श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 347


ਨਾਚਤ ਸੋਊ ਮਹਾ ਹਿਤ ਸੋ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਪ੍ਰਭਾ ਤਿਨ ਕੀ ਇਮ ਛਾਜੈ ॥
नाचत सोऊ महा हित सो कबि स्याम प्रभा तिन की इम छाजै ॥

सर्वे महता स्नेहेन नृत्यन्ति, मनोहरं दृश्यन्ते च

ਗਾਇਬ ਪੇਖਿ ਰਿਸੈ ਗਨ ਗੰਧ੍ਰਬ ਨਾਚਬ ਦੇਖਿ ਬਧੂ ਸੁਰ ਲਾਜੈ ॥੫੩੧॥
गाइब पेखि रिसै गन गंध्रब नाचब देखि बधू सुर लाजै ॥५३१॥

गायन्तं दृष्ट्वा गणगन्धर्वाः ईर्ष्याम् अनुभवन्ति तेषां नृत्यं दृष्ट्वा देवपत्न्यः लज्जाम् अनुभवन्ति।531।

ਰਸ ਕਾਰਨ ਕੋ ਭਗਵਾਨ ਤਹਾ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਰਸ ਖੇਲ ਕਰਿਯੋ ॥
रस कारन को भगवान तहा कबि स्याम कहै रस खेल करियो ॥

प्रीतिमग्नः सन् श्रीकृष्णः तत्र स्वस्य प्रेम्णः नाटकं कृतवान्

ਮਨ ਯੌ ਉਪਜੀ ਉਪਮਾ ਹਰਿ ਜੂ ਇਨ ਪੈ ਜਨੁ ਚੇਟਕ ਮੰਤ੍ਰ ਡਰਿਯੋ ॥
मन यौ उपजी उपमा हरि जू इन पै जनु चेटक मंत्र डरियो ॥

इदं प्रतीयते था द हस मुग्धं सर्वान् स्वमन्त्रेण

ਪਿਖ ਕੈ ਜਿਹ ਕੋ ਸੁਰ ਅਛ੍ਰਨ ਕੇ ਗਿਰਿ ਬੀਚ ਲਜਾਇ ਬਪੈ ਸੁ ਧਰਿਯੋ ॥
पिख कै जिह को सुर अछ्रन के गिरि बीच लजाइ बपै सु धरियो ॥

तान् दृष्ट्वा स्वर्गकन्याः लज्जिताः मौनम् गुहासु निगूहन्ति स्म

ਗੁਪੀਆ ਸੰਗਿ ਕਾਨ੍ਰਹ ਕੇ ਡੋਲਤ ਹੈ ਇਨ ਕੋ ਮਨੂਆ ਜਬ ਕਾਨ੍ਰਹ ਹਰਿਯੋ ॥੫੩੨॥
गुपीआ संगि कान्रह के डोलत है इन को मनूआ जब कान्रह हरियो ॥५३२॥

कृष्णेन गोपीनां मनः अपहृतं सर्वे कृष्णेन सह स्तब्धाः।।५३२।।

ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਸਭ ਹੀ ਗੁਪੀਆ ਹਰਿ ਕੇ ਸੰਗਿ ਡੋਲਤ ਹੈ ਸਭ ਹੂਈਆ ॥
स्याम कहै सभ ही गुपीआ हरि के संगि डोलत है सभ हूईआ ॥

कविः कथयति यत् सर्वे गोपीः कृष्णेन सह भ्रमन्ति

ਗਾਵਤ ਏਕ ਫਿਰੈ ਇਕ ਨਾਚਤ ਏਕ ਫਿਰੈ ਰਸ ਰੰਗ ਅਕੂਈਆ ॥
गावत एक फिरै इक नाचत एक फिरै रस रंग अकूईआ ॥

कश्चित् गायति, कश्चित् नृत्यति कश्चित् मौनेन चलति

ਏਕ ਕਹੈ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਇਕ ਲੈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਰੈ ਗਿਰਿ ਭੂਈਆ ॥
एक कहै भगवान हरी इक लै हरि नामु परै गिरि भूईआ ॥

कश्चित् श्रीकृष्णनाम पुनरुक्तः कश्चित् नाम पुनरुक्तः पृथिव्यां पतति

ਯੌ ਉਪਜੀ ਉਪਮਾ ਪਿਖਿ ਚੁੰਮਕ ਲਾਗੀ ਫਿਰੈ ਤਿਹ ਕੇ ਸੰਗ ਸੂਈਆ ॥੫੩੩॥
यौ उपजी उपमा पिखि चुंमक लागी फिरै तिह के संग सूईआ ॥५३३॥

चुम्बके संलग्नाः सुई इव दृश्यन्ते।५३३।

ਸੰਗ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਕਾਨ੍ਰਹ ਕਹੀ ਹਸਿ ਕੈ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਅਧ ਰਾਤਿ ਸਮੈ ॥
संग ग्वारिन कान्रह कही हसि कै कबि स्याम कहै अध राति समै ॥

कविः श्यामः कथयति, अर्धरात्रे श्रीकृष्णः प्रहसन् गोपीभ्यः (एतत्) उक्तवान्,

ਹਮ ਹੂੰ ਤੁਮ ਹੂੰ ਤਜਿ ਕੈ ਸਭ ਖੇਲ ਸਭੈ ਮਿਲ ਕੈ ਹਮ ਧਾਮਿ ਰਮੈ ॥
हम हूं तुम हूं तजि कै सभ खेल सभै मिल कै हम धामि रमै ॥

रात्रौ मृते कृष्णः गोपीभ्यः अवदत्, वयं भवन्तौ अहं च, अस्माकं प्रेमक्रीडां त्यक्त्वा पलायनं कुर्मः, गृहे लीनाः भवेम

ਹਰਿ ਆਇਸੁ ਮਾਨਿ ਚਲੀ ਗ੍ਰਿਹ ਕੋ ਸਭ ਗ੍ਵਾਰਨੀਯਾ ਕਰਿ ਦੂਰ ਗਮੈ ॥
हरि आइसु मानि चली ग्रिह को सभ ग्वारनीया करि दूर गमै ॥

कृष्णाश्रित्य सर्वे गोपीः स्वदुःखं विस्मृत्य गृहं प्रति प्रस्थिताः

ਅਬ ਜਾਇ ਟਿਕੈ ਸਭ ਆਸਨ ਮੈ ਕਰਿ ਕੈ ਸਭ ਪ੍ਰਾਤ ਕੀ ਨੇਹ ਤਮੈ ॥੫੩੪॥
अब जाइ टिकै सभ आसन मै करि कै सभ प्रात की नेह तमै ॥५३४॥

सर्वे आगत्य स्वगृहेषु सुप्त्वा दिवसप्रदोषं प्रतीक्षितुं प्रवृत्ताः।५३४।

ਹਰਿ ਸੋ ਅਰੁ ਗੋਪਿਨ ਸੰਗਿ ਕਿਧੋ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਅਤਿ ਖੇਲ ਭਯੋ ਹੈ ॥
हरि सो अरु गोपिन संगि किधो कबि स्याम कहै अति खेल भयो है ॥

कविः श्यामः कथयति, कृष्णः गोपीगणे बहु (प्रेमस्य) क्रीडितः।

ਲੈ ਹਰਿ ਜੀ ਤਿਨ ਕੋ ਸੰਗ ਆਪਨ ਤਿਆਗ ਕੈ ਖੇਲ ਕੋ ਧਾਮਿ ਅਯੋ ਹੈ ॥
लै हरि जी तिन को संग आपन तिआग कै खेल को धामि अयो है ॥

कविः श्यामः कथयति यत् एवं कृष्णगोपीनां प्रेम्णः अग्रे आसीत् । कृष्णः गोपीभिः सह गत्वा कामक्रीडां त्यक्त्वा गृहम् आगतः

ਤਾ ਛਬਿ ਕੋ ਜਸੁ ਉਚ ਮਹਾ ਕਬਿ ਨੇ ਅਪੁਨੇ ਮਨਿ ਚੀਨ ਲਯੋ ਹੈ ॥
ता छबि को जसु उच महा कबि ने अपुने मनि चीन लयो है ॥

तस्यां महाप्रतिबिम्बस्य सफलतां कविः मनसि विचारितवती अस्ति।

ਕਾਗਜੀਏ ਰਸ ਕੋ ਅਤਿ ਹੀ ਸੁ ਮਨੋ ਗਨਤੀ ਕਰਿ ਜੋਰੁ ਦਯੋ ਹੈ ॥੫੩੫॥
कागजीए रस को अति ही सु मनो गनती करि जोरु दयो है ॥५३५॥

अस्य तमाशायाः कान्तिं वर्णयन् कविः वदति यत् सर्वान् प्रासंगिकान् योगान् गृहीत्वा भव्यं कुलम् सज्जीकृत्य तस्य मनसि दृश्यते।५३५।

ਅਥ ਕਰਿ ਪਕਰ ਖੇਲਬੋ ਕਥਨੰ ॥
अथ करि पकर खेलबो कथनं ॥

बचित्तरनाटके कृष्णावतारे (कामनाट्यविषये) वर्णनान्तः।

ਰਾਸ ਮੰਡਲ ॥
रास मंडल ॥

अधुना हस्तग्रहणेन सह नाटकस्य विषये वर्णनं आरभ्यते-प्रेमक्रीडायाः रङ्गमम्

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਪ੍ਰਾਤ ਭਏ ਹਰਿ ਜੂ ਤਜਿ ਕੈ ਗ੍ਰਿਹ ਧਾਇ ਗਏ ਉਠਿ ਠਉਰ ਕਹਾ ਕੋ ॥
प्रात भए हरि जू तजि कै ग्रिह धाइ गए उठि ठउर कहा को ॥

प्रातः कृष्णा जी गृहात् निर्गत्य उत्थाय कस्मिंश्चित् स्थाने पलायितवान्।

ਫੂਲ ਰਹੇ ਜਿਹਿ ਫੂਲ ਭਲੀ ਬਿਧਿ ਤੀਰ ਬਹੈ ਜਮੁਨਾ ਸੋ ਤਹਾ ਕੋ ॥
फूल रहे जिहि फूल भली बिधि तीर बहै जमुना सो तहा को ॥

प्रभातमात्रेण कृष्णः स्वगृहं त्यक्त्वा तत्स्थानं गतः, यत्र पुष्पाणि प्रफुल्लितानि, यमुना च प्रवहति स्म

ਖੇਲਤ ਹੈ ਸੋਊ ਭਾਤਿ ਭਲੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਕਛੁ ਤ੍ਰਾਸ ਨ ਤਾ ਕੋ ॥
खेलत है सोऊ भाति भली कबि स्याम कहै कछु त्रास न ता को ॥

सः सुन्दररीत्या निर्भयः क्रीडितुं आरब्धवान्

ਸੰਗ ਬਜਾਵਤ ਹੈ ਮੁਰਲੀ ਸੋਊ ਗਊਅਨ ਕੇ ਮਿਸ ਗ੍ਵਾਰਨਿਯਾ ਕੋ ॥੫੩੬॥
संग बजावत है मुरली सोऊ गऊअन के मिस ग्वारनिया को ॥५३६॥

श्रोतुं गावानां बहानेन क्रीडन् गोपीनां आह्वानार्थं वेणुनाडयितुं आरब्धवान्।५३६।

ਰਾਸ ਕਥਾ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਸੁਨ ਕੈ ਬ੍ਰਿਖਭਾਨੁ ਸੁਤਾ ਸੋਊ ਧਾਈ ॥
रास कथा कबि स्याम कहै सुन कै ब्रिखभानु सुता सोऊ धाई ॥

कविः श्यामः कथयति यत् प्रेम्णः नाटकस्य कथां श्रुत्वा राधा बृशभानस्य कन्या धावन्ती आगता

ਜਾ ਮੁਖ ਸੁਧ ਨਿਸਾਪਤਿ ਸੋ ਜਿਹ ਕੇ ਤਨ ਕੰਚਨ ਸੀ ਛਬਿ ਛਾਈ ॥
जा मुख सुध निसापति सो जिह के तन कंचन सी छबि छाई ॥

चन्द्रवक्त्रं राधां काञ्चनं सुशोभनम्

ਜਾ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾ ਕਬਿ ਦੇਤ ਸਭੈ ਸੋਊ ਤਾ ਮੈ ਰਜੈ ਬਰਨੀ ਨਹਿ ਜਾਈ ॥
जा की प्रभा कबि देत सभै सोऊ ता मै रजै बरनी नहि जाई ॥

तस्याः शरीरस्य आकर्षणं वक्तुं न शक्यते

ਸ੍ਯਾਮ ਕੀ ਸੋਭ ਸੁ ਗੋਪਿਨ ਤੇ ਸੁਨਿ ਕੈ ਤਰੁਨੀ ਹਰਨੀ ਜਿਮ ਧਾਈ ॥੫੩੭॥
स्याम की सोभ सु गोपिन ते सुनि कै तरुनी हरनी जिम धाई ॥५३७॥

गोपीमुखात् कृष्णस्य महिमां श्रुत्वा हरिवत् धावन्ती ॥५३७॥

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਸੇਤ ਧਰੇ ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਿਖਭਾਨੁ ਕੀ ਕੁਮਾਰੀ ਜਸ ਹੀ ਕੀ ਮਨੋ ਬਾਰੀ ਐਸੀ ਰਚੀ ਹੈ ਨ ਕੋ ਦਈ ॥
सेत धरे सारी ब्रिखभानु की कुमारी जस ही की मनो बारी ऐसी रची है न को दई ॥

बृशभानस्य पुत्री श्वेतसाडीं धारयति तथा च इदं प्रतीयते यत् ईश्वरः तस्याः सदृशं अधिकं आकर्षकं कञ्चित् न सृष्टवान्

ਰੰਭਾ ਉਰਬਸੀ ਅਉਰ ਸਚੀ ਸੁ ਮਦੋਦਰੀ ਪੈ ਐਸੀ ਪ੍ਰਭਾ ਕਾ ਕੀ ਜਗ ਬੀਚ ਨ ਕਛੂ ਭਈ ॥
रंभा उरबसी अउर सची सु मदोदरी पै ऐसी प्रभा का की जग बीच न कछू भई ॥

रम्भा, उर्वशी, शची दं मन्दोदरी सौन्दर्यं राधापूर्वं तुच्छम्

ਮੋਤਿਨ ਕੇ ਹਾਰ ਗਰੇ ਡਾਰਿ ਰੁਚਿ ਸੋ ਸੁਧਾਰ ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਪੈ ਚਲੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਰਸ ਕੇ ਲਈ ॥
मोतिन के हार गरे डारि रुचि सो सुधार कान्रह जू पै चली कबि स्याम रस के लई ॥

कण्ठे मुक्ताहारं धारयित्वा सज्जा सा प्रेमामृतं प्राप्तुं कृष्णं प्रति गन्तुं प्रवृत्ता

ਸੇਤੈ ਸਾਜ ਸਾਜਿ ਚਲੀ ਸਾਵਰੇ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਾਜ ਚਾਦਨੀ ਮੈ ਰਾਧਾ ਮਾਨੋ ਚਾਦਨੀ ਸੀ ਹ੍ਵੈ ਗਈ ॥੫੩੮॥
सेतै साज साजि चली सावरे की प्रीति काज चादनी मै राधा मानो चादनी सी ह्वै गई ॥५३८॥

सा अलङ्कृता चन्द्रप्रकाशे रात्रौ चन्द्रप्रकाशवत् दृश्यमाना कृष्णं प्रति आगता,तस्य प्रेम्णि लीनः सन्।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਅੰਜਨ ਆਡਿ ਸੁ ਧਾਰ ਭਲੇ ਪਟ ਭੂਖਨ ਅੰਗ ਸੁ ਧਾਰ ਚਲੀ ॥
अंजन आडि सु धार भले पट भूखन अंग सु धार चली ॥

सूर्मं धारयित्वा सुवस्त्राभरणैः शरीरं गता (गृहात्) । (इति भाति) २.

ਜਨੁ ਦੂਸਰ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਪ੍ਰਗਟੀ ਜਨੁ ਰਾਜਤ ਕੰਜ ਕੀ ਸੇਤ ਕਲੀ ॥
जनु दूसर चंद्रकला प्रगटी जनु राजत कंज की सेत कली ॥

नेत्रेषु सुरमां क्षौमवस्त्राभरणधारिणी चन्द्रस्य वा श्वेतस्य अङ्कुरस्य वा अलौकिकशक्तेः अभिव्यक्तिः इव दृश्यते

ਹਰਿ ਕੇ ਪਗ ਭੇਟਨ ਕਾਜ ਚਲੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਸੰਗ ਰਾਧੇ ਅਲੀ ॥
हरि के पग भेटन काज चली कबि स्याम कहै संग राधे अली ॥

राधिका सखी सह गच्छति कृष्णपादस्पर्शार्थम् |

ਜਨੁ ਜੋਤਿ ਤ੍ਰਿਯਨ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਤੇ ਇਹ ਚੰਦ ਕੀ ਚਾਦਨੀ ਬਾਲੀ ਭਲੀ ॥੫੩੯॥
जनु जोति त्रियन ग्वारिन ते इह चंद की चादनी बाली भली ॥५३९॥

अन्यगोपी मृत्तिकादीपज्योतिरिव सा स्वयं चन्द्रज्योतिरिति भासते ॥५३९॥

ਕਾਨ੍ਰਹ ਸੋ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਢੀ ਤਿਹ ਕੀ ਮਨ ਮੈ ਅਤਿ ਹੀ ਨਹਿ ਨੈਕੁ ਘਟੀ ਹੈ ॥
कान्रह सो प्रीति बढी तिह की मन मै अति ही नहि नैकु घटी है ॥

कृष्णप्रेम वर्धिता सा च पदं किञ्चित् न पुनः अनुसृत्य

ਰੂਪ ਸਚੀ ਅਰੁ ਪੈ ਰਤਿ ਤੈ ਮਨ ਤ੍ਰੀਯਨ ਤੇ ਨਹਿ ਨੈਕੁ ਲਟੀ ਹੈ ॥
रूप सची अरु पै रति तै मन त्रीयन ते नहि नैकु लटी है ॥

तस्याः सौन्दर्यं शची इव इन्द्रभार्या रतिः इव (प्रेमदेवस्य पत्नी) अन्याः स्त्रियः तस्याः ईर्ष्याम् अनुभवन्ति

ਰਾਸ ਮੈ ਖੇਲਨਿ ਕਾਜ ਚਲੀ ਸਜਿ ਸਾਜਿ ਸਭੈ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਨਟੀ ਹੈ ॥
रास मै खेलनि काज चली सजि साजि सभै कबि स्याम नटी है ॥

सा कामुकक्रीडायाः कृते सर्वेषां अलङ्कृतानां नर्तकानां इव चलति

ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਕੈ ਘਨ ਮੈ ਮਨੋ ਰਾਧਿਕਾ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਪ੍ਰਗਟੀ ਹੈ ॥੫੪੦॥
सुंदर ग्वारिन कै घन मै मनो राधिका चंद्रकला प्रगटी है ॥५४०॥

मेघसदृशेषु गोपीषु विद्युद् इव दृश्यते।।५४०।।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਿਖਿ ਕੈ ਜਿਹ ਰੀਝ ਰਹਿਓ ਜਿਹ ਕੋ ਦਿਖ ਕੈ ਸਿਵ ਧ੍ਯਾਨ ਛੁਟਾ ਹੈ ॥
ब्रहमा पिखि कै जिह रीझ रहिओ जिह को दिख कै सिव ध्यान छुटा है ॥

ब्रह्मा अपि राधां दृष्ट्वा प्रसन्नं भवति शिवध्यानं च विक्षिप्तम्

ਜਾ ਨਿਰਖੇ ਰਤਿ ਰੀਝ ਰਹੀ ਰਤਿ ਕੇ ਪਤਿ ਕੋ ਪਿਖਿ ਮਾਨ ਟੁਟਾ ਹੈ ॥
जा निरखे रति रीझ रही रति के पति को पिखि मान टुटा है ॥

रतिः अपि तां दृष्ट्वा मोहितः भवति, प्रेमदेवस्य गौरवः च भग्नः अस्ति

ਕੋਕਿਲ ਕੰਠ ਚੁਰਾਇ ਲੀਯੋ ਜਿਨਿ ਭਾਵਨ ਕੋ ਸਭ ਭਾਵ ਲੁਟਾ ਹੈ ॥
कोकिल कंठ चुराइ लीयो जिनि भावन को सभ भाव लुटा है ॥

निशाचरः तस्याः भाषणं श्रुत्वा मौनम् अभवत्, लुण्ठितं च अनुभवति

ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਕੇ ਘਨ ਬੀਚ ਬਿਰਾਜਤ ਰਾਧਿਕਾ ਮਾਨਹੁ ਬਿਜੁ ਛਟਾ ਹੈ ॥੫੪੧॥
ग्वारिन के घन बीच बिराजत राधिका मानहु बिजु छटा है ॥५४१॥

मेघसदृशानां गोपीनां मध्ये विद्युद् इव सुमोहकम् ॥५४१॥

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕੇ ਪੂਜਨ ਪਾਇ ਚਲੀ ਬ੍ਰਿਖਭਾਨੁ ਸੁਤਾ ਸਭ ਸਾਜ ਸਜੈ ॥
कान्रह के पूजन पाइ चली ब्रिखभानु सुता सभ साज सजै ॥

राधा कृष्णपादपूजनार्थं बहुधा अलङ्कृता