श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 868


ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਅਧਿਕ ਨਿਹੋਰੌ ਰਾਇ ਕਰਿ ਰਾਨੀ ਲਈ ਮਨਾਇ ॥
अधिक निहोरौ राइ करि रानी लई मनाइ ॥

महता विनयेन राजा रानीं सद्भावं प्राप्तवान् ।

ਅਧਿਕ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤਾ ਸੋ ਕਰੀ ਭੇਦ ਨ ਸਕਿਯਾ ਪਾਇ ॥੧੧॥
अधिक प्रीति ता सो करी भेद न सकिया पाइ ॥११॥

सः तां अधिकं प्रेम्णः आरब्धवान् किन्तु रहस्यं न गृहीतवान् ।(११)

ਜੋ ਨ੍ਰਿਪ ਚਮਕਾ ਨ ਰਹੈ ਤ੍ਰਿਯ ਕਾ ਕਰਤ ਬਿਸ੍ਵਾਸ ॥
जो न्रिप चमका न रहै त्रिय का करत बिस्वास ॥

यः शासकः न प्रयत्नशीलः, स्त्रियं च विश्वसिति,

ਅਵਰ ਪੁਰਖ ਪਰ ਅਟਕਿ ਤ੍ਰਿਯ ਕਰਤ ਤਵਨ ਕੋ ਨਾਸ ॥੧੨॥
अवर पुरख पर अटकि त्रिय करत तवन को नास ॥१२॥

योऽन्यपुरुषसक्तः, तया माध्यमेन नश्यति।(ल.२)

ਚਿਤ ਨ ਦੀਜੈ ਆਪਨੋ ਸਭ ਕੋ ਲੇਹੁ ਬਨਾਇ ॥
चित न दीजै आपनो सभ को लेहु बनाइ ॥

अन्येषां विश्वासं जित्वा किन्तु कदापि स्वस्य रहस्यं न प्रकाशयतु।

ਤਬ ਸਭ ਕਹ ਜੀਤਤ ਰਹੋ ਰਾਜ ਕਰੋ ਸੁਖ ਪਾਇ ॥੧੩॥
तब सभ कह जीतत रहो राज करो सुख पाइ ॥१३॥

एवं प्रचलितः राजः आनन्देन शासनं कर्तुं शक्नोति।(13)(1)

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਪਚਾਸਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੫੦॥੮੬੩॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे पचासवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥५०॥८६३॥अफजूं॥

राजा मन्त्री च शुभच्रितरसंवादः पञ्चाशतमः दृष्टान्तः, आशीर्वादेन सम्पन्नः। (५०)(८३३) ९.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਮਾਰਵਾਰ ਇਕ ਸਾਹੁ ਕਹਾਵੈ ॥
मारवार इक साहु कहावै ॥

मारवाड़े अयं शाहः क्रीडति स्म

ਅਨਿਕ ਦਰਬੁ ਕੌ ਬਨਿਜ ਚਲਾਵੈ ॥
अनिक दरबु कौ बनिज चलावै ॥

मारवाडदेशे एकः शाहः पूर्वं निवसति स्म । सः बहु धनेन सह व्यवहारं कृतवान्

ਦੈ ਦੈ ਕਰਜ ਬ੍ਰਯਾਜ ਬਹੁ ਲੇਈ ॥
दै दै करज ब्रयाज बहु लेई ॥

सः ऋणं दत्त्वा बहु व्याजं गृह्णाति स्म

ਪੁੰਨ੍ਯ ਦਾਨ ਬਿਪ੍ਰਨ ਕਹ ਦੇਈ ॥੧॥
पुंन्य दान बिप्रन कह देई ॥१॥

सः व्याजेन धनं दत्त्वा अर्जयति स्म किन्तु सः अपि, दाने भिक्षासु च पर्याप्तं दानं करोति स्म।(१)

ਸੀਲ ਮਤੀ ਤਾ ਕੀ ਤ੍ਰਿਯ ਭਾਰੀ ॥
सील मती ता की त्रिय भारी ॥

तस्य सील मति नाम ज्येष्ठा पत्नी आसीत् ।

ਸੂਰਜ ਲਖੀ ਨ ਚੰਦ੍ਰ ਨਿਹਾਰੀ ॥
सूरज लखी न चंद्र निहारी ॥

तस्य पत्नी शील मञ्जरी अतीव शीतलहृदया आसीत्, सा मूर्तरूपः आसीत्, सूर्यः चन्द्रः च आसीत्।

ਨਿਰਖਿ ਰੂਪਿ ਨਿਜੁ ਪਤਿ ਕੋ ਜੀਯੈ ॥
निरखि रूपि निजु पति को जीयै ॥

सा भर्तुः रूपं दृष्ट्वा जीवति स्म ।

ਤਿਹ ਨਿਰਖੇ ਬਿਨੁ ਪਾਨਿ ਨ ਪੀਯੈ ॥੨॥
तिह निरखे बिनु पानि न पीयै ॥२॥

सा तु भर्तुः आराधनेन जीवति स्म, तस्य दर्शनं विना अपि जलं न पिबति स्म । (२) ९.

ਤਾ ਕੇ ਪਤਿ ਕੋ ਰੂਪਿ ਅਪਾਰਾ ॥
ता के पति को रूपि अपारा ॥

तस्याः भर्तुः रूपमपि अपारम् आसीत्

ਰੀਝਿ ਦਿਯਾ ਤਾ ਕੋ ਕਰਤਾਰਾ ॥
रीझि दिया ता को करतारा ॥

यतः तस्याः पतिः अतीव सुन्दरः आसीत्; सः इव आसीत्, ईश्वरस्य विशेषसृष्टिः।

ਉਦੈ ਕਰਨ ਤਾ ਕੌ ਸੁਭ ਨਾਮਾ ॥
उदै करन ता कौ सुभ नामा ॥

तस्य शुभं नाम उदय करणम् आसीत्

ਸੀਲ ਮੰਜਰੀ ਤਾ ਕੀ ਬਾਮਾ ॥੩॥
सील मंजरी ता की बामा ॥३॥

तस्य नाम उधे करणम्, पत्नी तु शील मञ्जरी इति नाम्ना प्रसिद्धा आसीत् ।(३)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਰੂਪ ਅਨੂਪਮ ਸਾਹੁ ਕੋ ਜੋ ਨਿਰਖਤ ਬਰ ਨਾਰਿ ॥
रूप अनूपम साहु को जो निरखत बर नारि ॥

शाहस्य विशेषताः अतीव आकर्षकाः आसन्,

ਲੋਕ ਲਾਜ ਕਹ ਛੋਰਿ ਕਰਿ ਤਾ ਕਹ ਰਹਤ ਨਿਹਾਰਿ ॥੪॥
लोक लाज कह छोरि करि ता कह रहत निहारि ॥४॥

संसारपरिचर्या विना च तस्य कृते स्त्रियः पतन्ति स्म।(4)

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਏਕ ਤ੍ਰਿਯਾ ਕੇ ਇਮਿ ਚਿਤ ਆਈ ॥
एक त्रिया के इमि चित आई ॥

तस्य रूपेण स्त्रियाः प्रलोभनं जातम्

ਹੇਰਿ ਰੂਪ ਤਾ ਕੋ ਲਲਚਾਈ ॥
हेरि रूप ता को ललचाई ॥

तस्य दृष्ट्या मुग्धा एकः महिला अत्यन्तं मोहिता आसीत् ।

ਕਵਨ ਕਹਾ ਚਿਤ ਚਰਿਤ ਬਨੈਯੈ ॥
कवन कहा चित चरित बनैयै ॥

कः पात्रः कर्तव्यः ?

ਜੇ ਤੇ ਸਾਹੁ ਮੀਤ ਕਰਿ ਪੈਯੈ ॥੫॥
जे ते साहु मीत करि पैयै ॥५॥

शाहस्य विजयाय किं कर्तव्यमिति चिन्तितवती सा।(5)

ਤਾ ਕੀ ਤ੍ਰਿਯ ਸੋ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲਗਾਈ ॥
ता की त्रिय सो प्रीति लगाई ॥

(सः) स्वस्य (शाहस्य) भार्यायाः सह मित्रतां कृतवान्

ਧਰਮ ਬਹਿਨ ਅਪਨੀ ਠਹਰਾਈ ॥
धरम बहिन अपनी ठहराई ॥

सा शाहस्य पत्न्या सह मैत्रीं निर्मितवती,...

ਨਈ ਨਈ ਨਿਤਿ ਕਥਾ ਸੁਨਾਵੈ ॥
नई नई निति कथा सुनावै ॥

(सा) प्रतिदिनं नूतनां कथां कथयति स्म

ਸਾਹੁ ਤ੍ਰਿਯਾ ਕਹ ਅਧਿਕ ਰਿਝਾਵੈ ॥੬॥
साहु त्रिया कह अधिक रिझावै ॥६॥

ताम् धर्मात्मा भगिनीं प्रख्यातवान्।(6)

ਸੁਨਿ ਸਾਹੁਨਿ ਤੁਹਿ ਕਥਾ ਸੁਨਾਊਾਂ ॥
सुनि साहुनि तुहि कथा सुनाऊां ॥

(एकदा सा वक्तुं प्रवृत्ता) हे शहनी! शृणोतु

ਤੁਮਰੇ ਚਿਤ ਕੋ ਗਰਬੁ ਮਿਟਾਊਾਂ ॥
तुमरे चित को गरबु मिटाऊां ॥

'शृणु त्वं शाहस्य पत्नी, कथां वदामि या त्वां अहङ्कारं निवारयिष्यति।'

ਜੈਸੋ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਪਤਿ ਤੇਰੌ ॥
जैसो अति सुंदर पति तेरौ ॥

यथा तव सुन्दरः पतिः, .

ਤੈਸੋ ਹੀ ਚੀਨਹੁ ਪਿਯ ਮੇਰੋ ॥੭॥
तैसो ही चीनहु पिय मेरो ॥७॥

'यथा तव पतिः सुन्दरः, मम पतिः अपि अतीव सुन्दरः अस्ति।'(7)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਤੇਰੇ ਅਰੁ ਮੇਰੇ ਪਤਿਹ ਭੇਦ ਰੂਪ ਨਹਿ ਕੋਇ ॥
तेरे अरु मेरे पतिह भेद रूप नहि कोइ ॥

'न तव मम भर्तुः च अप्रतिमं नास्ति।'

ਉਠਿ ਕਰਿ ਆਪੁ ਬਿਲੋਕਿਯੈ ਤੋਰ ਕਿ ਮੋਰੋ ਹੋਇ ॥੮॥
उठि करि आपु बिलोकियै तोर कि मोरो होइ ॥८॥

'कोऽस्ति तव पतिः मम वा इति प्रयत्नतः निश्चयं कुर्मः।(८)

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਆਜੁ ਸਾਝਿ ਨਿਜੁ ਪਤਿਹਿ ਲਿਯੈਹੋ ॥
आजु साझि निजु पतिहि लियैहो ॥

अहम् अद्य मम पतिम् आनयिष्यामि

ਤੁਮਰੀ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਅਗੋਚਰ ਕੈਹੋ ॥
तुमरी द्रिसटि अगोचर कैहो ॥

'अद्य अपराह्णे अहं भर्तारं आनयिष्यामि, दर्शयिष्यामि च।'

ਸਾਹੁ ਤ੍ਰਿਯਹਿ ਕਛੁ ਭੇਦ ਨ ਪਾਯੋ ॥
साहु त्रियहि कछु भेद न पायो ॥

शहानी रहस्यं (अस्य विषयस्य) न अवगच्छति स्म।

ਤਿਹ ਦੇਖਨ ਕਹ ਚਿਤ ਲਲਚਾਯੋ ॥੯॥
तिह देखन कह चित ललचायो ॥९॥

शाहस्य भार्या न ज्ञात्वा भर्तारं द्रष्टुं उत्सुका अभवत्।(9)

ਆਪੁ ਅਗਮਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਉਚਾਰੇ ॥
आपु अगमने त्रिया उचारे ॥

(सा) स्त्री पुरतः आगत्य उक्तवान् (राजाम्) ।

ਸਾਹੁ ਕੁਕ੍ਰਿਆ ਨਾਰਿ ਤਿਹਾਰੇ ॥
साहु कुक्रिआ नारि तिहारे ॥

सा तर्हि .शाहं 'भवतः भार्या दुष्टचरित' इति अवदत् ।

ਤਾ ਕੋ ਸਕਲ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਿਖੈਹੋ ॥
ता को सकल चरित्र दिखैहो ॥

(अहं भवन्तं दर्शयिष्यामि) तस्य सर्वं चरित्रम्