श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1308


ਦੁਹਿਤਾ ਸਹਿਤ ਰਾਜ ਹਰ ਲਿਯੋ ॥੧੫॥
दुहिता सहित राज हर लियो ॥१५॥

स्वराज्यं च गृहीत्वा पुत्रेण सह। १५.

ਪ੍ਰਥਮ ਸੁਤਾ ਰਾਜਾ ਕੀ ਹਰੀ ॥
प्रथम सुता राजा की हरी ॥

प्रथमं राज्ञः पुत्रीं ताडयत्।

ਬਹੁਰਿ ਨਾਸ ਤਿਹ ਤਨ ਕੀ ਕਰੀ ॥
बहुरि नास तिह तन की करी ॥

अथ तस्य शरीरं नाशितवान्।

ਬਹੁਰੌ ਛੀਨਿ ਰਾਜ ਤਿਨ ਲੀਨਾ ॥
बहुरौ छीनि राज तिन लीना ॥

ततः तस्य राज्यं हृतवान्

ਬਰਿ ਬਿਲਾਸ ਦੇਈ ਕਹ ਕੀਨਾ ॥੧੬॥
बरि बिलास देई कह कीना ॥१६॥

बिलास देइ इत्यनेन सह विवाहं च कृतवान् । 16.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਤੀਨ ਸੌ ਪਚਪਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੩੫੫॥੬੫੩੧॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे तीन सौ पचपन चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥३५५॥६५३१॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरित्रस्य मन्त्री भूप साम्बदस्य ३५५तमं चरित्रं समाप्तं, सर्वं शुभम्।३५५।६५३१। गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਸੁਨੁ ਨ੍ਰਿਪ ਕਥਾ ਬਖਾਨੈ ਔਰੈ ॥
सुनु न्रिप कथा बखानै औरै ॥

राजन ! शृणु, (अन्यं कथयामि) कथा

ਜੋ ਭਈ ਏਕ ਰਾਜ ਕੀ ਠੌਰੈ ॥
जो भई एक राज की ठौरै ॥

यत् एकस्य राज्ञः गृहे अभवत्।

ਸਹਿਰ ਸੁ ਨਾਰ ਗਾਵ ਹੈ ਜਹਾ ॥
सहिर सु नार गाव है जहा ॥

यत्र 'नर गांव' इति नगरम् अस्ति,

ਸਬਲ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਇਕ ਤਹਾ ॥੧॥
सबल सिंघ राजा इक तहा ॥१॥

तत्र सबलसिंहः नाम राजा आसीत् । १.

ਦਲ ਥੰਭਨ ਦੇਈ ਤਿਹ ਨਾਰਿ ॥
दल थंभन देई तिह नारि ॥

तस्य दल थम्भन देइ इति भार्या आसीत्

ਜੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਿਹ ਪੜੇ ਸੁਧਾਰਿ ॥
जंत्र मंत्र जिह पड़े सुधारि ॥

येन (सर्व) जंत्रमन्त्राः सम्यक् अधीताः आसन्।

ਜੋਗੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਤਹ ਆਯੋ ॥
जोगी इक सुंदर तह आयो ॥

तत्र एकः सुन्दरः जोगी आगतः

ਜਿਹ ਸਮ ਸੁੰਦਰ ਬਿਧ ਨ ਬਨਾਯੋ ॥੨॥
जिह सम सुंदर बिध न बनायो ॥२॥

(न कश्चित्) सुन्दरविधातः निर्मितः अस्ति। २.

ਰਾਨੀ ਨਿਰਖਿ ਰੀਝਿ ਤਿਹ ਰਹੀ ॥
रानी निरखि रीझि तिह रही ॥

तं दृष्ट्वा राज्ञी मोहिता अभवत् ।

ਮਨ ਬਚ ਕ੍ਰਮ ਐਸੀ ਬਿਧਿ ਕਹੀ ॥
मन बच क्रम ऐसी बिधि कही ॥

मनः वचनं कर्म च कृत्वा एवं वक्तुं प्रवृत्तः

ਜਿਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਜੁਗਿਯਾ ਕਹ ਪੈਯੈ ॥
जिह चरित्र जुगिया कह पैयै ॥

यद् चरितं येन जोगी लभ्यते, .

ਉਸੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕੌ ਆਜੁ ਬਨੈਯੈ ॥੩॥
उसी चरित्र कौ आजु बनैयै ॥३॥

अद्यत्वे अपि तदेव पात्रं क्रीडितव्यम्। ३.

ਬ੍ਰਿਸਟਿ ਬਿਨਾ ਬਦਰਾ ਗਰਜਾਏ ॥
ब्रिसटि बिना बदरा गरजाए ॥

मन्त्रशक्त्या विवृष्टिं विना गर्जन्

ਮੰਤ੍ਰ ਸਕਤਿ ਅੰਗਰਾ ਬਰਖਾਏ ॥
मंत्र सकति अंगरा बरखाए ॥

अङ्गारैः च मुक्तः अभवत्।

ਸ੍ਰੋਨ ਅਸਥਿ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਪਰ ਪਰੈ ॥
स्रोन असथि प्रिथमी पर परै ॥

भूमौ रक्तं अस्थि च पतितुं आरब्धम् ।

ਨਿਰਖਿ ਲੋਗ ਸਭ ਹੀ ਜਿਯ ਡਰੈ ॥੪॥
निरखि लोग सभ ही जिय डरै ॥४॥

एतत् दृष्ट्वा सर्वे जनाः अतीव भीताः अभवन् । ४.

ਭੂਪ ਮੰਤ੍ਰਿਯਨ ਬੋਲਿ ਪਠਾਯੋ ॥
भूप मंत्रियन बोलि पठायो ॥

राजा मन्त्रिणः आहूतवान्

ਬੋਲਿ ਬਿਪ੍ਰ ਪੁਸਤਕਨ ਦਿਖਾਯੋ ॥
बोलि बिप्र पुसतकन दिखायो ॥

पुस्तकानि च विक्रेतुं ब्राह्मणान् अवदत्।

ਇਨ ਬਿਘਨਨ ਕੋ ਕਹ ਉਪਚਾਰਾ ॥
इन बिघनन को कह उपचारा ॥

(राजः तान् उक्तवान्) सर्वे मिलित्वा चिन्तयन्ति

ਤੁਮ ਸਭ ਹੀ ਮਿਲਿ ਕਰਹੁ ਬਿਚਾਰਾ ॥੫॥
तुम सभ ही मिलि करहु बिचारा ॥५॥

(तथा च वद) एतेषां विक्षोभानां किं उपायः। ५.

ਤਬ ਲਗਿ ਬੀਰ ਹਾਕਿ ਤਿਹ ਰਾਨੀ ॥
तब लगि बीर हाकि तिह रानी ॥

तावत्पर्यन्तं राज्ञी एकं बीरं (द्वावपञ्चाशत् बीरेषु) आहूतवती ।

ਇਹ ਬਿਧਿ ਸੌ ਕਹਵਾਈ ਬਾਨੀ ॥
इह बिधि सौ कहवाई बानी ॥

तथा (तस्मात्) एतादृशं आकाशं श्लोकं कृतवान्

ਏਕ ਕਾਜ ਉਬਰੇ ਜੋ ਕਰੈ ॥
एक काज उबरे जो करै ॥

यत् यदि (राजा) एकं कार्यं करोति तर्हि (एतत् संकटम्) परिहर्तुं शक्यते,

ਨਾਤਰ ਪ੍ਰਜਾ ਸਹਿਤ ਨ੍ਰਿਪ ਮਰੈ ॥੬॥
नातर प्रजा सहित न्रिप मरै ॥६॥

अन्यथा नृपः प्रजाभिः सह म्रियते । ६.

ਸਭਹਿਨ ਲਖੀ ਗਗਨ ਕੀ ਬਾਨੀ ॥
सभहिन लखी गगन की बानी ॥

सर्वे तं आकाशपुरुषं मन्यन्ते स्म

ਬੀਰ ਬਾਕ੍ਰਯ ਕਿਨਹੂੰ ਨ ਪਛਾਨੀ ॥
बीर बाक्रय किनहूं न पछानी ॥

न च कश्चित् 'बीर' इति वचनं ज्ञातवान्।

ਬਹੁਰਿ ਬੀਰ ਤਿਨ ਐਸ ਉਚਾਰੋ ॥
बहुरि बीर तिन ऐस उचारो ॥

अथ बीरः तान् एवम् उक्तवान्।

ਸੁ ਮੈ ਕਹਤ ਹੌ ਸੁਨਹੁ ਪ੍ਯਾਰੋ ॥੭॥
सु मै कहत हौ सुनहु प्यारो ॥७॥

तत् वदामि प्रिये ! तं शृणुत।

ਜੌ ਰਾਜਾ ਅਪਨੀ ਲੈ ਨਾਰੀ ॥
जौ राजा अपनी लै नारी ॥

यदि एषः राजा तस्य राज्ञी

ਜੁਗਿਯਨ ਦੈ ਧਨ ਸਹਿਤ ਸੁਧਾਰੀ ॥
जुगियन दै धन सहित सुधारी ॥

धनेन सह जोगीं ददातु, .

ਤਬ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਸਹਿਤ ਨਹਿ ਮਰੈ ॥
तब इह प्रजा सहित नहि मरै ॥

अतः प्रजाभिः सह न म्रियते

ਅਬਿਚਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਿਥੀ ਪਰ ਕਰੈ ॥੮॥
अबिचल राज प्रिथी पर करै ॥८॥

पृथिव्यां च दृढतया राज्यं करिष्यति। ८.

ਪ੍ਰਜਾ ਲੋਕ ਸੁਨਿ ਬਚ ਅਕੁਲਾਏ ॥
प्रजा लोक सुनि बच अकुलाए ॥

इति श्रुत्वा प्रजाजनाः अतीव व्याकुलाः अभवन् ।

ਜ੍ਯੋਂ ਤ੍ਯੋਂ ਤਹਾ ਨ੍ਰਿਪਹਿ ਲੈ ਆਏ ॥
ज्यों त्यों तहा न्रिपहि लै आए ॥

यथा तत्र राजा कथं आनीतः।

ਜੁਗਿਯਹਿ ਦੇਹਿ ਦਰਬੁ ਜੁਤ ਨਾਰੀ ॥
जुगियहि देहि दरबु जुत नारी ॥

(राजा) धनिकां स्त्रियं जोगीं समर्पयत्।

ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਕੀ ਗਤਿ ਨ ਬਿਚਾਰੀ ॥੯॥
भेद अभेद की गति न बिचारी ॥९॥

किन्तु सः विरहस्य वेगं न ज्ञातवान् । ९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਪ੍ਰਜਾ ਸਹਿਤ ਰਾਜਾ ਛਲਾ ਗਈ ਮਿਤ੍ਰ ਕੇ ਨਾਰਿ ॥
प्रजा सहित राजा छला गई मित्र के नारि ॥

प्रजाभिः सह राजानं वञ्चयित्वा मित्रेण सह ययौ।

ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਭਲਾ ਬੁਰਾ ਸਕਾ ਨ ਕੋਈ ਬਿਚਾਰਿ ॥੧੦॥
भेद अभेद भला बुरा सका न कोई बिचारि ॥१०॥

न कश्चित् भेदं शुभाशुभं वा चिन्तयितुं शक्नोति स्म । १०.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਤੀਨ ਸੌ ਛਪਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੩੫੬॥੬੫੪੧॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे तीन सौ छपन चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥३५६॥६५४१॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूप साम्बदस्य ३५६तमस्य चरितस्य समापनम्, सर्वं शुभम्।३५६।६५४१। गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.