श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 692


ਸੋਊ ਤਾ ਸਮਾਨੁ ਸੈਨਾਧਿਪਤਿ ਜਿਦਿਨ ਰੋਸ ਵਹੁ ਆਇ ਹੈ ॥
सोऊ ता समानु सैनाधिपति जिदिन रोस वहु आइ है ॥

स च तत्सदृशः सेनापतिः दिवसे क्रुद्धः भविष्यति,

ਬਿਨੁ ਇਕ ਬਿਬੇਕ ਸੁਨਹੋ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਅਵਰ ਸਮੁਹਿ ਕੋ ਜਾਇ ਹੈ ॥੧੬੭॥
बिनु इक बिबेक सुनहो न्रिपति अवर समुहि को जाइ है ॥१६७॥

एकं विवेकं (विवेकबुद्धि) प्रभावं विना सर्वान् आच्छादयिष्यति।167.

ਪਾਰਸਨਾਥ ਬਾਚ ਮਛਿੰਦ੍ਰ ਸੋ ॥
पारसनाथ बाच मछिंद्र सो ॥

मत्स्येन्द्रं सम्बोधितं पारसनाथस्य भाषणम् : १.

ਛਪੈ ਛੰਦ ॥
छपै छंद ॥

छपि स्तन्जा

ਸੁਨਹੁ ਮਛਿੰਦ੍ਰ ਬੈਨ ਕਹੋ ਤੁਹਿ ਬਾਤ ਬਿਚਛਨ ॥
सुनहु मछिंद्र बैन कहो तुहि बात बिचछन ॥

हे मत्स्येन्द्र ! शृणु, अहं भवन्तं विशिष्टं वदामि

ਇਕ ਬਿਬੇਕ ਅਬਿਬੇਕ ਜਗਤ ਦ੍ਵੈ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੁਲਛਨ ॥
इक बिबेक अबिबेक जगत द्वै न्रिपति सुलछन ॥

विवेकश्च अविवेकश्च द्वयोर्विशिष्टलक्षणराजौ ॥२८॥

ਬਡ ਜੋਧਾ ਦੁਹੂੰ ਸੰਗ ਬਡੇ ਦੋਊ ਆਪ ਧਨੁਰਧਰ ॥
बड जोधा दुहूं संग बडे दोऊ आप धनुरधर ॥

उभौ अपि महान् योद्धौ धनुर्धरौ च

ਏਕ ਜਾਤਿ ਇਕ ਪਾਤਿ ਏਕ ਹੀ ਮਾਤ ਜੋਧਾਬਰ ॥
एक जाति इक पाति एक ही मात जोधाबर ॥

उभयोः समाना जातिः समाना माता च

ਇਕ ਤਾਤ ਏਕ ਹੀ ਬੰਸ ਪੁਨਿ ਬੈਰ ਭਾਵ ਦੁਹ ਕਿਮ ਗਹੋ ॥
इक तात एक ही बंस पुनि बैर भाव दुह किम गहो ॥

उभयोः समानः पिता समानः वंशः, तर्हि कथं तयोः मध्ये वैरम्।

ਤਿਹ ਨਾਮ ਠਾਮ ਆਭਰਣ ਰਥ ਸਸਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਸਬ ਮੁਨਿ ਕਹੋ ॥੧੬੮॥
तिह नाम ठाम आभरण रथ ससत्र असत्र सब मुनि कहो ॥१६८॥

हे मुने ! इदानीं तेषां स्थानं नामभूषणं रथबाहुशस्त्रादिकं ब्रूहि ॥१६८॥

ਮਛਿੰਦ੍ਰ ਬਾਚ ਪਾਰਸਨਾਥ ਸੋ ॥
मछिंद्र बाच पारसनाथ सो ॥

पारसनाथं सम्बोधितं मत्स्येन्द्रस्य भाषणम् : १.

ਛਪੈ ਛੰਦ ॥
छपै छंद ॥

छपाई

ਅਸਿਤ ਬਰਣ ਅਬਿਬੇਕ ਅਸਿਤ ਬਾਜੀ ਰਥ ਸੋਭਤ ॥
असित बरण अबिबेक असित बाजी रथ सोभत ॥

अविवेकस्य कृष्णवर्णः, कृष्णरथः, कृष्णाश्वाः च सन्ति

ਅਸਿਤ ਬਸਤ੍ਰ ਤਿਹ ਅੰਗਿ ਨਿਰਖਿ ਨਾਰੀ ਨਰ ਲੋਭਤ ॥
असित बसत्र तिह अंगि निरखि नारी नर लोभत ॥

तस्य वस्त्राणि कृष्णानि अपि तं दृष्ट्वा, सर्वे स्त्रीपुरुषाः परितः

ਅਸਿਤ ਸਾਰਥੀ ਅਗ੍ਰ ਅਸਿਤ ਆਭਰਣ ਰਥੋਤਮ ॥
असित सारथी अग्र असित आभरण रथोतम ॥

तस्य सूतश्चैव कृष्णो यस्य वस्त्रं च कृष्णम् |

ਅਸਿਤ ਧਨੁਖ ਕਰਿ ਅਸਿਤ ਧੁਜਾ ਜਾਨੁਕ ਪੁਰਖੋਤਮ ॥
असित धनुख करि असित धुजा जानुक पुरखोतम ॥

तस्य रथः अपि अन्धकारः अस्ति तस्य धनुः ध्वजः च सर्वे कृष्णाः सन्ति तथा च सः स्वयमेव उत्तमं श्रेष्ठं पेरोसोन् मन्यते

ਇਹ ਛਬਿ ਨਰੇਸ ਅਬਿਬੇਕ ਨ੍ਰਿਪ ਜਗਤ ਜਯੰਕਰ ਮਾਨੀਯੈ ॥
इह छबि नरेस अबिबेक न्रिप जगत जयंकर मानीयै ॥

हे राजन् ! एतत् अविवेकस्य सुन्दरं रूपं येन सः जगत् जित्वा अस्ति

ਅਨਜਿਤ ਜਾਸੁ ਕਹ ਨ ਤਜੋ ਕ੍ਰਿਸਨ ਰੂਪ ਤਿਹ ਜਾਨੀਯੈ ॥੧੬੯॥
अनजित जासु कह न तजो क्रिसन रूप तिह जानीयै ॥१६९॥

अजेयः स च कृष्णोपमं मन्यताम् ॥१६९॥

ਪੁਹਪ ਧਨੁਖ ਅਲਿ ਪਨਚ ਮਤਸ ਜਿਹ ਧੁਜਾ ਬਿਰਾਜੈ ॥
पुहप धनुख अलि पनच मतस जिह धुजा बिराजै ॥

अस्मिन् प्रेमदेवस्य उपमे सः एकः भव्यः पुरुषः अस्ति, तस्य ध्वजः च गौरवपूर्णः दृश्यते

ਬਾਜਤ ਝਾਝਰ ਤੂਰ ਮਧੁਰ ਬੀਨਾ ਧੁਨਿ ਬਾਜੈ ॥
बाजत झाझर तूर मधुर बीना धुनि बाजै ॥

तस्य चतुर्णां पार्श्वयोः सुन्दरं मधुरं वीणा वाद्यं शृङ्गं च

ਸਬ ਬਜੰਤ੍ਰ ਜਿਹ ਸੰਗ ਬਜਤ ਸੁੰਦਰ ਛਬ ਸੋਹਤ ॥
सब बजंत्र जिह संग बजत सुंदर छब सोहत ॥

तेन सह सर्वविधं वाद्ययन्त्राणि निरन्तरं वाद्यन्ते

ਸੰਗ ਸੈਨ ਅਬਲਾ ਸੰਬੂਹ ਸੁਰ ਨਰ ਮੁਨਿ ਮੋਹਤ ॥
संग सैन अबला संबूह सुर नर मुनि मोहत ॥

तेन सह सदा स्त्रीगणः भवति, एताः स्त्रियाः देवपुरुषर्षिणां मनः मोहयन्ति

ਅਸ ਮਦਨ ਰਾਜ ਰਾਜਾ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਜਿਦਿਨ ਕ੍ਰੁਧ ਕਰਿ ਧਾਇ ਹੈ ॥
अस मदन राज राजा न्रिपति जिदिन क्रुध करि धाइ है ॥

यस्मिन् दिने अयं अवीवेकः क्रुद्धः भूत्वा प्रेमदेवत्वेन अग्रे आगमिष्यति ।

ਬਿਨੁ ਇਕ ਬਿਬੇਕ ਤਾ ਕੇ ਸਮੁਹਿ ਅਉਰ ਦੂਸਰ ਕੋ ਜਾਇ ਹੈ ॥੧੭੦॥
बिनु इक बिबेक ता के समुहि अउर दूसर को जाइ है ॥१७०॥

तस्य पुरतः कश्चित् स्थातुं न शक्ष्यति विवेकमात्रम् ॥१७०॥

ਕਰਤ ਨ੍ਰਿਤ ਸੁੰਦਰੀ ਬਜਤ ਬੀਨਾ ਧੁਨਿ ਮੰਗਲ ॥
करत न्रित सुंदरी बजत बीना धुनि मंगल ॥

वीणावादनानि, आनन्दगीतानि, नृत्यन्ति च सुन्दराः कन्याः

ਉਪਜਤ ਰਾਗ ਸੰਬੂਹ ਬਜਤ ਬੈਰਾਰੀ ਬੰਗਲਿ ॥
उपजत राग संबूह बजत बैरारी बंगलि ॥

सङ्गीतगुणानां सामूहिकध्वनिः श्रूयते स्म बैरारी, बङ्गलास्त्रीसङ्गीतगुणाः १७१ वाद्यन्ते स्म

ਭੈਰਵ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਦੀਪ ਹਿੰਡੋਲ ਮਹਾ ਸੁਰ ॥
भैरव राग बसंत दीप हिंडोल महा सुर ॥

भैरव, बसन्त, दीपक, हिन्दोल आदि के सूक्ष्म ध्वनि।

ਉਘਟਤ ਤਾਨ ਤਰੰਗ ਸੁਨਤ ਰੀਝਤ ਧੁਨਿ ਸੁਰ ਨਰ ॥
उघटत तान तरंग सुनत रीझत धुनि सुर नर ॥

उत्थितः तादृशे पिण्डे यत् सर्वे पुरुषाः स्त्रियः प्रलोभिताः अभवन्

ਇਹ ਛਬਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਤੁ ਰਾਜ ਨ੍ਰਿਪ ਜਿਦਿਨ ਰੋਸ ਕਰਿ ਧਾਇ ਹੈ ॥
इह छबि प्रभाव रितु राज न्रिप जिदिन रोस करि धाइ है ॥

अस्य बिम्बप्रभावस्य 'वसन्त' ('ऋतुराज') राजा दिवसे क्रोधेन आक्रमणं करिष्यति,

ਬਿਨੁ ਇਕ ਬਿਬੇਕ ਤਾ ਕੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਅਉਰ ਸਮੁਹਿ ਕੋ ਜਾਇ ਹੈ ॥੧੭੧॥
बिनु इक बिबेक ता के न्रिपति अउर समुहि को जाइ है ॥१७१॥

एतस्य सर्वस्य वृत्तेः प्रभावेण राजन् ! यस्मिन् दिने सः आक्रमणं करिष्यति, तदा कः तस्य सम्मुखीभवति, विवेकं विना?१७१।

ਸੋਰਠਿ ਸਾਰੰਗ ਸੁਧ ਮਲਾਰ ਬਿਭਾਸ ਸਰਬਿ ਗਨਿ ॥
सोरठि सारंग सुध मलार बिभास सरबि गनि ॥

सोरथः, सारङ्गः, शुद्धा मालारः, बिभाः इत्यादयः सर्वे (राग) गणाः सन्ति

ਰਾਮਕਲੀ ਹਿੰਡੋਲ ਗੌਡ ਗੂਜਰੀ ਮਹਾ ਧੁਨਿ ॥
रामकली हिंडोल गौड गूजरी महा धुनि ॥

देखकर सुनकर वह सारंग, शुद्ध मल्हार, विभास, रामकाली, हिन्दोल, गौर, गुजरी, 1999 की सुरुचिपूर्ण धुन।

ਲਲਤ ਪਰਜ ਗਵਰੀ ਮਲਾਰ ਕਾਨੜਾ ਮਹਾ ਛਬਿ ॥
ललत परज गवरी मलार कानड़ा महा छबि ॥

ललत-पर्ज-गौरी-मल्हार-कनरा-महाप्रतिमा;

ਜਾਹਿ ਬਿਲੋਕਤ ਬੀਰ ਸਰਬ ਤੁਮਰੇ ਜੈ ਹੈ ਦਬਿ ॥
जाहि बिलोकत बीर सरब तुमरे जै है दबि ॥

ललित, परज, गौरी, मल्हार, कानरा इत्यादयः भवद्भिः सदृशाः योद्धाः तस्य चकाचौंधस्य अधः दफनाः सन्ति

ਇਹ ਬਿਧਿ ਨਰੇਸ ਰਿਤੁ ਰਾਜ ਨ੍ਰਿਪ ਮਦਨ ਸੂਅਨ ਜਬ ਗਰਜ ਹੈ ॥
इह बिधि नरेस रितु राज न्रिप मदन सूअन जब गरज है ॥

ऋतवराजस्य कामदेवपुत्रः तादृशः वसन्तस्य (आगच्छति) गर्जति,

ਬਿਨੁ ਇਕ ਗ੍ਯਾਨ ਸੁਨ ਹੋ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੁ ਅਉਰ ਦੂਸਰ ਕੋ ਬਰਜਿ ਹੈ ॥੧੭੨॥
बिनु इक ग्यान सुन हो न्रिपति सु अउर दूसर को बरजि है ॥१७२॥

एवं सुऋतौ बसन्ते यदा अविवेकः प्रेमदेवस्य उपमायां गर्जति तदा ज्ञानं विना राजन् ! कः तं उपदेशं दास्यति ? १७२.

ਕਊਧਤ ਦਾਮਨਿ ਸਘਨ ਸਘਨ ਘੋਰਤ ਚਹੁਦਿਸ ਘਨ ॥
कऊधत दामनि सघन सघन घोरत चहुदिस घन ॥

(यथा) विद्युत् हिंसकविक्रमेषु ज्वलति चतुर्दिक्षु हिंसकरूपेण प्रतिध्वन्यते।

ਮੋਹਿਤ ਭਾਮਿਨ ਸਘਨ ਡਰਤ ਬਿਰਹਨਿ ਤ੍ਰਿਯ ਲਖਿ ਮਨਿ ॥
मोहित भामिन सघन डरत बिरहनि त्रिय लखि मनि ॥

यदा चतुर्दिक्षु मेघाः परिवृताः भविष्यन्ति तदा विद्युत् ज्वलति, एतादृशे वातावरणे प्रेमरोगिणः स्त्रियः मनः लोभयिष्यन्ति

ਬੋਲਤ ਦਾਦੁਰ ਮੋਰ ਸਘਨ ਝਿਲੀ ਝਿੰਕਾਰਤ ॥
बोलत दादुर मोर सघन झिली झिंकारत ॥

मण्डूकानां मयूराणां च स्वराः आर्बरस्य च जङ्घनशब्दाः श्रूयते

ਦੇਖਤ ਦ੍ਰਿਗਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਮਿਤ ਮੁਨਿ ਮਨ ਬ੍ਰਿਤ ਹਾਰਤ ॥
देखत द्रिगन प्रभाव अमित मुनि मन ब्रित हारत ॥

कामिणां मत्तनेत्रप्रभावं दृष्ट्वा ऋषयः अपि स्वव्रतात् पतन्ति मनसि पराजिततां अनुभवन्ति

ਇਹ ਬਿਧਿ ਹੁਲਾਸ ਮਦਨਜ ਦੂਸਰ ਜਿਦਿਨ ਚਟਕ ਦੈ ਸਟਕ ਹੈ ॥
इह बिधि हुलास मदनज दूसर जिदिन चटक दै सटक है ॥

तादृशः 'हुलः' कामदेवपुत्रः द्वितीयः सुर्मः यस्मिन् दिने सः गमिष्यति (पूर्वम्) ।

ਬਿਨੁ ਇਕ ਬਿਬੇਕ ਸੁਨਹੋ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਅਉਰ ਦੂਸਰ ਕੋ ਹਟਕ ਹੈ ॥੧੭੩॥
बिनु इक बिबेक सुनहो न्रिपति अउर दूसर को हटक है ॥१७३॥

यस्मिन् दिने एतादृशं आनन्दमयं वातावरणं पूर्णतेजसा उपस्थास्यति तर्हि राजन्! कथयतु, तस्मिन् दिने, को तस्य प्रभावं तिरस्कुर्वति विवेक?173.

ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਪੁਤ੍ਰ ਅਨੰਦ ਜਿਦਿਨ ਸਸਤ੍ਰਨ ਕਹੁ ਧਰਿ ਹੈ ॥
त्रितीआ पुत्र अनंद जिदिन ससत्रन कहु धरि है ॥

(कामदेवस्य) तृतीयः पुत्रः 'आनन्दः' यस्मिन् दिने सः कवचं धारयिष्यति।

ਕਰਿ ਹੈ ਚਿਤ੍ਰ ਬਚਿਤ੍ਰ ਸੁ ਰਣ ਸੁਰ ਨਰ ਮੁਨਿ ਡਰਿ ਹੈ ॥
करि है चित्र बचित्र सु रण सुर नर मुनि डरि है ॥

यदा आनन्दस्य (आनन्दस्य) उपमायां सः शस्त्राणि धारयिष्यति, विचित्ररूपेण युद्धं करिष्यति, तदा ऋषयः भीताः भविष्यन्ति

ਕੋ ਭਟ ਧਰਿ ਹੈ ਧੀਰ ਜਿਦਿਨ ਸਾਮੁਹਿ ਵਹ ਐ ਹੈ ॥
को भट धरि है धीर जिदिन सामुहि वह ऐ है ॥

यस्मिन् दिने सः प्रकटितः भविष्यति, तस्मिन् दिने कः वीरः सहितुं शक्नोति।

ਸਭ ਕੋ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਛਿਨਕ ਭੀਤਰ ਹਰ ਲੈ ਹੈ ॥
सभ को तेज प्रताप छिनक भीतर हर लै है ॥

कोऽस्ति तादृशः योद्धा धैर्यं धारयित्वा सम्मुखीभवति । सः क्षणमात्रेण सर्वेषां महिमाम् अपहर्स्यति

ਇਹ ਬਿਧਿ ਅਨੰਦ ਦੁਰ ਧਰਖ ਭਟ ਜਿਦਿਨ ਸਸਤ੍ਰ ਗਹ ਮਿਕ ਹੈ ॥
इह बिधि अनंद दुर धरख भट जिदिन ससत्र गह मिक है ॥

एवं यस्मिन् दिने अयं अत्याचारी योद्धा स्वशस्त्राणि धारयन् युद्धाय आगमिष्यन्ति, तस्मिन् दिने ।

ਬਿਨੁ ਇਕ ਧੀਰਜ ਸੁਨਿ ਰੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੁ ਅਉਰ ਨ ਦੂਸਰਿ ਟਿਕ ਹੈ ॥੧੭੪॥
बिनु इक धीरज सुनि रे न्रिपति सु अउर न दूसरि टिक है ॥१७४॥

हे राजन् ! न कश्चित् तत्र तिष्ठति सहनशक्तियुक्तं विना ॥१७४॥