जलाद् बहिः गत्वा ततः कृष्णं याचयामः।२६४।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਦੈ ਅਗੂਆ ਪਿਛੂਆ ਅਪੁਨੇ ਕਰ ਪੈ ਸਭ ਹੀ ਜਲ ਤਿਆਗਿ ਖਰੀ ਹੈ ॥
दै अगूआ पिछूआ अपुने कर पै सभ ही जल तिआगि खरी है ॥

ते सर्वे जलाद् निर्गताः, हस्तेन गुप्तं भागं निगूह्य

ਕਾਨ ਕੇ ਪਾਇ ਪਰੀ ਬਹੁ ਬਾਰਨ ਅਉ ਬਿਨਤੀ ਬਹੁ ਭਾਤਿ ਕਰੀ ਹੈ ॥
कान के पाइ परी बहु बारन अउ बिनती बहु भाति करी है ॥

कृष्णस्य चरणयोः पतित्वा तं विविधैः प्रार्थितवन्तः

ਦੇਹੁ ਕਹਿਯੋ ਹਮਰੀ ਸਰ੍ਰਹੀਆ ਤੁਮ ਜੋ ਕਰਿ ਕੈ ਛਲ ਸਾਥ ਹਰੀ ਹੈ ॥
देहु कहियो हमरी सर्रहीआ तुम जो करि कै छल साथ हरी है ॥

अपहृतानि वस्त्राणि च प्रत्यागन्तुं पृष्टवान्

ਜੇ ਕਹਿ ਹੋ ਮਨਿ ਹੈ ਹਮ ਸੋ ਅਤਿ ਹੀ ਸਭ ਸੀਤਹਿ ਸਾਥ ਠਰੀ ਹੈ ॥੨੬੫॥
जे कहि हो मनि है हम सो अति ही सभ सीतहि साथ ठरी है ॥२६५॥

अस्माभिः उक्तं यत् यत् किमपि अस्माकं मनसि आसीत् तत् शीघ्रं वस्त्रं ददातु, वयं शीतेन कम्पिताः स्मः।२६५।

ਕਾਨ੍ਰਹ ਬਾਚ ॥
कान्रह बाच ॥

कृष्णस्य भाषणम् : १.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕਹੀ ਹਸਿ ਬਾਤ ਤਿਨੈ ਕਹਿ ਹੈ ਹਮ ਜੋ ਤੁਮ ਸੋ ਮਨ ਹੋ ॥
कान्रह कही हसि बात तिनै कहि है हम जो तुम सो मन हो ॥

कृष्णः अवदत्, पश्य, इदानीं यत्किमपि वदामि, तत् भवद्भिः सर्वैः स्वीकर्तव्यं भविष्यति

ਸਭ ਹੀ ਮੁਖ ਚੂਮਨ ਦੇਹੁ ਕਹਿਯੋ ਚੁਮ ਹੈ ਹਮ ਹੂੰ ਤੁਮ ਹੂੰ ਗਨਿ ਹੋ ॥
सभ ही मुख चूमन देहु कहियो चुम है हम हूं तुम हूं गनि हो ॥

सर्वेषां मुखानि चुम्बयामि चुम्बयिष्यामि त्वं च गणयसि सर्वे

ਅਰੁ ਤੋਰਨ ਦੇਹੁ ਕਹਿਯੋ ਸਭ ਹੀ ਕੁਚ ਨਾਤਰ ਹਉ ਤੁਮ ਕੋ ਹਨਿ ਹੋ ॥
अरु तोरन देहु कहियो सभ ही कुच नातर हउ तुम को हनि हो ॥

स्तनयोः स्तनौष्ठं स्पृशामि अन्यथा त्वया सह दुष्टतरं वर्तिष्यामि

ਤਬ ਹੀ ਪਟ ਦੇਉ ਸਭੈ ਤੁਮਰੇ ਇਹ ਝੂਠ ਨਹੀ ਸਤਿ ਕੈ ਜਨਿ ਹੋ ॥੨੬੬॥
तब ही पट देउ सभै तुमरे इह झूठ नही सति कै जनि हो ॥२६६॥

एतत् सर्वं कृत्वा एव वस्त्राणि दास्यामि इति सत्यं वदामि २६६ ।

ਫੇਰਿ ਕਹੀ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਜੀ ਸੁਨਿ ਰੀ ਇਕ ਬਾਤ ਕਹੋ ਸੰਗ ਤੇਰੇ ॥
फेरि कही मुख ते हरि जी सुनि री इक बात कहो संग तेरे ॥

ततः श्रीकृष्णः हसन् मुखेन एवम् उक्तवान् प्रिये! मम एकं वक्तव्यं भवद्भ्यः शृणुत।

ਜੋਰਿ ਪ੍ਰਨਾਮ ਕਰੋ ਕਰ ਸੋ ਤੁਮ ਕਾਮ ਕਰਾ ਉਪਜੀ ਜੀਅ ਮੇਰੇ ॥
जोरि प्रनाम करो कर सो तुम काम करा उपजी जीअ मेरे ॥

कृष्णः पुनः अवदत्, मम एकं वस्तु शृणुत, मम पुरतः प्राञ्जलिः प्रणमस्व यतः यूयं सर्वे इदानीं मम हृदये प्रेमदेवस्य अलौकिकशक्तयः इव तिष्ठन्ति

ਤੌ ਹਮ ਬਾਤ ਕਹੀ ਤੁਮ ਸੋ ਜਬ ਘਾਤ ਬਨੀ ਸੁਭ ਠਉਰ ਅਕੇਰੇ ॥
तौ हम बात कही तुम सो जब घात बनी सुभ ठउर अकेरे ॥

एतत् मया भवद्भ्यः सर्वेभ्यः उक्तं यत् तदर्थं सम्यक् निमित्तं एकान्तं च दृष्ट्वा

ਦਾਨ ਲਹੈ ਜੀਅ ਕੋ ਹਮ ਹੂੰ ਹਸਿ ਕਾਨ੍ਰਹ ਕਹੀ ਤੁਮਰੋ ਤਨ ਹੇਰੇ ॥੨੬੭॥
दान लहै जीअ को हम हूं हसि कान्रह कही तुमरो तन हेरे ॥२६७॥

भवन्तं दृष्ट्वा भवद्भ्यः सर्वेभ्यः सौन्दर्यदानं प्राप्य मम हृदयं तृप्तं जातम्।२६७।

ਕਬਿਯੋ ਬਾਚ ਦੋਹਰਾ ॥
कबियो बाच दोहरा ॥

कवि का भाषण : दोहरा

ਕਾਨ੍ਰਹ ਜਬੈ ਗੋਪੀ ਸਭੈ ਦੇਖਿਯੋ ਨੈਨ ਨਚਾਤ ॥
कान्रह जबै गोपी सभै देखियो नैन नचात ॥

यदा कृष्णः सर्वान् गोपीन् मिलितवान्

ਹ੍ਵੈ ਪ੍ਰਸੰਨਿ ਕਹਨੇ ਲਗੀ ਸਭੈ ਸੁਧਾ ਸੀ ਬਾਤ ॥੨੬੮॥
ह्वै प्रसंनि कहने लगी सभै सुधा सी बात ॥२६८॥

यदा कृष्णः गोपीन् प्रति दृष्टवान्, तस्य नेत्रनृत्यं जनयन्, तदा सर्वे प्रसन्नाः, अम्ब्रोसिया इव मधुरं वचनं वक्तुं प्रवृत्ताः।२६८।

ਗੋਪੀ ਬਾਚ ਕਾਨ੍ਰਹ ਸੋ ॥
गोपी बाच कान्रह सो ॥

कृष्णमुद्दिश्य गोपीनां वाक्यम्-

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕਾਨ੍ਰਹ ਬਹਿਕ੍ਰਮ ਥੋਰੀ ਤੁਮੈ ਖੇਲਹੁ ਨ ਅਪਨੋ ਘਰ ਕਾਹੋ ॥
कान्रह बहिक्रम थोरी तुमै खेलहु न अपनो घर काहो ॥

हे कृष्ण ! पूर्वमेव भवतः अवगमनं न्यूनं भवति, भवतः इदानीं स्वगृहे एव क्रीडितुं शक्यते

ਨੰਦ ਸੁਨੈ ਜਸੁਧਾ ਤਪਤੈ ਤਿਹ ਤੇ ਤੁਮ ਕਾਨ੍ਰਹ ਭਏ ਹਰਕਾ ਹੋ ॥
नंद सुनै जसुधा तपतै तिह ते तुम कान्रह भए हरका हो ॥

यदा नन्दः यशोदा च श्रोष्यन्ति तदा त्वं लज्जया अधिकं हीनतां अनुभविष्यसि

ਨੇਹੁੰ ਲਗੈ ਨਹ ਜੋਰ ਭਏ ਤੁਮ ਨੇਹੁ ਲਗਾਵਤ ਹੋ ਬਰ ਕਾਹੋ ॥
नेहुं लगै नह जोर भए तुम नेहु लगावत हो बर काहो ॥

प्रेम न (कदापि) बलात् पतति, (किन्तु त्वं) नखान् बलात् चालयति।

ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਇਨ ਬਾਤਨ ਤੇ ਰਸ ਜਾਨਤ ਕਾ ਅਜਹੂੰ ਲਰਕਾ ਹੋ ॥੨੬੯॥
लेहु कहा इन बातन ते रस जानत का अजहूं लरका हो ॥२६९॥

प्रेम बलेन कर्तुं न शक्यते, किमर्थं तत् सर्वं करोषि । न त्वं इदानीं तादृशेषु भोगं पतितुं शक्नोषि, यतः त्वं बालकः एव असि।२६९।

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਕਮਲ ਸੇ ਆਨਨ ਕੁਰੰਗਨ ਸੇ ਨੇਤ੍ਰਨ ਸੋ ਤਨ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾ ਮੈ ਸਾਰੇ ਭਾਵਨ ਸੋ ਭਰੀਆ ॥
कमल से आनन कुरंगन से नेत्रन सो तन की प्रभा मै सारे भावन सो भरीआ ॥

(यस्य) मुखं पद्मवत्, नेत्रं मृगवत्, शरीरस्य शोभा सर्वजनपूर्णम्।

ਰਾਜਤ ਹੈ ਗੁਪੀਆ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਈ ਐਸੀ ਭਾਤਿ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਰ੍ਰਹੈ ਤੇ ਜਿਉ ਬਿਰਾਜੈ ਸੇਤ ਹਰੀਆ ॥
राजत है गुपीआ प्रसंन भई ऐसी भाति चंद्रमा चर्रहै ते जिउ बिराजै सेत हरीआ ॥

कमलसदृशमुखाः, हृगसदृशाः, भावपूर्णाः दीप्तशरीराः च चन्द्रस्य उदये हरितशुक्लवर्णाः इव प्रभावशालिनः दृश्यन्ते स्म

ਰਸ ਹੀ ਕੀ ਬਾਤੈ ਰਸ ਰੀਤਿ ਹੀ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੂੰ ਮੈ ਕਹੈ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਸਾਥ ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਕੇ ਖਰੀਆ ॥
रस ही की बातै रस रीति ही के प्रेम हूं मै कहै कबि स्याम साथ कान्रह जू के खरीआ ॥

कृष्णेन सह स्थिताः, नृत्यं कामलीलं च कथयन्तः

ਮਦਨ ਕੇ ਹਾਰਨ ਬਨਾਇਬੇ ਕੇ ਕਾਜ ਮਾਨੋ ਹਿਤ ਕੈ ਪਰੋਵਤ ਹੈ ਮੋਤਿਨ ਕੀ ਲਰੀਆ ॥੨੭੦॥
मदन के हारन बनाइबे के काज मानो हित कै परोवत है मोतिन की लरीआ ॥२७०॥

प्रेमदेवस्य वेष्टनार्थं रत्नहारवेष्टनार्थं स्थिताः इव स्थिताः।२७०।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕਾਹੇ ਕੋ ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਕਾਮ ਕੇ ਬਾਨ ਲਗਾਵਤ ਹੋ ਤਨ ਕੇ ਧਨੁ ਭਉਹੈ ॥
काहे को कान्रह जू काम के बान लगावत हो तन के धनु भउहै ॥

अहो देव ! भवन्रूपं धनुः आकृष्य किं कामबाणान् प्रहरसि ।

ਕਾਹੇ ਕਉ ਨੇਹੁ ਲਗਾਵਤ ਹੋ ਮੁਸਕਾਵਤ ਹੋ ਚਲਿ ਆਵਤ ਸਉਹੈ ॥
काहे कउ नेहु लगावत हो मुसकावत हो चलि आवत सउहै ॥

हे कृष्ण ! किं त्वं भ्रूधनुषः प्रेमदेवस्य बाणान् विसृजसि। किमर्थं त्वं स्मितं कृत्वा वर्धितेन प्रेम्णा अस्मान् प्रति गच्छसि।

ਕਾਹੇ ਕਉ ਪਾਗ ਧਰੋ ਤਿਰਛੀ ਅਰੁ ਕਾਹੇ ਭਰੋ ਤਿਰਛੀ ਤੁਮ ਗਉਹੈ ॥
काहे कउ पाग धरो तिरछी अरु काहे भरो तिरछी तुम गउहै ॥

किमर्थं तिर्यक् पगडं धारयति (शिरसि) किमर्थं च तिर्यक् पगडं करोति (नेत्रेण)?

ਕਾਹੇ ਰਿਝਾਵਤ ਹੌ ਮਨ ਭਾਵਤ ਆਹਿ ਦਿਵਵਾਤ ਹੈ ਹਮ ਸਉਹੈ ॥੨੭੧॥
काहे रिझावत हौ मन भावत आहि दिववात है हम सउहै ॥२७१॥

किमर्थं तिर्यक् पगडी धारयसि किमर्थं च तिर्यक् अपि गच्छसि? किमर्थं अस्मान् सर्वान् मोहयसि ? हे मोहक ! त्वं अस्मान् अतीव सुन्दरं दृश्यसे यद्यपि त्वं तस्य विषये शपथं कृतवान् आसीत्।२७१।

ਬਾਤ ਸੁਨੀ ਹਰਿ ਕੀ ਜਬ ਸ੍ਰਉਨਨ ਰੀਝ ਹਸੀ ਸਭ ਹੀ ਬ੍ਰਿਜ ਬਾਮੈ ॥
बात सुनी हरि की जब स्रउनन रीझ हसी सभ ही ब्रिज बामै ॥

(यदा) कर्णेन श्रीकृष्णस्य वचनं श्रुत्वा ब्रजभूमिस्य सर्वाः महिलाः हसितुं आरब्धाः।

ਠਾਢੀ ਭਈ ਤਰੁ ਤੀਰ ਤਬੈ ਹਰੂਏ ਹਰੂਏ ਚਲ ਕੈ ਗਜ ਗਾਮੈ ॥
ठाढी भई तरु तीर तबै हरूए हरूए चल कै गज गामै ॥

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा ब्रजस्त्रियः मनसि प्रसन्नाः भूत्वा क्रमेण गजगतिं कृत्वा तस्य वृक्षस्य अधः आगताः यस्मिन् कृष्णः उपविष्टः आसीत्

ਬੇਰਿ ਬਨੇ ਤਿਨ ਨੇਤ੍ਰਨ ਕੇ ਜਨੁ ਮੈਨ ਬਨਾਇ ਧਰੇ ਇਹ ਦਾਮੈ ॥
बेरि बने तिन नेत्रन के जनु मैन बनाइ धरे इह दामै ॥

नेत्राणि कृष्णं द्रष्टुम् आरब्धवन्तः सततं कामप्रकाश इव दृश्यन्ते स्म

ਸ੍ਯਾਮ ਰਸਾਤੁਰ ਪੇਖਤ ਯੌ ਜਿਮ ਟੂਟਤ ਬਾਜ ਛੁਧਾ ਜੁਤ ਤਾਮੈ ॥੨੭੨॥
स्याम रसातुर पेखत यौ जिम टूटत बाज छुधा जुत तामै ॥२७२॥

ताः स्त्रियः दृष्ट्वा कृष्णो क्षुब्धबाज इव तेषु महाचकुलः ॥२७२॥

ਕਾਮ ਸੇ ਰੂਪ ਕਲਾਨਿਧਿ ਸੇ ਮੁਖ ਕੀਰ ਸੇ ਨਾਕ ਕੁਰੰਗ ਸੇ ਨੈਨਨ ॥
काम से रूप कलानिधि से मुख कीर से नाक कुरंग से नैनन ॥

(यः श्रीकृष्णः) कामसदृशं रूपं चन्द्रवदनं शुकनासिका मृगसदृशं चक्षुः।

ਕੰਚਨ ਸੇ ਤਨ ਦਾਰਿਮ ਦਾਤ ਕਪੋਤ ਸੇ ਕੰਠ ਸੁ ਕੋਕਿਲ ਬੈਨਨ ॥
कंचन से तन दारिम दात कपोत से कंठ सु कोकिल बैनन ॥

तेषां गोपीनां प्रेमदेवस्य सौन्दर्यं, चन्द्रवत् मुखं, शुकवत् नासिका, हरिवत् नेत्रं, सुवर्णशरीरं, दाडिमवत् दन्तं, कपोतवत् कण्ठं, निशाचरवत् मधुरं वाक् च आसीत्

ਕਾਨ੍ਰਹ ਲਗਿਯੋ ਕਹਨੇ ਤਿਨ ਸੋ ਹਸਿ ਕੈ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਸਹਾਇਕ ਧੈਨਨ ॥
कान्रह लगियो कहने तिन सो हसि कै कबि स्याम सहाइक धैनन ॥

कविः श्यामः कथयति, गोपरिचराः हसन् आहुः, (हे गोपीः!)।

ਮੋਹਿ ਲਯੋ ਸਭ ਹੀ ਮਨੁ ਮੇਰੋ ਸੁ ਭਉਹ ਨਚਾਇ ਤੁਮੈ ਸੰਗ ਸੈਨਨ ॥੨੭੩॥
मोहि लयो सभ ही मनु मेरो सु भउह नचाइ तुमै संग सैनन ॥२७३॥

कृष्णः तान् स्मितं कृत्वा अवदत् यूयं जनाः मम मनः स्वचिह्नैः भ्रूणां नृत्यं च कृत्वा मम मनः मोहितवन्तः।273।

ਕਾਨ੍ਰਹ ਬਡੇ ਰਸ ਕੇ ਹਿਰੀਆ ਸਬ ਹੀ ਜਲ ਬੀਚ ਅਚਾਨਕ ਹੇਰੀ ॥
कान्रह बडे रस के हिरीआ सब ही जल बीच अचानक हेरी ॥

कन्हः रसस्य महान् लुण्ठितः अस्ति। (यदा) सहसा सर्वान् (गोपीन्) (नग्नस्नातान्) जले ददर्श (तयोः शिरसि गतः)।

ਸਉਹ ਤੁਮੈ ਜਸੁਧਾ ਕਹੁ ਬਾਤ ਕਿਸਾਰਥ ਕੌ ਇਹ ਜਾ ਹਮ ਘੇਰੀ ॥
सउह तुमै जसुधा कहु बात किसारथ कौ इह जा हम घेरी ॥

कृष्णः तेभ्यः रसपुरुष इव आविर्भूतः, ते च तं लप्यन्ते इति ते अवदन् . यशोदां शपथं कुरु यत् त्वं कस्मै अपि न वक्ष्यसि यत् त्वया अस्मान् एवं प्रलोभितम्

ਦੇਹੁ ਕਹਿਯੋ ਸਭ ਹੀ ਹਮਰੇ ਪਟ ਹੋਹਿਾਂ ਸਭੈ ਤੁਮਰੀ ਹਮ ਚੇਰੀ ॥
देहु कहियो सभ ही हमरे पट होहिां सभै तुमरी हम चेरी ॥

ते अपि अवदन्, वयं भवतः दासाः कृपया अस्माकं वस्त्राणि प्रत्यागच्छामः

ਕੈਸੇ ਪ੍ਰਨਾਮ ਕਰੈ ਤੁਮ ਕੋ ਅਤਿ ਲਾਜ ਕਰੈ ਹਰਿ ਜੀ ਹਮ ਤੇਰੀ ॥੨੭੪॥
कैसे प्रनाम करै तुम को अति लाज करै हरि जी हम तेरी ॥२७४॥

कथं कृष्ण प्रणमामः पुरतः । वयं बहु लज्जाम् अनुभवामः।274.

ਪਾਪ ਕਰਿਯੋ ਹਰਿ ਕੈ ਤੁਮਰੇ ਪਟ ਅਉ ਤਰੁ ਪੈ ਚੜਿ ਸੀਤ ਸਹਾ ਹੈ ॥
पाप करियो हरि कै तुमरे पट अउ तरु पै चड़ि सीत सहा है ॥

मया तव वस्त्राणि अपहृतानि अधुना त्वं अधिकं शीतं निष्प्रयोजनतया सहसे