श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1371


ਸਭੈ ਆਨਿ ਜੂਝੈ ਭਜੈ ਕੋਟ ਕੋਟੈ ॥
सभै आनि जूझै भजै कोट कोटै ॥

सर्वे आगत्य युद्धं कुर्वन्तः बहवः पलायिताः च आसन्।

ਕਿਤੇ ਸੂਲ ਔ ਸੈਹਥੀ ਖਿੰਗ ਖੇਲੈ ॥
किते सूल औ सैहथी खिंग खेलै ॥

कुत्रचित् त्रिशूलैः, अश्वैः च (उपरि) युद्धक्रीडाः क्रियमाणाः आसन् ।

ਕਿਤੇ ਪਾਸ ਔ ਪਰਸ ਲੈ ਪਾਵ ਪੇਲੈ ॥੧੭੯॥
किते पास औ परस लै पाव पेलै ॥१७९॥

कुत्रचित् पासेन (पाशेन) परशुना च सोपानानि अग्रे गच्छन्ति स्म। १७९.

ਕਿਤੇ ਪਾਖਰੈ ਡਾਰਿ ਕੈ ਤਾਜਿਯੌ ਪੈ ॥
किते पाखरै डारि कै ताजियौ पै ॥

अश्वानाम् उपरि काष्ठानि स्थापयित्वा क्वचित् च

ਚੜੈ ਚਾਰੁ ਜਾਮੈ ਕਿਤੇ ਬਾਜਿਯੌ ਪੈ ॥
चड़ै चारु जामै किते बाजियौ पै ॥

कुत्रचित् सुन्दरवेषधारिणः (योद्धाः) ताजीषु उपरि गच्छन्ति स्म।

ਕਿਤੇ ਮਦ ਦੰਤੀਨਿਯੌ ਪੈ ਬਿਰਾਜੈ ॥
किते मद दंतीनियौ पै बिराजै ॥

कुत्रचित् (सैनिकाः) मस्तकगजानां उपरि उपविष्टाः आसन्,

ਮਨੋ ਬਾਰਣੇਸੇ ਚੜੇ ਇੰਦ੍ਰ ਲਾਜੈ ॥੧੮੦॥
मनो बारणेसे चड़े इंद्र लाजै ॥१८०॥

अरवतगजमारुह्य इन्द्र इव ('बरनेसा') वहति। १८० ।

ਕਿਤੇ ਖਚਰਾਰੋਹ ਬੈਰੀ ਬਿਰਾਜੈ ॥
किते खचरारोह बैरी बिराजै ॥

कुत्रचित् खच्चरारूढः शत्रुः उपविष्टः आसीत् ।

ਕਿਤੇ ਗਰਧਭੈ ਪੈ ਚੜੇ ਸੂਰ ਗਾਜੈ ॥
किते गरधभै पै चड़े सूर गाजै ॥

गदमारूढाः क्वचित् गर्जन्ति स्म योद्धाः |

ਕਿਤੇ ਦਾਨਵੌ ਪੈ ਚੜੇ ਦੈਤ ਭਾਰੇ ॥
किते दानवौ पै चड़े दैत भारे ॥

क्वचित् दानवमारुह्य गुरुराक्षसाः |

ਚਹੂੰ ਓਰ ਗਾਜੇ ਸੁ ਦੈ ਕੈ ਨਗਾਰੇ ॥੧੮੧॥
चहूं ओर गाजे सु दै कै नगारे ॥१८१॥

ते च चतुर्दिक्षु उद्घोषयन्ति स्म। १८१.

ਕਿਤੇ ਮਹਿਖੀ ਪੈ ਚੜੇ ਦੈਤ ਢੂਕੇ ॥
किते महिखी पै चड़े दैत ढूके ॥

कुत्रचित् विशालाः शिलासु आरोहन्ति स्म ।

ਕਿਤੇ ਸੂਕਰਾ ਸ੍ਵਾਰ ਹ੍ਵੈ ਆਨਿ ਝੂਕੇ ॥
किते सूकरा स्वार ह्वै आनि झूके ॥

कुत्रचित् शूकरानाम् (दिग्गजानां) आरुह्य आगताः।

ਕਿਤੇ ਦਾਨਵੋ ਪੈ ਚੜੇ ਦੈਤ ਭਾਰੇ ॥
किते दानवो पै चड़े दैत भारे ॥

क्वचित् दानवमारुह्य गुरुराक्षसाः |

ਚਹੂੰ ਓਰ ਤੇ ਮਾਰ ਮਾਰੈ ਪੁਕਾਰੈ ॥੧੮੨॥
चहूं ओर ते मार मारै पुकारै ॥१८२॥

ते च चतुर्भ्यः तः 'मारो मारो' इति उद्घोषयन्ति स्म। १८२.

ਕਿਤੇ ਸਰਪ ਅਸਵਾਰ ਹੈ ਕੈ ਸਿਧਾਏ ॥
किते सरप असवार है कै सिधाए ॥

कुत्रचित् दुष्टानां (शत्रु) सर्पाणां उपरि आरुह्य

ਕਿਤੇ ਸ੍ਵਾਰ ਬਘ੍ਰਯਾਰ ਹ੍ਵੈ ਦੁਸਟ ਆਏ ॥
किते स्वार बघ्रयार ह्वै दुसट आए ॥

कुत्रचित् च वृकान् आरुह्य आगताः।

ਕਿਤੇ ਚੀਤਿਯੌ ਪੈ ਚੜੇ ਕੋਪ ਕੈ ਕੈ ॥
किते चीतियौ पै चड़े कोप कै कै ॥

क्वचित् क्रुद्धानां चितानाम् आरोहणेन

ਕਿਤੇ ਚੀਤਰੋ ਪੈ ਚੜੇ ਤੇਜ ਤੈ ਕੈ ॥੧੮੩॥
किते चीतरो पै चड़े तेज तै कै ॥१८३॥

ते च चितालेषु (मृगान्) आरुह्य कुत्रचित् आगताः आसन्। १८३ इति ।

ਕਿਤੇ ਚਾਕਚੁੰਧ੍ਰ ਚੜੇ ਕਾਕ ਬਾਹੀ ॥
किते चाकचुंध्र चड़े काक बाही ॥

कुत्रचित् च्छ्चुन्दरः काकानाम् उपरि गच्छति स्म

ਅਠੂਹਾਨ ਕੌ ਸ੍ਵਾਰ ਕੇਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ॥
अठूहान कौ स्वार केते सिपाही ॥

कति च सैनिकाः रथेषु आरुह्य आसन्।

ਕਿਤੇ ਬੀਰ ਬਾਨੀ ਚੜੇ ਬ੍ਰਿਧ ਗਿਧੈ ॥
किते बीर बानी चड़े ब्रिध गिधै ॥

कुत्रचित् प्रमुखाः योद्धवः महता गर्दभेषु आरुह्य आसन् ।

ਮਨੋ ਧ੍ਯਾਨ ਲਾਗੇ ਲਸੈ ਸੁਧ ਸਿਧੈ ॥੧੮੪॥
मनो ध्यान लागे लसै सुध सिधै ॥१८४॥

(सदृशाः) शुद्धसमाधिना अलङ्कृताः इव। १८४.

ਹਠੀ ਬਧਿ ਗੋਪਾ ਗੁਲਿਤ੍ਰਾਨ ਬਾਕੇ ॥
हठी बधि गोपा गुलित्रान बाके ॥

हट्टी-योद्धा गोपं, अङ्गुली-आच्छादन-लोह-दस्तानानि ('गुलित्रन्') च धारयन्ति स्म ।

ਬਰਜੀਲੇ ਕਟੀਲੇ ਹਠੀਲੇ ਨਿਸਾਕੇ ॥
बरजीले कटीले हठीले निसाके ॥

(अति) कठोराः छिन्नहठाः निर्भयाः च आसन्।

ਮਹਾ ਜੁਧ ਮਾਲੀ ਭਰੇ ਕੋਪ ਭਾਰੇ ॥
महा जुध माली भरे कोप भारे ॥

ते महायुद्धस्य महिमाम् अकुर्वन्, अतीव क्रोधपूर्णाः च आसन्

ਚਹੂੰ ਓਰ ਤੈ ਅਭ੍ਰ ਜ੍ਯੋ ਚੀਤਕਾਰੇ ॥੧੮੫॥
चहूं ओर तै अभ्र ज्यो चीतकारे ॥१८५॥

(योद्धा) चतुर्णां पार्श्वेभ्यः त्वरितम् आगच्छन्ति स्म । १८५ ।

ਬਡੇ ਦਾਤ ਕਾਢੇ ਚਲੇ ਕੋਪਿ ਭਾਰੇ ॥
बडे दात काढे चले कोपि भारे ॥

बृहत् दन्तानिष्कृष्य अतीव क्रुद्धेन च

ਲਹੇ ਹਾਥ ਮੈ ਪਬ ਪਤ੍ਰੀ ਉਪਾਰੇ ॥
लहे हाथ मै पब पत्री उपारे ॥

(ते) गिरिं ब्रिचं च ('पात्री') हस्ते धारयन्ति स्म।

ਕਿਤੇ ਸੂਲ ਸੈਥੀ ਸੂਆ ਹਾਥ ਲੀਨੇ ॥
किते सूल सैथी सूआ हाथ लीने ॥

कुत्रचित् त्रिशूलं सैठीं भाले ('सुई') च धारयन्ति स्म ।

ਮੰਡੇ ਆਨਿ ਮਾਰੂ ਮਹਾ ਰੋਸ ਕੀਨੇ ॥੧੮੬॥
मंडे आनि मारू महा रोस कीने ॥१८६॥

अतीव क्रुद्धेन च घोरं युद्धं निर्मितवान् आसीत्। १८६.

ਹਠੀ ਹਾਕ ਹਾਕੈ ਉਠਾਵੈ ਤੁਰੰਗੈ ॥
हठी हाक हाकै उठावै तुरंगै ॥

हठिनो योद्धवः कूजन् अश्वान् प्रचोदयन्तः आसन्

ਮਹਾ ਬੀਰ ਬਾਕੇ ਜਗੇ ਜੋਰ ਜੰਗੈ ॥
महा बीर बाके जगे जोर जंगै ॥

तथा बाङ्के महाबीरः युद्धाय सज्जः आसीत् ।

ਸੂਆ ਸਾਗ ਲੀਨੇ ਅਤਿ ਅਤ੍ਰੀ ਧਰਤ੍ਰੀ ॥
सूआ साग लीने अति अत्री धरत्री ॥

बहूनि शूलसङ्गास्त्रधराः |

ਮਚੇ ਆਨਿ ਕੈ ਕੈ ਛਕੇ ਛੋਭ ਛਤ੍ਰੀ ॥੧੮੭॥
मचे आनि कै कै छके छोभ छत्री ॥१८७॥

छत्री योद्धाः क्रुद्धाः युद्धक्षेत्रम् आगताः | १८७.

ਕਹੂੰ ਬੀਰ ਬੀਰੈ ਲਰੈ ਸਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ॥
कहूं बीर बीरै लरै ससत्रधारी ॥

क्वचित् कवचयुक्ताः योद्धा योद्धाभिः सह युद्धं कुर्वन्ति स्म ।

ਮਨੋ ਕਾਛ ਕਾਛੇ ਨਚੈ ਨ੍ਰਿਤਕਾਰੀ ॥
मनो काछ काछे नचै न्रितकारी ॥

(इदं दृश्यते स्म) यथा (नट्स् इव) योद्धाः नृत्यन्ति नृत्यन्ति च।

ਕਹੂੰ ਸੂਰ ਸਾਗੈ ਪੁਐ ਭਾਤਿ ਐਸੇ ॥
कहूं सूर सागै पुऐ भाति ऐसे ॥

एवं नायकाः सङ्गेषु प्रसिद्धाः आसन्

ਚੜੈ ਬਾਸ ਬਾਜੀਗਰੈ ਜ੍ਵਾਨ ਜੈਸੇ ॥੧੮੮॥
चड़ै बास बाजीगरै ज्वान जैसे ॥१८८॥

वीणावादक इव युवकाः वेणुमारुह्यन्ते । १८८.

ਕਹੂੰ ਅੰਗ ਭੰਗੈ ਗਿਰੇ ਸਸਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰੈ ॥
कहूं अंग भंगै गिरे ससत्र असत्रै ॥

केचन भागाः भग्नाः केचन शस्त्राः कवचाः च पतिताः।

ਕਹੂੰ ਬੀਰ ਬਾਜੀਨ ਕੇ ਬਰਮ ਬਸਤ੍ਰੈ ॥
कहूं बीर बाजीन के बरम बसत्रै ॥

क्वचित् कवचं कवचं च योद्धाश्वानाम् (शयितम् आसीत्)।

ਕਹੂੰ ਟੋਪ ਟਾਕੇ ਗਿਰੇ ਟੋਪ ਟੂਟੇ ॥
कहूं टोप टाके गिरे टोप टूटे ॥

कुत्रचित् शिरस्त्राणाः (ललाटलोहाः च) भग्नाः पतिताः च।

ਕਹੂੰ ਬੀਰ ਅਭ੍ਰਾਨ ਕੀ ਭਾਤਿ ਫੂਟੇ ॥੧੮੯॥
कहूं बीर अभ्रान की भाति फूटे ॥१८९॥

कुत्रचित् च, वीराः विदीर्णाः अभवन्। १८९.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਇਹ ਬਿਧਿ ਬੀਰ ਖੇਤ ਬਿਕਰਾਲਾ ॥
इह बिधि बीर खेत बिकराला ॥

तत्प्रकारकः कालः

ਮਾਚਤ ਭਯੋ ਆਨਿ ਤਿਹ ਕਾਲਾ ॥
माचत भयो आनि तिह काला ॥

तत्र भयंकरं युद्धम् आरब्धम् ।

ਮਹਾ ਕਾਲ ਕਛੁਹੂ ਤਬ ਕੋਪੇ ॥
महा काल कछुहू तब कोपे ॥

अथ महाकालः महाक्रोधः आगतः

ਪੁਹਮੀ ਪਾਵ ਗਾੜ ਕਰਿ ਰੋਪੇ ॥੧੯੦॥
पुहमी पाव गाड़ करि रोपे ॥१९०॥

दृढतया च पादौ भूमौ रोपितवान्। १९० ।