श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 302


ਅਥ ਸਾਰੀ ਬਿਸ੍ਵ ਮੁਖ ਮੋ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀ ਜਸੋਧਾ ਕੋ ਦਿਖਾਈ ॥
अथ सारी बिस्व मुख मो क्रिसन जी जसोधा को दिखाई ॥

इदानीं श्रीकृष्णः सर्वं विश्वं मुखात् यशोदाय दर्शयति।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਮੋਹਿ ਬਢਾਇ ਮਹਾ ਮਨ ਮੈ ਹਰਿ ਕੌ ਲਗੀ ਫੇਰਿ ਖਿਲਾਵਨ ਮਾਈ ॥
मोहि बढाइ महा मन मै हरि कौ लगी फेरि खिलावन माई ॥

मनसि वर्धिता आसक्तिं कृत्वा माता यशोदा पुत्रेण सह क्रीडितुं प्रवृत्ता पुनः

ਤਉ ਹਰਿ ਜੀ ਮਨ ਮਧ ਬਿਚਾਰਿ ਸਿਤਾਬ ਲਈ ਮੁਖਿ ਮਾਹਿ ਜੰਭਾਈ ॥
तउ हरि जी मन मध बिचारि सिताब लई मुखि माहि जंभाई ॥

ततः कृष्णः मनसि रममाणः शीघ्रं जृम्भितवान्

ਚਕ੍ਰਤ ਹੋਇ ਰਹੀ ਜਸੁਧਾ ਮਨ ਮਧਿ ਭਈ ਤਿਹ ਕੇ ਦੁਚਿਤਾਈ ॥
चक्रत होइ रही जसुधा मन मधि भई तिह के दुचिताई ॥

सा अप्लस्स् आसीत्, तस्याः मनसि विचित्रप्रकारस्य शङ्का उत्पन्ना

ਮਾਇ ਸੁ ਢਾਪਿ ਲਈ ਤਬ ਹੀ ਸਭ ਬਿਸਨ ਮਯਾ ਤਿਨ ਜੋ ਲਖਿ ਪਾਈ ॥੧੧੩॥
माइ सु ढापि लई तब ही सभ बिसन मया तिन जो लखि पाई ॥११३॥

अग्रे गत्वा स्वहस्तेन ह्र पुत्रस्य मुखं आवृत्य एवं विष्णोः मायाम् अपश्यत्।।113।।

ਕਾਨ੍ਰਹ ਚਲੇ ਘੁੰਟੂਆ ਘਰ ਭੀਤਰ ਮਾਤ ਕਰੈ ਉਪਮਾ ਤਿਹ ਚੰਗੀ ॥
कान्रह चले घुंटूआ घर भीतर मात करै उपमा तिह चंगी ॥

कृष्णः गृहे जानुभ्यां क्रन्दितुं आरब्धवान्, माता च तस्य विषये विविधानि उपमानि प्रयुज्य आनन्दं अनुभवति स्म

ਲਾਲਨ ਕੀ ਮਨਿ ਲਾਲ ਕਿਧੌ ਨੰਦ ਧੇਨ ਸਭੈ ਤਿਹ ਕੇ ਸਭ ਸੰਗੀ ॥
लालन की मनि लाल किधौ नंद धेन सभै तिह के सभ संगी ॥

नन्दस्य गावः कृष्णसहचरानाम् पादचिह्नानां पृष्ठतः चरन्ति स्म

ਲਾਲ ਭਈ ਜਸੁਦਾ ਪਿਖਿ ਪੁਤ੍ਰਹਿੰ ਜਿਉ ਘਨਿ ਮੈ ਚਮਕੈ ਦੁਤਿ ਰੰਗੀ ॥
लाल भई जसुदा पिखि पुत्रहिं जिउ घनि मै चमकै दुति रंगी ॥

माता यशोदा एतत् दृष्ट्वा हर्षेण ज्वलति स्म विद्युत् इव मेघानां च

ਕਿਉ ਨਹਿ ਹੋਵੈ ਪ੍ਰਸੰਨ੍ਯ ਸੁ ਮਾਤ ਭਯੋ ਜਿਨ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਿ ਤਾਤ ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ ॥੧੧੪॥
किउ नहि होवै प्रसंन्य सु मात भयो जिन के ग्रिहि तात त्रिभंगी ॥११४॥

किमर्थं सा माता न सुखी भवेत्, यस्य गृहे कृष्णसदृशः पुत्रः जातः।114।

ਰਾਹਿ ਸਿਖਾਵਨ ਕਾਜ ਗਡੀਹਰਿ ਗੋਪ ਮਨੋ ਮਿਲ ਕੈ ਸੁ ਬਨਾਯੋ ॥
राहि सिखावन काज गडीहरि गोप मनो मिल कै सु बनायो ॥

कृष्णाय गमनप्रशिक्षणं दातुं ।

ਕਾਨਹਿ ਕੋ ਤਿਹ ਉਪਰ ਬਿਠਾਇ ਕੈ ਆਪਨੇ ਆਙਨ ਬੀਚ ਧਵਾਯੋ ॥
कानहि को तिह उपर बिठाइ कै आपने आङन बीच धवायो ॥

सर्वे गोपाः मिलित्वा बालकानां कृते शकटं कृत्वा तस्मिन् शकटेन कृष्णं उपविष्टं कृत्वा चक्रं कृतवन्तः

ਫੇਰਿ ਉਠਾਇ ਲਯੋ ਜਸੁਦਾ ਉਰ ਮੋ ਗਹਿ ਕੈ ਪਯ ਪਾਨ ਕਰਾਯੋ ॥
फेरि उठाइ लयो जसुदा उर मो गहि कै पय पान करायो ॥

अथ यशोदा तं अङ्के गृहीत्वा क्षीरं चूषयितुं कृत्वा

ਸੋਇ ਰਹੇ ਹਰਿ ਜੀ ਤਬ ਹੀ ਕਬਿ ਨੇ ਅਪੁਨੇ ਮਨ ਮੈ ਸੁਖ ਪਾਯੋ ॥੧੧੫॥
सोइ रहे हरि जी तब ही कबि ने अपुने मन मै सुख पायो ॥११५॥

सुप्ते कविः परमानन्दं मन्यते स्म।115।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਜਬ ਹੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਛੁਟ ਗਈ ਹਰੀ ਉਠੇ ਤਤਕਾਲ ॥
जब ही निंद्रा छुट गई हरी उठे ततकाल ॥

निद्रा प्रभातमात्रेण कृष्णः सद्यः उत्थाय उपविष्टः |

ਖੇਲ ਖਿਲਾਵਨ ਸੋ ਕਰਿਯੋ ਲੋਚਨ ਜਾਹਿ ਬਿਸਾਲ ॥੧੧੬॥
खेल खिलावन सो करियो लोचन जाहि बिसाल ॥११६॥

यदा सः निद्राद् जागरितः तदा कृष्णः शीघ्रं उत्थाय तस्य नेत्रचिह्नद्वारा सः क्रीडितुं आग्रहं कृतवान्।116।

ਇਸੀ ਭਾਤਿ ਸੋ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀ ਖੇਲ ਕਰੇ ਬ੍ਰਿਜ ਮਾਹਿ ॥
इसी भाति सो क्रिसन जी खेल करे ब्रिज माहि ॥

तथैव कृष्णजी ब्रजभूमियां क्रीडां करोति।

ਅਬ ਪਗ ਚਲਤਿਯੋ ਕੀ ਕਥਾ ਕਹੋਂ ਸੁਨੋ ਨਰ ਨਾਹਿ ॥੧੧੭॥
अब पग चलतियो की कथा कहों सुनो नर नाहि ॥११७॥

एवं कृष्णः ब्रजे नानाप्रकारं नाटकं कृतवान् अधुना तस्य पादचरणस्य कथां वर्णयामि।117।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸਾਲ ਬਿਤੀਤ ਭਯੋ ਜਬ ਹੀ ਤਬ ਕਾਨ੍ਰਹ ਭਯੋ ਬਲ ਕੈ ਪਗ ਮੈ ॥
साल बितीत भयो जब ही तब कान्रह भयो बल कै पग मै ॥

यदा (एकः) वर्षः व्यतीतः तदा कृष्णः पादयोः स्थितः।

ਜਸੁ ਮਾਤ ਪ੍ਰਸੰਨ੍ਯ ਭਈ ਮਨ ਮੈ ਪਿਖਿ ਧਾਵਤ ਪੁਤ੍ਰਹਿ ਕੋ ਮਗ ਮੈ ॥
जसु मात प्रसंन्य भई मन मै पिखि धावत पुत्रहि को मग मै ॥

एकवर्षेण अनन्तरं कृष्णः तस्य दृढपादैः गन्तुं आरब्धवान्, यशोदा अतीव प्रसन्ना अभवत्, पुत्रं चक्षुषः पुरतः स्थापयितुं सा तस्य पृष्ठतः गता

ਬਾਤ ਕਰੀ ਇਹ ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਪ੍ਰਭਾ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੁ ਸਭੈ ਜਗ ਮੈ ॥
बात करी इह गोपिन सो प्रभा फैल रही सु सभै जग मै ॥

(सः) बहिष्कृतान् प्रति एतत् उक्तवान् यत् (यस्य) तेजः जगति प्रसरति।

ਜਨੁ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤਿ ਮਾਨੁਖ ਕੋ ਸਬ ਧਾਇ ਧਸੀ ਹਰਿ ਕੈ ਨਗ ਮੈ ॥੧੧੮॥
जनु सुंदरता अति मानुख को सब धाइ धसी हरि कै नग मै ॥११८॥

सा कृष्णस्य सर्वेषां गोपीनां गमनस्य विषये अवदत्, कृष्णस्य यशः च जगति प्रसृता। कृष्णं द्रष्टुम् आगताः सुन्दरीः च घृतादिम्।११८।।

ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਮਿਲ ਕੈ ਹਰਿ ਜੀ ਜਮੁਨਾ ਤਟਿ ਖੇਲ ਮਚਾਵਤ ਹੈ ॥
गोपिन सो मिल कै हरि जी जमुना तटि खेल मचावत है ॥

कृष्णः गुआलबालैः सह जमुनातीरे क्रीडां करोति।

ਜਿਮ ਬੋਲਤ ਹੈ ਖਗ ਬੋਲਤ ਹੈ ਜਿਮ ਧਾਵਤ ਹੈ ਤਿਮ ਧਾਵਤ ਹੈ ॥
जिम बोलत है खग बोलत है जिम धावत है तिम धावत है ॥

कृष्णः यमुनातीरे गोपबालैः सह क्रीडति, पक्षिणां स्वरान् अनुकरणं करोति तेषां गमनम् अपि अनुकरणं करोति

ਫਿਰਿ ਬੈਠਿ ਬਰੇਤਨ ਮਧ ਮਨੋ ਹਰਿ ਸੋ ਵਹ ਤਾਲ ਬਜਾਵਤ ਹੈ ॥
फिरि बैठि बरेतन मध मनो हरि सो वह ताल बजावत है ॥

ततः बरते उपविष्टाः कृष्णेन हस्तौ (सह) ताडयन्ति।

ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਨ ਕੀ ਉਪਮਾ ਸੁਭ ਗੀਤ ਭਲੇ ਮੁਖ ਗਾਵਤ ਹੈ ॥੧੧੯॥
कबि स्याम कहै तिन की उपमा सुभ गीत भले मुख गावत है ॥११९॥

अथ वालुकाया उपविश्य सर्वे बालाः ताडयन्ति तथा च कविः श्यामः कथयति यत् ते सर्वे सुन्दरमुखात् गीतानि गायन्ति।119।

ਕੁੰਜਨ ਮੈ ਜਮੁਨਾ ਤਟਿ ਪੈ ਮਿਲਿ ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਹਰਿ ਖੇਲਤ ਹੈ ॥
कुंजन मै जमुना तटि पै मिलि गोपिन सो हरि खेलत है ॥

कृष्णः गोपबालसङ्गमे यमुनातीरेषु गल्ल्यासु क्रीडति तथा...

ਤਰਿ ਕੈ ਤਬ ਹੀ ਸਿਗਰੀ ਜਮੁਨਾ ਹਟਿ ਮਧਿ ਬਰੇਤਨ ਪੇਲਤ ਹੈ ॥
तरि कै तब ही सिगरी जमुना हटि मधि बरेतन पेलत है ॥

तरणं सर्वं नदीं परतः वालुकायाः उपरि शयनं करोति

ਫਿਰਿ ਕੂਦਤ ਹੈ ਜੁ ਮਨੋ ਨਟ ਜਿਉ ਜਲ ਕੋ ਹਿਰਦੇ ਸੰਗਿ ਰੇਲਤ ਹੈ ॥
फिरि कूदत है जु मनो नट जिउ जल को हिरदे संगि रेलत है ॥

ततः सः सर्वैः बालकैः सह जुगुप्सा इव प्लवति सः स्तनेन जलं विदारयति

ਫਿਰਿ ਹ੍ਵੈ ਹੁਡੂਆ ਲਰਕੇ ਦੁਹੂੰ ਓਰ ਤੇ ਆਪਸਿ ਮੈ ਸਿਰ ਮੇਲਤ ਹੈ ॥੧੨੦॥
फिरि ह्वै हुडूआ लरके दुहूं ओर ते आपसि मै सिर मेलत है ॥१२०॥

ततः परस्परं मेषवत् युद्धं कृत्वा शिरः परस्य शिरसि प्रहृत्य।120।

ਆਇ ਜਬੈ ਹਰਿ ਜੀ ਗ੍ਰਿਹਿ ਆਪਨੇ ਖਾਇ ਕੈ ਭੋਜਨ ਖੇਲਨ ਲਾਗੇ ॥
आइ जबै हरि जी ग्रिहि आपने खाइ कै भोजन खेलन लागे ॥

यदा कृष्णः स्वगृहम् आगच्छति तदा भोजनं गृहीत्वा पुनः क्रीडितुं गच्छति

ਮਾਤ ਕਹੈ ਨ ਰਹੈ ਘਰਿ ਭੀਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਕੋ ਤਬ ਹੀ ਉਠਿ ਭਾਗੇ ॥
मात कहै न रहै घरि भीतरि बाहरि को तब ही उठि भागे ॥

माता तं गृहे एव तिष्ठतु इति वदति, परन्तु उक्त्वा अपि सः स्वगृहस्य अन्तः न तिष्ठति, उत्थाय बहिः धावति च

ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਨ ਕੀ ਉਪਮਾ ਬ੍ਰਿਜ ਕੇ ਪਤਿ ਬੀਥਿਨ ਮੈ ਅਨੁਰਾਗੇ ॥
स्याम कहै तिन की उपमा ब्रिज के पति बीथिन मै अनुरागे ॥

कविः श्यामः कथयति यत् ब्रजेश्वरः कृष्णः ब्रजस्य वीथिषु प्रेम्णा च...

ਖੇਲ ਮਚਾਇ ਦਯੋ ਲੁਕ ਮੀਚਨ ਗੋਪ ਸਭੈ ਤਿਹ ਕੇ ਰਸਿ ਪਾਗੇ ॥੧੨੧॥
खेल मचाइ दयो लुक मीचन गोप सभै तिह के रसि पागे ॥१२१॥

अन्यैः गोपबालैः सह चर्मक्रीडायां पूर्णतया लीनः भवति।121।

ਖੇਲਤ ਹੈ ਜਮੁਨਾ ਤਟ ਪੈ ਮਨ ਆਨੰਦ ਕੈ ਹਰਿ ਬਾਰਨ ਸੋ ॥
खेलत है जमुना तट पै मन आनंद कै हरि बारन सो ॥

यमुनातीरे क्रीडन् कृष्णः अन्यैः गोपबालैः सह रमते

ਚੜਿ ਰੂਖ ਚਲਾਵਤ ਸੋਟ ਕਿਧੋ ਸੋਊ ਧਾਇ ਕੈ ਲਿਆਵੈ ਗੁਆਰਨ ਕੋ ॥
चड़ि रूख चलावत सोट किधो सोऊ धाइ कै लिआवै गुआरन को ॥

वृक्षमारुह्य गदां क्षिप्य ततः अन्विष्य क्षीरदासीनां मध्ये आनयति

ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਲਖੀ ਤਿਨ ਕੀ ਉਪਮਾ ਮਨੋ ਮਧਿ ਅਨੰਤ ਅਪਾਰਨ ਸੋ ॥
कबि स्याम लखी तिन की उपमा मनो मधि अनंत अपारन सो ॥

एतस्य उपमायाः उल्लेखं कुर्वन् कविः श्यामः कथयति यत् एतस्य तेजः दर्शनार्थम् ।

ਬਲ ਜਾਤ ਸਬੈ ਮੁਨਿ ਦੇਖਨ ਕੌ ਕਰਿ ਕੈ ਬਹੁ ਜੋਗ ਹਜਾਰਨ ਸੋ ॥੧੨੨॥
बल जात सबै मुनि देखन कौ करि कै बहु जोग हजारन सो ॥१२२॥

योगविविधेषु रताः ऋषयः अपि यज्ञं प्राप्नुवन्ति।122।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਕ੍ਰਿਸਨਾਵਤਾਰੇ ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਖੇਲਬੋ ਬਰਨਨੰ ॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे क्रिसनावतारे गोपिन सो खेलबो बरननं ॥

बचित्तरनाटकस्य कृष्णावतारस्य गोपबालसहितस्य नाटकस्य वर्णनं नाम अष्टमस्य अध्यायस्य समाप्तिः।

ਅਥ ਮਾਖਨ ਚੁਰਾਇ ਖੈਬੋ ਕਥਨੰ ॥
अथ माखन चुराइ खैबो कथनं ॥

अधुना घृतस्य चोरणस्य, भक्षणस्य च वर्णनं आरभ्यते

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਖੇਲਨ ਕੇ ਮਿਸ ਪੈ ਹਰਿ ਜੀ ਘਰਿ ਭੀਤਰ ਪੈਠਿ ਕੈ ਮਾਖਨ ਖਾਵੈ ॥
खेलन के मिस पै हरि जी घरि भीतर पैठि कै माखन खावै ॥

श्रीकृष्णः क्रीडायाः बहानेन गृहं प्रविश्य घृतं खादति।

ਨੈਨਨ ਸੈਨ ਤਬੈ ਕਰਿ ਕੈ ਸਭ ਗੋਪਿਨ ਕੋ ਤਬ ਹੀ ਸੁ ਖੁਲਾਵੈ ॥
नैनन सैन तबै करि कै सभ गोपिन को तब ही सु खुलावै ॥

क्रीडनव्यङ्ग्येन कृष्णः गृहान्तर्गतं घृतं खादति, नेत्रचिह्नैः च अन्येषां गोपबालानां भोजनं याच्य आह्वयति

ਬਾਕੀ ਬਚਿਯੋ ਅਪਨੇ ਕਰਿ ਲੈ ਕਰਿ ਬਾਨਰ ਕੇ ਮੁਖ ਭੀਤਰਿ ਪਾਵੈ ॥
बाकी बचियो अपने करि लै करि बानर के मुख भीतरि पावै ॥

शेषं घृतं वानरेभ्यः अर्पयन्ति तेषां भक्षणकारणम्

ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਹ ਕੀ ਉਪਮਾ ਇਹ ਕੈ ਬਿਧਿ ਗੋਪਿਨ ਕਾਨ੍ਰਹ ਖਿਝਾਵੈ ॥੧੨੩॥
स्याम कहै तिह की उपमा इह कै बिधि गोपिन कान्रह खिझावै ॥१२३॥

एवं कृष्णः गोपीनां बाधते इति कविः श्यामः।।123।

ਖਾਇ ਗਯੋ ਹਰਿ ਜੀ ਜਬ ਮਾਖਨ ਤਉ ਗੁਪੀਆ ਸਭ ਜਾਇ ਪੁਕਾਰੀ ॥
खाइ गयो हरि जी जब माखन तउ गुपीआ सभ जाइ पुकारी ॥

यदा कृष्णः सर्वं घृतं खादितवान् तदा गोपीः रुदन्ति स्म च