श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 518


ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਯੌ ਸੁਨਿ ਕੇ ਸਿਵ ਕ੍ਰੋਧ ਬਢਾਯੋ ॥
यौ सुनि के सिव क्रोध बढायो ॥

इति श्रुत्वा शिवः क्रुद्धः अभवत् ।

ਯੌ ਕਹਿ ਕੈ ਤਿਹ ਬਚਨ ਸੁਨਾਯੋ ॥
यौ कहि कै तिह बचन सुनायो ॥

एवमुक्त्वा तस्मै वचनं पठतु।

ਜਬੈ ਧੁਜਾ ਤੁਮਰੀ ਗਿਰ ਪਰਿ ਹੈ ॥
जबै धुजा तुमरी गिर परि है ॥

यदा भवतः धुजः (ध्वजः) पतति, २.

ਤਬੈ ਸੂਰ ਕੋਊ ਤੁਮ ਸੰਗ ਲਰਿ ਹੈ ॥੨੧੯੦॥
तबै सूर कोऊ तुम संग लरि है ॥२१९०॥

इति श्रुत्वा शिवः क्रुद्धः सन् उक्तवान् यदा तव ध्वजः पतति तदा कश्चित् भवता सह युद्धाय आगमिष्यति” इति २१९० ।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਹ੍ਵੈ ਕਰਿ ਕ੍ਰੋਧ ਜਬੈ ਸਿਵ ਜੂ ਤਿਹ ਭੂਪਤਿ ਕੋ ਤਿਨ ਬੈਨ ਸੁਨਾਯੋ ॥
ह्वै करि क्रोध जबै सिव जू तिह भूपति को तिन बैन सुनायो ॥

इदम् उक्तवान् शिवः यदा क्रोधः स रहस्यमिदं न अवगच्छति स्म

ਭੂਪ ਲਖਿਯੋ ਨਹਿ ਭੇਦ ਕਛੂ ਸੁ ਲਖਿਯੋ ਚਿਤ ਚਾਹਤ ਹੋ ਸੋਊ ਪਾਯੋ ॥
भूप लखियो नहि भेद कछू सु लखियो चित चाहत हो सोऊ पायो ॥

इष्टं वरं दत्तं मन्यते स्म

ਬਾਗੇ ਕੇ ਭੀਤਰ ਫੂਲਿ ਗਯੋ ਭੁਜ ਦੰਡਨ ਕੋ ਅਤਿ ਓਜ ਜਨਾਯੋ ॥
बागे के भीतर फूलि गयो भुज दंडन को अति ओज जनायो ॥

वनेऽन्तर्गतं राजा बाहुबलं मत्वा प्रफुल्लितः

ਯੌ ਦਸ ਸੈ ਭੁਜ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਸੋ ਫਿਰਿ ਮੰਦਿਰ ਆਯੋ ॥੨੧੯੧॥
यौ दस सै भुज स्याम कहै अति आनंद सो फिरि मंदिर आयो ॥२१९१॥

एवं च सहसारबाहुः स्वगृहमागतः।२१९१।

ਏਕ ਹੁਤੀ ਦੁਹਤਾ ਤਿਹ ਕੀ ਤਿਹ ਸੋਤਿ ਨਿਸਾ ਸੁਪਨੋ ਇਕੁ ਪਾਯੋ ॥
एक हुती दुहता तिह की तिह सोति निसा सुपनो इकु पायो ॥

राज्ञः कन्या आसीत्

ਮੈਨ ਸੋ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਸੀ ਮੂਰਤਿ ਸੋ ਇਹ ਕੇ ਚਲਿ ਮੰਦਿਰ ਆਯੋ ॥
मैन सो रूप अनूप सी मूरति सो इह के चलि मंदिर आयो ॥

एकदा सा स्वप्नं दृष्टवती यत् प्रेमदेवसदृशः अतीव सुन्दरः राजकुमारः तस्याः गृहम् आगतः

ਭੋਗ ਕੀਯੋ ਤਿਹ ਸੋ ਮਿਲਿ ਕੈ ਇਨਿ ਚਿਤ ਬਿਖੈ ਅਤਿ ਹੀ ਸੁਖ ਪਾਯੋ ॥
भोग कीयो तिह सो मिलि कै इनि चित बिखै अति ही सुख पायो ॥

सा तेन सह शयनं कृत्वा महतीं प्रसन्ना अभवत्

ਚਉਕ ਪਰੀ ਨਹੀ ਪੀਯ ਪਿਖਿਯੋ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਨ ਸੋਕ ਜਨਾਯੋ ॥੨੧੯੨॥
चउक परी नही पीय पिखियो कबि स्याम कहै तिन सोक जनायो ॥२१९२॥

सा स्तब्धा प्रबुद्धा च व्याकुला अभवत्।2192।

ਜਾਗਤਿ ਹੀ ਬਿਰਲਾਪ ਕੀਓ ਅਤਿ ਹੀ ਚਿਤਿ ਸੋਕ ਕੀ ਬਾਤ ਜਨਾਈ ॥
जागति ही बिरलाप कीओ अति ही चिति सोक की बात जनाई ॥

जागरता शोचन्ती सा मनसि बहु पीडिता

ਅੰਗਨ ਮੈ ਡਗਰੀ ਸੀ ਫਿਰੈ ਪਤਿ ਕੀ ਕਰਿ ਕੈ ਮਨ ਮੈ ਦੁਚਿਤਾਈ ॥
अंगन मै डगरी सी फिरै पति की करि कै मन मै दुचिताई ॥

सा अङ्गवेदनाम् अनुभवितुं आरब्धा, भर्तुः विषये मनसि दुविधां च सहते स्म

ਪ੍ਰੇਤ ਲਗਿਯੋ ਕਿਧੌ ਪ੍ਰੀਤ ਲਗੀ ਕਿ ਕਛੂ ਅਬ ਯਾ ਠਗਮੂਰੀ ਸੀ ਖਾਈ ॥
प्रेत लगियो किधौ प्रीत लगी कि कछू अब या ठगमूरी सी खाई ॥

सा अपहृता इव चलति स्म

ਭਾਖਤ ਭੀ ਸਖੀ ਮੋ ਕਉ ਅਬੈ ਮੇਰੋ ਦੈ ਗਯੋ ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਜ ਦਿਖਾਈ ॥੨੧੯੩॥
भाखत भी सखी मो कउ अबै मेरो दै गयो प्रीतम आज दिखाई ॥२१९३॥

सा केनचित् भूतेन आकृष्टा इव आसीत्, सा स्वसखीं अवदत्, “हे सखे! अद्य मया दृष्टः मम प्रियः” इति २१९३ ।

ਏਤੀ ਹੀ ਕੈ ਬਤੀਯਾ ਮੁਖ ਤੇ ਗਿਰ ਭੂ ਪੈ ਪਰੀ ਸਭ ਸੁਧਿ ਭੁਲਾਈ ॥
एती ही कै बतीया मुख ते गिर भू पै परी सभ सुधि भुलाई ॥

इत्युक्त्वा सा भूमौ पतित्वा चैतन्यं नष्टा

ਯੌ ਬਿਸੰਭਾਰ ਪਰੀ ਧਰਨੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਮਨੋ ਨਾਗਿਨ ਖਾਈ ॥
यौ बिसंभार परी धरनी कबि स्याम भनै मनो नागिन खाई ॥

सा पतिता अचेतनं पृथिव्यां केनचित् नागेन दंष्टा इव

ਮਾਨਹੁ ਅੰਤ ਸਮੋ ਪਹੁਚਿਯੋ ਇਹ ਦੈ ਗਯੋ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੋਤਿ ਦਿਖਾਈ ॥
मानहु अंत समो पहुचियो इह दै गयो प्रीतम सोति दिखाई ॥

अन्तिमे घण्टे सा स्वप्रियं दृष्टवती इति भासते स्म

ਤਉ ਲਗਿ ਚਿਤ੍ਰ ਰੇਖਾ ਜੁ ਹੁਤੀ ਸੁ ਸਖੀ ਇਹ ਕੀ ਇਹ ਕੇ ਢਿਗਿ ਆਈ ॥੨੧੯੪॥
तउ लगि चित्र रेखा जु हुती सु सखी इह की इह के ढिगि आई ॥२१९४॥

तस्मिन् समये तस्याः सखी चित्ररेखा नाम तस्याः समीपं प्राप्तवती।2194।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਸਖਿਨ ਦਸਾ ਜਬ ਯਾਹਿ ਸੁਨਾਈ ॥
सखिन दसा जब याहि सुनाई ॥

यदा सखीं स्थितिं न्यवेदयत् ।

ਚਿਤ੍ਰ ਰੇਖ ਤਬ ਸੋਚ ਜਨਾਈ ॥
चित्र रेख तब सोच जनाई ॥

सख्ये स्वदशां कथयन्त्याः सखी अपि सुहृदं चिन्ताम्

ਇਹ ਜੀਏ ਜੀਯ ਹੋ ਨਹੀ ਮਰਿ ਹੋ ॥
इह जीए जीय हो नही मरि हो ॥

(चित्ररेखा मनसि वक्तुं आरब्धा) यदि जीवति (तर्हि) जीविष्यामि अन्यथा म्रियिष्यामि।

ਜਾਨਤ ਜਤਨੁ ਏਕ ਸੋਊ ਕਰਿ ਹੋ ॥੨੧੯੫॥
जानत जतनु एक सोऊ करि हो ॥२१९५॥

सा तदा न जीविष्यामि इति चिन्तितवती, तदा एकः एव प्रयासः कर्तव्यः आसीत्।२१९५।

ਜੋ ਮੈ ਨਾਰਦ ਸੋ ਸੁਨਿ ਪਾਯੋ ॥
जो मै नारद सो सुनि पायो ॥

यत् मया नारदात् श्रुतम् आसीत्,

ਵਹੈ ਜਤਨੁ ਮੇਰੇ ਮਨਿ ਆਯੋ ॥
वहै जतनु मेरे मनि आयो ॥

नारदात् श्रुतं मया तदेव परिमाणं मनसि समागतम्

ਜਤਨੁ ਆਜ ਸੋਊ ਮੈ ਕਰਿ ਹੋ ॥
जतनु आज सोऊ मै करि हो ॥

अद्य अहम् अपि तथैव करोमि

ਬਾਨਾਸੁਰ ਤੇ ਨੈਕੁ ਨ ਡਰਿ ਹੋ ॥੨੧੯੬॥
बानासुर ते नैकु न डरि हो ॥२१९६॥

तद्वत्प्रयत्नं करिष्यामि न च बाणसुरात् किञ्चित् अपि भयं करिष्यामि।2196।

ਸਖੀ ਬਾਚ ਚਿਤ੍ਰ ਰੇਖਾ ਸੋ ॥
सखी बाच चित्र रेखा सो ॥

चित्ररेखामुद्दिश्य मित्रस्य भाषणम्- १.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਆਤੁਰ ਹ੍ਵੈ ਤਿਹ ਕੀ ਸਖੀ ਤਿਹ ਕੋ ਕਹਿਯੋ ਸੁਨਾਇ ॥
आतुर ह्वै तिह की सखी तिह को कहियो सुनाइ ॥

तस्य मित्रं उत्सुकतापूर्वकम् अवदत्

ਜੋ ਜਾਨਤ ਹੈ ਜਤਨ ਤੂ ਸੋ ਅਬ ਤੁਰਤੁ ਬਨਾਇ ॥੨੧੯੭॥
जो जानत है जतन तू सो अब तुरतु बनाइ ॥२१९७॥

व्याकुलतां प्राप्य तस्याः सखी अन्यां सखीं अवदत्, “यत् कर्तुं शक्नोषि तत् सद्यः कुरु” इति ।२१९७ ।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਯੌ ਸੁਨਿ ਕੈ ਤਿਹ ਕੀ ਬਤੀਯਾ ਤਬ ਹੀ ਇਹ ਚਉਦਹ ਲੋਕ ਬਨਾਏ ॥
यौ सुनि कै तिह की बतीया तब ही इह चउदह लोक बनाए ॥

तस्य वचनं श्रुत्वा सद्यः चतुर्दश जनान् सृष्टवान् ।

ਜੀਵ ਜਨਾਵਰ ਦੇਵ ਨਿਸਾਚਰ ਭੀਤ ਕੇ ਬੀਚ ਲਿਖੇ ਚਿਤ ਲਾਏ ॥
जीव जनावर देव निसाचर भीत के बीच लिखे चित लाए ॥

तस्याः वचनं श्रुत्वा सखी सर्वान् चतुर्दशलोकान् सृष्ट्वा सर्वान् भूतान् देवादीन् सृजत्

ਅਉਰ ਸਭੈ ਰਚਨਾ ਜਗ ਹੂ ਕੀ ਲਿਖੀ ਕਹਿ ਲਉ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਸੁਨਾਏ ॥
अउर सभै रचना जग हू की लिखी कहि लउ कबि स्याम सुनाए ॥

जगतः सृष्टिः सर्वा तया कृता

ਤਉ ਇਹ ਆਇ ਸਮੁਛਤ ਕੈ ਬਹੀਆ ਗਹਿ ਯਾ ਸਭ ਹੀ ਦਰਸਾਏ ॥੨੧੯੮॥
तउ इह आइ समुछत कै बहीआ गहि या सभ ही दरसाए ॥२१९८॥

इदानीं सा उषस्य बाहुं गृहीत्वा सर्वं दर्शितवती।2198।

ਜਉ ਬਹੀਆ ਗਹਿ ਕੈ ਇਹ ਕੀ ਉਨ ਚਿਤ੍ਰ ਸਭੈ ਇਹ ਕਉ ਦਰਸਾਏ ॥
जउ बहीआ गहि कै इह की उन चित्र सभै इह कउ दरसाए ॥

बाहुं धारयन् सः सर्वाणि चित्राणि तस्मै दर्शितवान् ।

ਦੇਖਤਿ ਦੇਖਤਿ ਗੀ ਤਿਹ ਠਾ ਜਹ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਬਨਾਏ ॥
देखति देखति गी तिह ठा जह द्वारवती ब्रिजनाथ बनाए ॥

बाहुग्रहणे सा सर्वाणि चित्राणि दर्शयति स्म, ततः सर्वं दृष्ट्वा सा द्वारकं कृष्णपुरीं प्राप्तवती

ਸੰਬਰ ਕੋ ਅਰਿ ਥੋ ਜਿਹ ਠਉਰ ਲਿਖਿਯੋ ਇਹ ਤਾ ਪਿਖਿ ਨੈਨ ਨਿਵਾਏ ॥
संबर को अरि थो जिह ठउर लिखियो इह ता पिखि नैन निवाए ॥

यस्मिन् स्थाने साम्बरस्य शत्रुः (अनरुद्धः) चित्रितः आसीत्, तत्र सः तत् दृष्ट्वा नेत्राणि अवनमयितवान् ।

ਤਾ ਸੁਇ ਦੇਖਿ ਕਹਿਯੋ ਇਹ ਭਾਤਿ ਸਹੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਏ ਸਖੀ ਪਾਏ ॥੨੧੯੯॥
ता सुइ देखि कहियो इह भाति सही मेरे प्रीतम ए सखी पाए ॥२१९९॥

यत्र शम्बरकुमारः लिखितः आसीत्, तत्र गत्वा सा नेत्राणि पतित्वा अवदत्, “हे मित्र! सः मम प्रियः अस्ति” इति २१९९ ।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਕਹਿਯੋ ਸਖੀ ਅਬ ਢੀਲ ਨ ਕੀਜੈ ॥
कहियो सखी अब ढील न कीजै ॥

(सः) उक्तवान् हे विद्वान् ! इदानीं मा विलम्बं कुरु, .

ਪ੍ਰੀਤਮ ਮੁਹਿ ਮਿਲਾਇ ਕੈ ਦੀਜੈ ॥
प्रीतम मुहि मिलाइ कै दीजै ॥

मम प्रेम ददातु

ਜਬ ਸਜਨੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕੈ ਹੋ ॥
जब सजनी इह कारज कै हो ॥

हे सखी ! यदा त्वं (मम) एतत् कार्यं करोषि, .