श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 442


ਅਉਰ ਕਿਤੇ ਬਲਬੰਡ ਹੁਤੇ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਜਿਤੇ ਨ੍ਰਿਪ ਕੋਪਿ ਪਛਾਰੇ ॥
अउर किते बलबंड हुते कबि स्याम जिते न्रिप कोपि पछारे ॥

निपातयामास क्रोधो राजा बहूनि महाबलान् योद्धान् |

ਜੁਧ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸੁ ਬੀਰ ਬਡੇ ਰਿਸਿ ਸਾਥ ਸੋਊ ਛਿਨ ਮਾਹਿ ਸੰਘਾਰੇ ॥
जुध प्रबीन सु बीर बडे रिसि साथ सोऊ छिन माहि संघारे ॥

क्रुद्धः सन् क्षणमात्रेण महावीरान् जघान |

ਸ੍ਯੰਦਨ ਕਾਟਿ ਦਏ ਤਿਨ ਕੇ ਗਜ ਬਾਜ ਘਨੇ ਸੰਗਿ ਬਾਨਨ ਮਾਰੇ ॥
स्यंदन काटि दए तिन के गज बाज घने संगि बानन मारे ॥

तेषां रथान् विदार्य शरैर्बहुगजान् अश्वान् च |

ਰੁਦ੍ਰ ਕੋ ਖੇਲੁ ਕੀਯੋ ਰਨ ਮੈ ਜੇਊ ਜੀਵਤ ਤੇ ਤਜਿ ਜੁਧੁ ਪਧਾਰੇ ॥੧੪੫੨॥
रुद्र को खेलु कीयो रन मै जेऊ जीवत ते तजि जुधु पधारे ॥१४५२॥

राजा रुद्र इव रणे नृत्य जीविताः, पलायिताः।1452।

ਸੈਨ ਭਜਾਇ ਕੈ ਧਾਇ ਕੈ ਆਇ ਕੈ ਰਾਮ ਅਉ ਸ੍ਯਾਮ ਕੇ ਸਾਥ ਅਰਿਓ ਹੈ ॥
सैन भजाइ कै धाइ कै आइ कै राम अउ स्याम के साथ अरिओ है ॥

(राजा यादवस्य) सेना बलरामकृष्णेन पराजिता आक्रमिता भवति।

ਲੈ ਬਰਛਾ ਜਮਧਾਰ ਗਦਾ ਅਸਿ ਕ੍ਰੁਧ ਹ੍ਵੈ ਜੁਧ ਨਿਸੰਗ ਕਰਿਓ ਹੈ ॥
लै बरछा जमधार गदा असि क्रुध ह्वै जुध निसंग करिओ है ॥

सैन्यं पलायनं कृत्वा पुनः स्वयमेव धावित्वा राजा बलरामकृष्णयोः सह युद्धं कर्तुं आगत्य सः शूलकुठारगदाखड्गादिकं हस्ते गृहीत्वा निर्भयेन युद्धं कृतवान्

ਤਉ ਬਹੁਰੋ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਧਨੁ ਬਾਨ ਸੰਭਾਰ ਕੈ ਪਾਨਿ ਧਰਿਓ ਹੈ ॥
तउ बहुरो कबि स्याम भनै धनु बान संभार कै पानि धरिओ है ॥

कविः सियाम् इति वदति, तदा (राजा) पुनः धनुः बाणं च गृहीत्वा हस्ते धारितवान्।

ਜਿਉ ਘਨ ਬੂੰਦਨ ਤਿਉ ਸਰ ਸਿਉ ਕਮਲਾਪਤਿ ਕੋ ਤਨ ਤਾਲ ਭਰਿਓ ਹੈ ॥੧੪੫੩॥
जिउ घन बूंदन तिउ सर सिउ कमलापति को तन ताल भरिओ है ॥१४५३॥

तदनन्तरं धनुर्बाणहस्तेषु गृहीत्वा मेघवृष्टिबिन्दव इव कृष्णशरीरस्य टङ्कं बाणैः पूरितवान्।1453।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਬੇਧਿਓ ਜਬ ਤਨ ਕ੍ਰਿਸਨ ਰਿਸਿ ਇੰਦ੍ਰਾਸਤ੍ਰ ਸੰਧਾਨ ॥
बेधिओ जब तन क्रिसन रिसि इंद्रासत्र संधान ॥

कृष्णस्य शरीरे विद्धे (बाणैः) इन्द्रस्य अस्त्रस्य लक्ष्यं गृहीतवान्।

ਮੰਤ੍ਰਨ ਸਿਉ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰ ਕਰਿ ਗਹਿ ਧਨੁ ਛਾਡਿਓ ਬਾਨ ॥੧੪੫੪॥
मंत्रन सिउ अभिमंत्र करि गहि धनु छाडिओ बान ॥१४५४॥

यदा कृष्णस्य शरीरं बाणैः विद्धं जातम्, तदा सः स्वस्य धनुषे इन्द्रस्त्रं नाम बाणं स्थापयित्वा मन्त्रपाठं कृत्वा विसृजति स्म। १४५४ इति ।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਆਦਿਕ ਬੀਰ ਜਿਤੇ ਤਬ ਹੀ ਸਰ ਛੂਟਤ ਭੂ ਪਰ ਆਏ ॥
इंद्र ते आदिक बीर जिते तब ही सर छूटत भू पर आए ॥

इन्द्रादयः यथापि शूराः सद्यः शरविमोचनमात्रेण पृथिव्यां अवतरन्ति स्म ।

ਰਾਮ ਭਨੈ ਅਗਨਾਯੁਧ ਲੈ ਨ੍ਰਿਪ ਕੋ ਲਖ ਕੈ ਕਰਿ ਕੋਪ ਚਲਾਏ ॥
राम भनै अगनायुध लै न्रिप को लख कै करि कोप चलाए ॥

बाणस्य विसर्जितमात्रेण इन्द्रादयः बहवः महाबलाः योद्धाः पृथिव्यां प्रकटिताः भूत्वा राजानं लक्ष्यं कृत्वा अग्निबाणान् निपातयितुं प्रवृत्ताः

ਭੂਪ ਸਰਾਸਨ ਲੈ ਸੁ ਕਟੇ ਅਪਨੇ ਸਰ ਲੈ ਸੁਰ ਕੇ ਤਨ ਲਾਏ ॥
भूप सरासन लै सु कटे अपने सर लै सुर के तन लाए ॥

राजा धनुर्गृह्य तान् बाणान् अवरुद्ध्य स्वबाणैः व्यक्तान् योद्धान् क्षतम् अकरोत्

ਘਾਇਲ ਸ੍ਰਉਨ ਭਰੇ ਲਖਿ ਕੈ ਸੁਰ ਰਾਜ ਡਰੇ ਮਿਲਿ ਕੈ ਸਬ ਧਾਏ ॥੧੪੫੫॥
घाइल स्रउन भरे लखि कै सुर राज डरे मिलि कै सब धाए ॥१४५५॥

रक्तेन लिप्तः भयेन च शक्रस्य देवराजस्य पुरतः प्राप्तः।1455।

ਦੇਵ ਰਵਾਦਿਕ ਬੀਰ ਘਨੇ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੇ ਅਤਿ ਕੋਪ ਤਏ ਹੈ ॥
देव रवादिक बीर घने कबि स्याम भने अति कोप तए है ॥

कविः श्यामः कथयति, सूर्यादयः बहवः देवाः योद्धायाः कोपेन क्रुद्धाः अभवन्।

ਲੈ ਬਰਛੀ ਕਰਵਾਰ ਗਦਾ ਸੁ ਸਬੈ ਰਿਸਿ ਭੂਪ ਸੋ ਆਇ ਖਏ ਹੈ ॥
लै बरछी करवार गदा सु सबै रिसि भूप सो आइ खए है ॥

सूर्यवत् गौरवशालिनः योद्धाः क्रुद्धाः भूत्वा शूलखड्गगदादीनि गृहीत्वा राजा खड़गसिंहेन सह युद्धं कृतवन्तः

ਆਨਿ ਇਕਤ੍ਰ ਭਏ ਰਨ ਮੈ ਜਸੁ ਤਾ ਛਬਿ ਕੇ ਕਬਿ ਭਾਖ ਦਏ ਹੈ ॥
आनि इकत्र भए रन मै जसु ता छबि के कबि भाख दए है ॥

सर्वे युद्धक्षेत्रे समागताः। तस्य दृश्यस्य सफलता कविना कीर्तिता यथा, ।

ਭੂਪ ਕੇ ਬਾਨ ਸੁਗੰਧਿ ਕੇ ਲੈਬੇ ਕਉ ਭਉਰ ਮਨੋ ਇਕ ਠਉਰ ਭਏ ਹੈ ॥੧੪੫੬॥
भूप के बान सुगंधि के लैबे कउ भउर मनो इक ठउर भए है ॥१४५६॥

ते सर्वे एकस्मिन् स्थाने समागताः यथा देवरूपाः कृष्णभृङ्गाः राज्ञः पुष्पसदृशाः बाणगन्धं ग्रहीतुं समागताः।1456।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਦੇਵਨ ਮਿਲਿ ਖੜਗੇਸ ਕਉ ਘੇਰਿ ਚਹੂੰ ਦਿਸਿ ਲੀਨ ॥
देवन मिलि खड़गेस कउ घेरि चहूं दिसि लीन ॥

चतस्रो दिक्षु राजानं व्याप्तवन्तः सर्वे व्यक्ताः

ਤਬ ਭੂਪਤਿ ਧਨੁ ਬਾਨ ਲੈ ਕਹੋ ਜੁ ਪਉਰਖ ਕੀਨ ॥੧੪੫੭॥
तब भूपति धनु बान लै कहो जु पउरख कीन ॥१४५७॥

तत्कालीनं राज्ञा दर्शितं साहसं कथयामि इदानीं | १४५७ ।

ਕਬਿਯੋ ਬਾਚ ॥
कबियो बाच ॥

कविस्य भाषणम् : १.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸੂਰ ਕੋ ਦ੍ਵਾਦਸ ਬਾਨਨ ਬੇਧਿ ਕੈ ਅਉ ਸਸਿ ਕੋ ਦਸ ਬਾਨ ਲਗਾਏ ॥
सूर को द्वादस बानन बेधि कै अउ ससि को दस बान लगाए ॥

(खरगसिंहः) द्वादशबाणैः सूर्यं विदार्य दशबाणैः चन्द्रं ततः ।

ਔਰ ਸਚੀਪਤਿ ਕਉ ਸਰ ਸਉ ਸੁ ਲਗੇ ਤਨ ਭੇਦ ਕੈ ਪਾਰ ਪਰਾਏ ॥
और सचीपति कउ सर सउ सु लगे तन भेद कै पार पराए ॥

द्वादश बाणान् सूर्यं प्रति दश चन्द्रमं प्रति विसृजति स्म, इन्द्रं प्रति शतं बाणान् विसृजति स्म, यत् तस्य शरीरं विदारयन् परं गतवान्

ਜਛ ਜਿਤੇ ਸੁਰ ਕਿੰਨਰ ਗੰਧ੍ਰਬ ਤੇ ਸਬ ਤੀਰਨ ਸੋ ਨ੍ਰਿਪ ਘਾਏ ॥
जछ जिते सुर किंनर गंध्रब ते सब तीरन सो न्रिप घाए ॥

यक्षदेवाः किन्नरगन्धर्वादयः सर्वे ये तत्र आसन्, तान् राजा बाणैः पातितवान्

ਕੇਤਕ ਭਾਜਿ ਗਏ ਰਨ ਤੇ ਡਰਿ ਕੇਤਕਿ ਤਉ ਰਨ ਮੈ ਠਹਰਾਏ ॥੧੪੫੮॥
केतक भाजि गए रन ते डरि केतकि तउ रन मै ठहराए ॥१४५८॥

बह्वीः व्यक्तदेवाः युद्धक्षेत्रात् पलायन्ते स्म, किन्तु तत्र दृढतया स्थिताः बहवः आसन्।१४५८।

ਜੁਧੁ ਭਯੋ ਸੁ ਘਨੋ ਜਬ ਹੀ ਤਬ ਇੰਦ੍ਰ ਰਿਸੇ ਕਰਿ ਸਾਗ ਲਈ ਹੈ ॥
जुधु भयो सु घनो जब ही तब इंद्र रिसे करि साग लई है ॥

यदा उग्रं युद्धं प्रारब्धं तदा इन्द्रः क्रुद्धः सन् शूलं हस्ते धारयति स्म ।

ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਬਲ ਕੋ ਕਰਿ ਕੈ ਤਿਹ ਭੂਪ ਕੈ ਊਪਰਿ ਡਾਰ ਦਈ ਹੈ ॥
स्याम भनै बल को करि कै तिह भूप कै ऊपरि डार दई है ॥

यदा युद्धं तीव्ररूपेण आरब्धम् तदा इन्द्रः क्रुद्धः सन् शूलं हस्ते गृहीत्वा राजानं (खरगसिंहं) प्रति हिंसकरूपेण विसर्जितवान् ।

ਸ੍ਰੀ ਖੜਗੇਸ ਸਰਾਸਨ ਲੈ ਸਰ ਕਾਟਿ ਦਈ ਉਪਮਾ ਸੁ ਭਈ ਹੈ ॥
स्री खड़गेस सरासन लै सर काटि दई उपमा सु भई है ॥

(अगोन) खड़गसिंहः धनुषं गृहीत्वा बाणेन (साङ्गं) छिनत्। तस्य उपमा एवम्

ਬਾਨ ਭਯੋ ਖਗਰਾਜ ਮਨੋ ਬਰਛੀ ਜਨੋ ਨਾਗਨਿ ਭਛ ਗਈ ਹੈ ॥੧੪੫੯॥
बान भयो खगराज मनो बरछी जनो नागनि भछ गई है ॥१४५९॥

खरागसिंहः शूलं बाणेन एतावत् समीचीनतया अवरुद्धवान् यथा राज्ञः गरुडसदृशः बाणः शूलसदृशं नागं निगलितवान्।१४५९।

ਪੀੜਤ ਕੈ ਸਬ ਬਾਨਨ ਸੋ ਪੁਨਿ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਆਦਿਕ ਬੀਰ ਭਜਾਏ ॥
पीड़त कै सब बानन सो पुनि इंद्र ते आदिक बीर भजाए ॥

बाणैः प्रयुक्तः इन्द्रादिः पलायितः

ਸੂਰ ਸਸੀ ਰਨ ਤ੍ਯਾਗਿ ਭਜੈ ਅਪਨੇ ਮਨ ਮੈ ਅਤਿ ਤ੍ਰਾਸ ਬਢਾਏ ॥
सूर ससी रन त्यागि भजै अपने मन मै अति त्रास बढाए ॥

सूर्यचन्द्रादयः सर्वे रणक्षेत्रं त्यक्त्वा मनसा अत्यन्तं भीताः

ਖਾਇ ਕੈ ਘਾਇ ਘਨੇ ਤਨ ਮੈ ਭਜ ਗੇ ਸਬ ਹੀ ਨ ਕੋਊ ਠਹਰਾਏ ॥
खाइ कै घाइ घने तन मै भज गे सब ही न कोऊ ठहराए ॥

क्षतिं प्राप्य बहवः पलायिताः, तत्र कश्चन अपि न स्थितवान्

ਜਾਇ ਬਸੇ ਅਪੁਨੇ ਪੁਰ ਮੈ ਸੁਰ ਸੋਕ ਭਰੇ ਸਬ ਲਾਜ ਲਜਾਏ ॥੧੪੬੦॥
जाइ बसे अपुने पुर मै सुर सोक भरे सब लाज लजाए ॥१४६०॥

लज्जमानाः सर्वे देवाः स्वस्थानमागताः ॥१४६०॥

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਜਬੈ ਸਕਲ ਸੁਰ ਭਜਿ ਗਏ ਤਬ ਨ੍ਰਿਪ ਕੀਨੋ ਮਾਨ ॥
जबै सकल सुर भजि गए तब न्रिप कीनो मान ॥

यदा सर्वे देवाः पलायन्ते स्म तदा राजा अहङ्कारः अभवत्

ਧਨੁਖ ਤਾਨਿ ਕਰ ਮੈ ਪ੍ਰਬਲ ਹਰਿ ਪਰ ਮਾਰੇ ਬਾਨ ॥੧੪੬੧॥
धनुख तानि कर मै प्रबल हरि पर मारे बान ॥१४६१॥

इदानीं धनुः आकृष्य कृष्णे बाणवृष्टिः ॥१४६१॥

ਤਬ ਹਰਿ ਰਿਸਿ ਕੈ ਕਰਿ ਲਯੋ ਰਾਛਸ ਅਸਤ੍ਰ ਸੰਧਾਨ ॥
तब हरि रिसि कै करि लयो राछस असत्र संधान ॥

तदा श्रीकृष्णः क्रुद्धः सन् 'रचस अस्त्र' इति हस्ते गृहीतवान्

ਮੰਤ੍ਰਨ ਸਿਉ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰ ਕਰਿ ਛਾਡਿਓ ਅਦਭੁਤ ਬਾਨ ॥੧੪੬੨॥
मंत्रन सिउ अभिमंत्र करि छाडिओ अदभुत बान ॥१४६२॥

अथ कृष्णः क्रुद्धः स्वस्य दैत्यस्त्रं (दानवानां कृते अभिप्रेतं बाहुं) बहिः कृत्वा अस्य अद्भुतस्य बाणस्य उपरि मन्त्रं पठित्वा विसर्जितवान्।।1462।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਦੈਤ ਅਨੇਕ ਭਏ ਤਿਹ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਕੁਰੂਪ ਭਯਾਨਕ ਕੀਨੇ ॥
दैत अनेक भए तिह ते बलवंड कुरूप भयानक कीने ॥

स बाणः सृजति घोरान् दैत्यान् चक्रकुठारान् ।

ਚਕ੍ਰ ਧਰੇ ਜਮਦਾਰ ਛੁਰੀ ਅਸਿ ਢਾਲ ਗਦਾ ਬਰਛੀ ਕਰਿ ਲੀਨੇ ॥
चक्र धरे जमदार छुरी असि ढाल गदा बरछी करि लीने ॥

छूरा खड्गाः कवचाः गदाः शूलाः हस्तेषु च

ਮੂਸਲ ਔਰ ਪਹਾਰ ਉਖਾਰਿ ਲੀਏ ਕਰ ਮੈ ਦ੍ਰੁਮ ਪਾਤਿ ਬਿਹੀਨੇ ॥
मूसल और पहार उखारि लीए कर मै द्रुम पाति बिहीने ॥

तेषां हस्तेषु प्रहारार्थं बृहत् गदाः आसन्, ते अपत्रवृक्षान् अपि उद्धृतवन्तः

ਦਾਤਿ ਬਢਾਇ ਕੈ ਨੈਨ ਤਚਾਇ ਕੈ ਆਇ ਕੈ ਭੂਪਤਿ ਕੋ ਭਯ ਦੀਨੇ ॥੧੪੬੩॥
दाति बढाइ कै नैन तचाइ कै आइ कै भूपति को भय दीने ॥१४६३॥

नृपं भीषणं प्रारब्धा दन्तं विसृज्य चक्षुषः ॥१४६३॥

ਕੇਸ ਬਡੇ ਸਿਰਿ ਬੇਸ ਬੁਰੇ ਅਰੁ ਦੇਹ ਮੈ ਰੋਮ ਬਡੇ ਜਿਨ ਕੇ ॥
केस बडे सिरि बेस बुरे अरु देह मै रोम बडे जिन के ॥

शिरसि दीर्घकेशाः घोरवस्त्रधारिणः विशालकेशाः