श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 187


ਕਰਿਯੋ ਕੋਪ ਕੈ ਜੁਧ ਭਾਤੰ ਅਨੇਕੰ ॥੪੫॥
करियो कोप कै जुध भातं अनेकं ॥४५॥

परे दक्षः एकः एव अस्मिन् पार्श्वे आसीत्, रुद्रः अपि एकः आसीत् तौ अत्यन्तं क्रुद्धौ, बहुधा युद्धं कृतवान्।४५।

ਗਿਰਿਯੋ ਜਾਨੁ ਕੂਟਸਥਲੀ ਬ੍ਰਿਛ ਮੂਲੰ ॥
गिरियो जानु कूटसथली ब्रिछ मूलं ॥

यथा गिरिशिखरात् भग्नशाखा पतति ।

ਗਿਰਿਯੋ ਦਛ ਤੈਸੇ ਕਟਿਯੋ ਸੀਸ ਸੂਲੰ ॥
गिरियो दछ तैसे कटियो सीस सूलं ॥

रुद्रः शिरः दक्षं शूलेन च्छिन्नः स उद्धृतवृक्ष इव पतितः।

ਪਰਿਯੋ ਰਾਜ ਰਾਜੰ ਭਯੋ ਦੇਹ ਘਾਤੰ ॥
परियो राज राजं भयो देह घातं ॥

नृपराजस्य दक्षस्य हतस्य शयनशरीरस्य (प्रतीयते) ।

ਹਨਿਯੋ ਜਾਨ ਬਜ੍ਰੰ ਭਯੋ ਪਬ ਪਾਤੰ ॥੪੬॥
हनियो जान बज्रं भयो पब पातं ॥४६॥

दक्षः राजराजः शिरः छिन्नानन्तरं पतितः पर्वतः इव इन्द्रेण शस्त्रेण वज्रेण छिन्नपक्षः।।46।।

ਗਯੋ ਗਰਬ ਸਰਬੰ ਭਜੋ ਸੂਰਬੀਰੰ ॥
गयो गरब सरबं भजो सूरबीरं ॥

सर्वेषां अभिमानः समाप्तः, सुरवीरः पलायितः

ਚਲਿਯੋ ਭਾਜ ਅੰਤਹਪੁਰ ਹੁਐ ਅਧੀਰੰ ॥
चलियो भाज अंतहपुर हुऐ अधीरं ॥

दक्षस्य दर्पः सर्वः भग्नः, तं रुद्रो महाबलः सम्पूर्णतया नाशयत्।

ਗਰੇ ਡਾਰ ਅੰਚਰ ਪਰੈ ਰੁਦ੍ਰ ਪਾਯੋ ॥
गरे डार अंचर परै रुद्र पायो ॥

पालुं मुखे स्थापयित्वा शिवपादयोः पतितः |

ਅਹੋ ਰੁਦ੍ਰ ਕੀਜੈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੈ ਸਹਾਯੰ ॥੪੭॥
अहो रुद्र कीजै क्रिपा कै सहायं ॥४७॥

तदा रुद्रः अधीरः भूत्वा शीघ्रम् अन्तैपुरम् आगतः, यत्र सर्वे कण्ठे वस्त्रं कृत्वा पादयोः पतित्वा आगच्छन्ति स्म, हे रुद्र अस्मान् प्रति दयां कुरु, अस्मान् रक्ष, साहाय्यं कुरु .४७।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਹਮ ਤੁਮਰੋ ਹਰਿ ਓਜ ਨ ਜਾਨਾ ॥
हम तुमरो हरि ओज न जाना ॥

हे शिवाय ! वयं तव बलं न ज्ञातवन्तः,

ਤੁਮ ਹੋ ਮਹਾ ਤਪੀ ਬਲਵਾਨਾ ॥
तुम हो महा तपी बलवाना ॥

शिव न वयं त्वां ज्ञातवन्तः परमं महाबलः तपस्वी च

ਸੁਨਤ ਬਚਨ ਭਏ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲਾ ॥
सुनत बचन भए रुद्र क्रिपाला ॥

(इदं) वचनं श्रुत्वा एव शिवः कृपालुः अभवत्

ਅਜਾ ਸੀਸ ਨ੍ਰਿਪ ਜੋਰਿ ਉਤਾਲਾ ॥੪੮॥
अजा सीस न्रिप जोरि उताला ॥४८॥

इति श्रुत्वा रुद्रः प्रसादं कृत्वा दक्षं पुनः जीवितं कृत्वा उत्तिष्ठति स्म।।48।।

ਰੁਦ੍ਰ ਕਾਲ ਕੋ ਧਰਾ ਧਿਆਨਾ ॥
रुद्र काल को धरा धिआना ॥

शिवः 'कल पुरख' इति अवलोकितवान्।

ਬਹੁਰਿ ਜੀਯਾਇ ਨਰੇਸ ਉਠਾਨਾ ॥
बहुरि जीयाइ नरेस उठाना ॥

ध्यात्वा रुद्रो ध्यात्वा सर्वराजप्राणान् पुनः |

ਰਾਜ ਸੁਤਾ ਪਤਿ ਸਕਲ ਜੀਯਾਏ ॥
राज सुता पति सकल जीयाए ॥

अथ दक्षः सर्वान् नृपसुतानां पतिं जघान |

ਕਉਤਕ ਨਿਰਖਿ ਸੰਤ ਤ੍ਰਿਪਤਾਏ ॥੪੯॥
कउतक निरखि संत त्रिपताए ॥४९॥

सः सर्वराजकुमारीनां पतिजीवनं पुनः स्थापयित्वा एतत् अद्भुतं प्रदर्शनं दृष्ट्वा सर्वे साधवः अत्यन्तं मूर्ताः अभवन्।49।

ਨਾਰਿ ਹੀਨ ਸਿਵ ਕਾਮ ਖਿਝਾਯੋ ॥
नारि हीन सिव काम खिझायो ॥

(सतीमहागमनानन्तर) शिवः स्त्रीहीनः कामेन बहु व्याकुलः ।

ਤਾ ਤੇ ਸੁੰਭ ਘਨੋ ਦੁਖੁ ਪਾਯੋ ॥
ता ते सुंभ घनो दुखु पायो ॥

प्रेमदेवः स्वपत्नीहीनं शिवदेवं बहु व्याकुलं कृतवान्, येन शिवः महता पीडितः स्थितवान्।

ਅਧਿਕ ਕੋਪ ਕੈ ਕਾਮ ਜਰਾਯਸ ॥
अधिक कोप कै काम जरायस ॥

(अन्ते तु) अतीव क्रुद्धः शिवः कामं दग्धवान्।

ਬਿਤਨ ਨਾਮ ਤਿਹ ਤਦਿਨ ਕਹਾਯਸ ॥੫੦॥
बितन नाम तिह तदिन कहायस ॥५०॥

अत्यन्तं व्याकुलः सन् एकदा महता क्रोधेन शिवः कामदेवं (प्रेमदेवं) भस्मरूपेण न्यूनीकृतवान् तस्मात् दिवसात् अयं देवः अनङ्गः (शरीरहीनः) इति उच्यते स्म ।५०।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਛ ਬਧਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਮਹਾਤਮੇ ਗਉਰ ਬਧਹ ਗਿਆਰਵੋ ਅਵਤਾਰ ਸੰਪੂਰਣਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੧॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे रुद्र प्रबंध दछ बधही रुद्र महातमे गउर बधह गिआरवो अवतार संपूरणम सतु सुभम सतु ॥११॥

दक्षवधस्य रुद्रमाहात्म्यस्य च रुद्रावतारे गौरीवधस्य च वर्णनान्तः।११।।

ਅਥ ਜਲੰਧਰ ਅਵਤਾਰ ਕਥਨੰ ॥
अथ जलंधर अवतार कथनं ॥

अधुना जालन्धरावतारस्य वर्णनं आरभ्यते-

ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ ॥
स्री भगउती जी सहाइ ॥

श्री भगौती जी (प्रथम भगवान्) सहायक हों।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਵਹੁ ਜੋ ਜਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਕੀ ਦਾਰਾ ॥
वहु जो जरी रुद्र की दारा ॥

शिवपत्न्यां या दग्धा (हवन-कुन्द) ।

ਤਿਨਿ ਹਿਮ ਗਿਰਿ ਗ੍ਰਿਹਿ ਲਿਯ ਅਵਤਾਰਾ ॥
तिनि हिम गिरि ग्रिहि लिय अवतारा ॥

दग्धा मृता रुद्रभार्या हिमालयस्य गृहे ।

ਛੁਟੀ ਬਾਲਤਾ ਜਬ ਸੁਧਿ ਆਈ ॥
छुटी बालता जब सुधि आई ॥

यदा (तस्य) बाल्यकालः समाप्तः, यौवनं च आगतं

ਬਹੁਰੋ ਮਿਲੀ ਨਾਥ ਕਹੁ ਜਾਈ ॥੧॥
बहुरो मिली नाथ कहु जाई ॥१॥

बाल्यसमाप्ते यौवनवयो प्राप्ते पुनः शंकरेण सह संयोगिता ॥१॥

ਜਿਹ ਬਿਧਿ ਮਿਲੀ ਰਾਮ ਸੋ ਸੀਤਾ ॥
जिह बिधि मिली राम सो सीता ॥

यथा रामः सीता च मिलितवन्तौ ।

ਜੈਸਕ ਚਤੁਰ ਬੇਦ ਤਨ ਗੀਤਾ ॥
जैसक चतुर बेद तन गीता ॥

यथा सीता रामं मिलित्वा तेन सह एकतां गता यथा गीता वैदिकविचारधारा च एकम्

ਜੈਸੇ ਮਿਲਤ ਸਿੰਧ ਤਨ ਗੰਗਾ ॥
जैसे मिलत सिंध तन गंगा ॥

यथा समुद्रः गङ्गायाः सह मिलति, २.

ਤਿਯੋ ਮਿਲਿ ਗਈ ਰੁਦ੍ਰ ਕੈ ਸੰਗਾ ॥੨॥
तियो मिलि गई रुद्र कै संगा ॥२॥

यथा समुद्रेण सह मिलित्वा गङ्गा समुद्रेण सह एकी भवति, तथैव पार्वती शिवः एकाः अभवन्।2.

ਜਬ ਤਿਹ ਬ੍ਯਾਹਿ ਰੁਦ੍ਰ ਘਰਿ ਆਨਾ ॥
जब तिह ब्याहि रुद्र घरि आना ॥

विवाहे शिवः तां गृहम् आनयत्

ਨਿਰਖਿ ਜਲੰਧਰ ਤਾਹਿ ਲੁਭਾਨਾ ॥
निरखि जलंधर ताहि लुभाना ॥

विवाहानन्तरं रुद्रः तां स्वगृहम् आनयत्, तदा जालन्धरः तां दृष्ट्वा मोहितः अभवत्

ਦੂਤ ਏਕ ਤਹ ਦੀਯ ਪਠਾਈ ॥
दूत एक तह दीय पठाई ॥

सः एकं दूतं प्रेषितवान्

ਲਿਆਉ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਨਾਰਿ ਛਿਨਾਈ ॥੩॥
लिआउ रुद्र ते नारि छिनाई ॥३॥

सः दूतं प्रेषितवान् , एतत् उक्तवान् - गत्वा तां स्त्रियः आनयतु, तां रुद्रात् गृहीत्वा।3.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਜਲੰਧੁਰ ਬਾਚ ॥
जलंधुर बाच ॥

जालंधर उवाच : .

ਕੈ ਸਿਵ ਨਾਰਿ ਸੀਗਾਰ ਕੈ ਮਮ ਗ੍ਰਿਹ ਦੇਹ ਪਠਾਇ ॥
कै सिव नारि सीगार कै मम ग्रिह देह पठाइ ॥

भार्याम् अलङ्कृत्य मम गृहं प्रेषयतु वा शिव।

ਨਾਤਰ ਸੂਲ ਸੰਭਾਰ ਕੇ ਸੰਗਿ ਲਰਹੁ ਮੁਰਿ ਆਇ ॥੪॥
नातर सूल संभार के संगि लरहु मुरि आइ ॥४॥

जालन्धरः स्वदूतं शिवाय एतत् वदतु इति अवदत् : शिव, स्वस्य अलङ्कृतां भार्यां मम समीपं प्रेषय, अथवा स्वशूलशूलम् उत्थाप्य मया सह युद्धं कुरु।4.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਕਥਾ ਭਈ ਇਹ ਦਿਸ ਇਹ ਭਾਤਾ ॥
कथा भई इह दिस इह भाता ॥

एतादृशी कथा अत्र घटिता, .

ਅਬ ਕਹੋ ਬਿਸਨ ਤ੍ਰੀਯਾ ਕੀ ਬਾਤਾ ॥
अब कहो बिसन त्रीया की बाता ॥

कथं एषा कथा अभवत् ? अस्मिन् सन्दर्भे विष्णुपत्न्याः कथां कथयामि : १.

ਬ੍ਰਿੰਦਾਰਿਕ ਦਿਨ ਏਕ ਪਕਾਏ ॥
ब्रिंदारिक दिन एक पकाए ॥

लच्छ्मी एकस्मिन् दिने बैंगन पचति स्म,

ਦੈਤ ਸਭਾ ਤੇ ਬਿਸਨੁ ਬੁਲਾਏ ॥੫॥
दैत सभा ते बिसनु बुलाए ॥५॥

एकदा तस्याः गृहे ब्रञ्जलान् पचन् तस्मिन् एव काले विष्णुः राक्षससङ्घेन आहूतः, यत्र सः गतः।5.

ਆਇ ਗਯੋ ਤਹ ਨਾਰਦ ਰਿਖਿ ਬਰ ॥
आइ गयो तह नारद रिखि बर ॥

महामुनिः नारदः सत्यः क्षुधायुतः |