स च तत्सदृशः सेनापतिः दिवसे क्रुद्धः भविष्यति,
एकं विवेकं (विवेकबुद्धि) प्रभावं विना सर्वान् आच्छादयिष्यति।167.
मत्स्येन्द्रं सम्बोधितं पारसनाथस्य भाषणम् : १.
छपि स्तन्जा
हे मत्स्येन्द्र ! शृणु, अहं भवन्तं विशिष्टं वदामि
विवेकश्च अविवेकश्च द्वयोर्विशिष्टलक्षणराजौ ॥२८॥
उभौ अपि महान् योद्धौ धनुर्धरौ च
उभयोः समाना जातिः समाना माता च
उभयोः समानः पिता समानः वंशः, तर्हि कथं तयोः मध्ये वैरम्।
हे मुने ! इदानीं तेषां स्थानं नामभूषणं रथबाहुशस्त्रादिकं ब्रूहि ॥१६८॥
पारसनाथं सम्बोधितं मत्स्येन्द्रस्य भाषणम् : १.
छपाई
अविवेकस्य कृष्णवर्णः, कृष्णरथः, कृष्णाश्वाः च सन्ति
तस्य वस्त्राणि कृष्णानि अपि तं दृष्ट्वा, सर्वे स्त्रीपुरुषाः परितः
तस्य सूतश्चैव कृष्णो यस्य वस्त्रं च कृष्णम् |
तस्य रथः अपि अन्धकारः अस्ति तस्य धनुः ध्वजः च सर्वे कृष्णाः सन्ति तथा च सः स्वयमेव उत्तमं श्रेष्ठं पेरोसोन् मन्यते
हे राजन् ! एतत् अविवेकस्य सुन्दरं रूपं येन सः जगत् जित्वा अस्ति
अजेयः स च कृष्णोपमं मन्यताम् ॥१६९॥
अस्मिन् प्रेमदेवस्य उपमे सः एकः भव्यः पुरुषः अस्ति, तस्य ध्वजः च गौरवपूर्णः दृश्यते
तस्य चतुर्णां पार्श्वयोः सुन्दरं मधुरं वीणा वाद्यं शृङ्गं च
तेन सह सर्वविधं वाद्ययन्त्राणि निरन्तरं वाद्यन्ते
तेन सह सदा स्त्रीगणः भवति, एताः स्त्रियाः देवपुरुषर्षिणां मनः मोहयन्ति
यस्मिन् दिने अयं अवीवेकः क्रुद्धः भूत्वा प्रेमदेवत्वेन अग्रे आगमिष्यति ।
तस्य पुरतः कश्चित् स्थातुं न शक्ष्यति विवेकमात्रम् ॥१७०॥
वीणावादनानि, आनन्दगीतानि, नृत्यन्ति च सुन्दराः कन्याः
सङ्गीतगुणानां सामूहिकध्वनिः श्रूयते स्म बैरारी, बङ्गलास्त्रीसङ्गीतगुणाः १७१ वाद्यन्ते स्म
भैरव, बसन्त, दीपक, हिन्दोल आदि के सूक्ष्म ध्वनि।
उत्थितः तादृशे पिण्डे यत् सर्वे पुरुषाः स्त्रियः प्रलोभिताः अभवन्
अस्य बिम्बप्रभावस्य 'वसन्त' ('ऋतुराज') राजा दिवसे क्रोधेन आक्रमणं करिष्यति,
एतस्य सर्वस्य वृत्तेः प्रभावेण राजन् ! यस्मिन् दिने सः आक्रमणं करिष्यति, तदा कः तस्य सम्मुखीभवति, विवेकं विना?१७१।
सोरथः, सारङ्गः, शुद्धा मालारः, बिभाः इत्यादयः सर्वे (राग) गणाः सन्ति
देखकर सुनकर वह सारंग, शुद्ध मल्हार, विभास, रामकाली, हिन्दोल, गौर, गुजरी, 1999 की सुरुचिपूर्ण धुन।
ललत-पर्ज-गौरी-मल्हार-कनरा-महाप्रतिमा;
ललित, परज, गौरी, मल्हार, कानरा इत्यादयः भवद्भिः सदृशाः योद्धाः तस्य चकाचौंधस्य अधः दफनाः सन्ति
ऋतवराजस्य कामदेवपुत्रः तादृशः वसन्तस्य (आगच्छति) गर्जति,
एवं सुऋतौ बसन्ते यदा अविवेकः प्रेमदेवस्य उपमायां गर्जति तदा ज्ञानं विना राजन् ! कः तं उपदेशं दास्यति ? १७२.
(यथा) विद्युत् हिंसकविक्रमेषु ज्वलति चतुर्दिक्षु हिंसकरूपेण प्रतिध्वन्यते।
यदा चतुर्दिक्षु मेघाः परिवृताः भविष्यन्ति तदा विद्युत् ज्वलति, एतादृशे वातावरणे प्रेमरोगिणः स्त्रियः मनः लोभयिष्यन्ति
मण्डूकानां मयूराणां च स्वराः आर्बरस्य च जङ्घनशब्दाः श्रूयते
कामिणां मत्तनेत्रप्रभावं दृष्ट्वा ऋषयः अपि स्वव्रतात् पतन्ति मनसि पराजिततां अनुभवन्ति
तादृशः 'हुलः' कामदेवपुत्रः द्वितीयः सुर्मः यस्मिन् दिने सः गमिष्यति (पूर्वम्) ।
यस्मिन् दिने एतादृशं आनन्दमयं वातावरणं पूर्णतेजसा उपस्थास्यति तर्हि राजन्! कथयतु, तस्मिन् दिने, को तस्य प्रभावं तिरस्कुर्वति विवेक?173.
(कामदेवस्य) तृतीयः पुत्रः 'आनन्दः' यस्मिन् दिने सः कवचं धारयिष्यति।
यदा आनन्दस्य (आनन्दस्य) उपमायां सः शस्त्राणि धारयिष्यति, विचित्ररूपेण युद्धं करिष्यति, तदा ऋषयः भीताः भविष्यन्ति
यस्मिन् दिने सः प्रकटितः भविष्यति, तस्मिन् दिने कः वीरः सहितुं शक्नोति।
कोऽस्ति तादृशः योद्धा धैर्यं धारयित्वा सम्मुखीभवति । सः क्षणमात्रेण सर्वेषां महिमाम् अपहर्स्यति
एवं यस्मिन् दिने अयं अत्याचारी योद्धा स्वशस्त्राणि धारयन् युद्धाय आगमिष्यन्ति, तस्मिन् दिने ।
हे राजन् ! न कश्चित् तत्र तिष्ठति सहनशक्तियुक्तं विना ॥१७४॥