श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1135


ਦੁਹੂੰ ਹਾਥ ਦ੍ਰਿੜ ਬਦਨ ਧਰਤ ਭੀ ਜਾਇ ਕੈ ॥
दुहूं हाथ द्रिड़ बदन धरत भी जाइ कै ॥

सा (गृहं) गत्वा दृढतया हस्तौ (पतिस्य) मुखं स्थापयति स्म।

ਬਾਇ ਭਈ ਮੁਰਰਾਯੌ ਦਈ ਉਡਾਇ ਕੈ ॥
बाइ भई मुररायौ दई उडाइ कै ॥

(तत्) विस्फोटितवान् (यत् मम पतिः) बाई (रोगेण) आहतः अभवत्।

ਮੂੰਦਿ ਮੂੰਦਿ ਮੁਖ ਰਖਤ ਕਹਾਊਾਂ ਕਰਤ ਹੈ ॥
मूंदि मूंदि मुख रखत कहाऊां करत है ॥

(सा) तस्य मुखं दृढतया धारयति (आह) किं करोति इति।

ਹੋ ਦੇਖਹੁ ਲੋਗ ਸਭਾਇ ਪਿਯਾ ਮੁਰ ਮਰਤ ਹੈ ॥੯॥
हो देखहु लोग सभाइ पिया मुर मरत है ॥९॥

प्रत्येकं! पश्यन्तु, मम पतिः म्रियते। ९.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਜ੍ਯੋਂ ਉਹ ਚਹਤ ਕਿ ਹਾਇ ਪੁਕਾਰੈ ॥
ज्यों उह चहत कि हाइ पुकारै ॥

यथा एव सः 'हाय हि' इति उद्घोषयितुम् इच्छति।

ਮੋਰਿ ਆਨਿ ਕੋਊ ਪ੍ਰਾਨ ਉਬਾਰੈ ॥
मोरि आनि कोऊ प्रान उबारै ॥

कश्चित् आगत्य मम प्राणान् रक्षेत् इति।

ਤ੍ਯੋਂ ਤ੍ਰਿਯ ਮੂੰਦਿ ਮੂੰਦਿ ਮੁਖ ਲੇਈ ॥
त्यों त्रिय मूंदि मूंदि मुख लेई ॥

अत एव सा महिला मुखं निमीलितवती

ਨਿਕਸ ਨ ਸ੍ਵਾਸਨ ਬਾਹਰ ਦੇਈ ॥੧੦॥
निकस न स्वासन बाहर देई ॥१०॥

न च तस्य निःश्वासं निर्गन्तुं ददाति। १०.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਸ੍ਵਾਸਾਕੁਲ ਹ੍ਵੈ ਭੂਮਿ ਮੁਰਛਨਾ ਹ੍ਵੈ ਗਿਰਿਯੋ ॥
स्वासाकुल ह्वै भूमि मुरछना ह्वै गिरियो ॥

निःश्वासेन (सः) मूर्च्छितः भूमौ पतितः।

ਗ੍ਰਾਮ ਬਾਸਿਯਨ ਆਨਿ ਧਰਿਯੋ ਆਂਖਿਨ ਹਿਰਿਯੋ ॥
ग्राम बासियन आनि धरियो आंखिन हिरियो ॥

ग्रामजनाः आगत्य तं गृहीत्वा चक्षुषा (सर्वं) दृष्टवन्तः।

ਜਿਯਤ ਕਛੂ ਤ੍ਰਿਯ ਜਾਨਿ ਗਈ ਲਪਟਾਇ ਕੈ ॥
जियत कछू त्रिय जानि गई लपटाइ कै ॥

किञ्चित् जीवन्तं दृष्ट्वा सा स्त्री (ततः तं लसत्) ।

ਹੋ ਮਲਿ ਦਲ ਚੂਤ੍ਰਨ ਸੌ ਪਿਯ ਦਯੋ ਖਪਾਇ ਕੈ ॥੧੧॥
हो मलि दल चूत्रन सौ पिय दयो खपाइ कै ॥११॥

मसलेन च (अथवा पदाति) पतिं नितम्बेन (हता इत्यर्थः)। ११.

ਅਰਧ ਦੁਪਹਰੀ ਜਿਨ ਕਰ ਪਿਯਹਿ ਸੰਘਾਰਿਯੋ ॥
अरध दुपहरी जिन कर पियहि संघारियो ॥

मध्याह्ने सः पतिं (तस्य) हस्तेन जघान

ਗ੍ਰਾਮ ਬਾਸਿਯਨ ਠਾਢੇ ਚਰਿਤ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ॥
ग्राम बासियन ठाढे चरित निहारियो ॥

ग्रामवासिनः च स्थित्वा (एतत्सर्वं) शीलं दृष्टवन्तः।

ਮੂੰਦਿ ਮੂੰਦਿ ਮੁਖ ਨਾਕ ਹਹਾ ਕਹਿ ਕੈ ਰਹੀ ॥
मूंदि मूंदि मुख नाक हहा कहि कै रही ॥

तस्याः मुखनासिका च 'हाय हि' इति कुहूकुहू कुर्वन्ति स्म।

ਹੋ ਬਾਤ ਰੋਗ ਪਤਿ ਮਰੇ ਨ ਬੈਦ ਮਿਲ੍ਯੋ ਦਈ ॥੧੨॥
हो बात रोग पति मरे न बैद मिल्यो दई ॥१२॥

सः (मम) पतिः वातरोगेण ईश्वरस्य इच्छायाः च मृतः (वैद्यं न प्राप्नोमि)। १२.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਸਭਹਿਨ ਦੇਖਤ ਪਤਿ ਕੋ ਮਾਰਿਯੋ ॥
सभहिन देखत पति को मारियो ॥

सर्वेषां पुरतः (स्त्री) पतिं हतम्।

ਗ੍ਰਾਮ ਬਾਸਿਯਨ ਕਛੂ ਨ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥
ग्राम बासियन कछू न बिचारियो ॥

ग्रामजना: तस्य विषये किमपि न चिन्तितवन्तः।

ਪਤਿ ਕੇ ਬ੍ਰਯੋਗ ਸਦਨ ਤਜਿ ਗਈ ॥
पति के ब्रयोग सदन तजि गई ॥

सा भर्तुः हानिकारणात् गृहात् निर्गतवती

ਤਾ ਕੇ ਰਹਤ ਜਾਇ ਗ੍ਰਿਹ ਭਈ ॥੧੩॥
ता के रहत जाइ ग्रिह भई ॥१३॥

तस्य (सैनिकस्य) गृहं च गत्वा स्थातुं आरब्धवान्। १३.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਦੋਇ ਸੌ ਇਕਤੀਸ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੨੩੧॥੪੩੬੫॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे दोइ सौ इकतीस चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥२३१॥४३६५॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य २३१ अध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। २३१.४३६५ इति । गच्छति

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਇਕ ਰਾਜਾ ਮੁਲਤਾਨ ਕੋ ਬਿਰਧ ਛਤ੍ਰ ਤਿਹ ਨਾਮ ॥
इक राजा मुलतान को बिरध छत्र तिह नाम ॥

तत्र मुलतानस्य राजा विर्धछात्रः आसीत् ।

ਬਿਰਧ ਦੇਹ ਤਾ ਕੋ ਰਹੈ ਜਾਨਤ ਸਿਗਰੋ ਗ੍ਰਾਮ ॥੧॥
बिरध देह ता को रहै जानत सिगरो ग्राम ॥१॥

तस्य शरीरं वृद्धं जातम् इति समग्रः ग्रामः ज्ञातवान् । १.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਤਾ ਕੇ ਧਾਮ ਪੁਤ੍ਰ ਨਹਿ ਭਯੋ ॥
ता के धाम पुत्र नहि भयो ॥

तस्य गृहे न पुत्रः जातः

ਰਾਜਾ ਅਧਿਕ ਬਿਰਧ ਹ੍ਵੈ ਗਯੋ ॥
राजा अधिक बिरध ह्वै गयो ॥

राजा च अतीव वृद्धः अभवत्।

ਏਕ ਨਾਰਿ ਤਬ ਔਰ ਬ੍ਯਾਹੀ ॥
एक नारि तब और ब्याही ॥

ततः सः अन्यां स्त्रियं विवाहितवान्,

ਅਧਿਕ ਰੂਪ ਜਾ ਕੇ ਤਨ ਆਹੀ ॥੨॥
अधिक रूप जा के तन आही ॥२॥

यस्य शरीरं अतीव आकारयुक्तम् आसीत्। २.

ਸ੍ਰੀ ਬਡਡ੍ਰਯਾਛ ਮਤੀ ਜਗ ਕਹੈ ॥
स्री बडड्रयाछ मती जग कहै ॥

जगति सर्वे जनाः तं बड्ड्याच् मति इति वदन्ति स्म ।

ਜਿਹ ਲਖਿ ਮਦਨ ਥਕਿਤ ਹ੍ਵੈ ਰਹੈ ॥
जिह लखि मदन थकित ह्वै रहै ॥

तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा कामदेवः अपि श्रान्तः भवति स्म (अर्थात् सः लज्जितः भवति स्म)।

ਸੋ ਰਾਨੀ ਤਰੁਨੀ ਜਬ ਭਈ ॥
सो रानी तरुनी जब भई ॥

यदा सा राज्ञी युवा अभवत्

ਮਦਨ ਕੁਮਾਰ ਨਿਰਖਿ ਕਰ ਲਈ ॥੩॥
मदन कुमार निरखि कर लई ॥३॥

अतः सः मदनकुमारं नाम (एकं पुरुषं) दृष्टवान्। ३.

ਤਾ ਦਿਨ ਤੇ ਹਰ ਅਰਿ ਬਸ ਭਈ ॥
ता दिन ते हर अरि बस भई ॥

तस्मात् दिवसात् सा काम देवस्य ('हर अरि') निवासस्थानम् अभवत् ।

ਗ੍ਰਿਹ ਕੀ ਭੂਲਿ ਸਕਲ ਸੁਧਿ ਗਈ ॥
ग्रिह की भूलि सकल सुधि गई ॥

गृहस्य च सर्वा प्रज्ञा विस्मृता।

ਪਠੈ ਸਹਚਰੀ ਤਾਹਿ ਬੁਲਾਯੋ ॥
पठै सहचरी ताहि बुलायो ॥

(स) सखीं प्रेषयित्वा आहूतवान्

ਕਾਮ ਭੋਗ ਰੁਚਿ ਮਾਨਿ ਕਮਾਯੋ ॥੪॥
काम भोग रुचि मानि कमायो ॥४॥

तेन सह मैथुनं च प्रवृत्तः। ४.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਤਰੁਨ ਪੁਰਖ ਕੌ ਤਰੁਨਿ ਜਦਿਨ ਤ੍ਰਿਯ ਪਾਵਈ ॥
तरुन पुरख कौ तरुनि जदिन त्रिय पावई ॥

यस्मिन् दिने युवती युवकं प्राप्नोति

ਤਨਿਕ ਨ ਛੋਰਿਯੋ ਚਹਤ ਗਰੇ ਲਪਟਾਵਈ ॥
तनिक न छोरियो चहत गरे लपटावई ॥

सा द्वितीयमपि त्यक्तुम् इच्छति न (तस्य) कण्ठे लप्यते।

ਨਿਰਖਿ ਮਗਨ ਹ੍ਵੈ ਰਹਤ ਸਜਨ ਕੇ ਰੂਪ ਮੈ ॥
निरखि मगन ह्वै रहत सजन के रूप मै ॥

(सा) सज्जनस्य रूपं दृष्ट्वा मुग्धा भवति,

ਹੋ ਜਨੁ ਧਨੁ ਚਲਿਯੋ ਹਰਾਇ ਜੁਆਰੀ ਜੂਪ ਮੈ ॥੫॥
हो जनु धनु चलियो हराइ जुआरी जूप मै ॥५॥

द्यूतेन द्यूते धनहानिः इव । ५.

ਬਿਰਧ ਛਤ੍ਰ ਤਬ ਲਗੇ ਪਹੂਚ੍ਯੋ ਆਨਿ ਕਰਿ ॥
बिरध छत्र तब लगे पहूच्यो आनि करि ॥

तावत् राजा विर्धछात्रः तत्र प्राप्तः ।

ਰਾਨੀ ਲਯੋ ਦੁਰਾਇ ਮਿਤ੍ਰ ਹਿਤ ਮਾਨਿ ਕਰਿ ॥
रानी लयो दुराइ मित्र हित मानि करि ॥

राज्ञी मित्रस्य पक्षे (तम्) निगूहति स्म।

ਤਰੇ ਖਾਟ ਕੇ ਬਾਧਿ ਤਾਹਿ ਦ੍ਰਿੜ ਰਾਖਿਯੋ ॥
तरे खाट के बाधि ताहि द्रिड़ राखियो ॥

सः शय्यायाः अधः सुबद्धः आसीत्