श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 309


ਰੂਪ ਉਹੀ ਪਟ ਕੇ ਰੰਗ ਹੈ ਵਹ ਰੰਗ ਵਹੈ ਸਬ ਹੀ ਬਛਰਾ ਕੋ ॥
रूप उही पट के रंग है वह रंग वहै सब ही बछरा को ॥

समानानि वस्त्राणि समानानि वत्सवर्णानि च,

ਸਾਝਿ ਪਰੀ ਸੋ ਗਏ ਹਰਿ ਜੀ ਗ੍ਰਹਿ ਕੋਈ ਲਖੈ ਇਤਨੋ ਬਲ ਕਾ ਕੋ ॥
साझि परी सो गए हरि जी ग्रहि कोई लखै इतनो बल का को ॥

सायं जाते कृष्णः स्वगृहं प्रत्यागतवान् कः तत्र तस्य शक्तिनिर्णयार्थम्?

ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਸੁ ਲਖੇ ਨ ਲਖੇ ਇਕ ਆਦਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਮਨੀ ਮਨ ਜਾ ਕੋ ॥
मात पिता सु लखे न लखे इक आदि को नामु मनी मन जा को ॥

एतत् सर्वं दृष्ट्वा मातापितरौ करिष्यन्ति इति ब्रह्मणा चिन्तितम्।

ਬਾਤ ਇਹੀ ਸਮਝੀ ਮਨ ਮੈ ਇਹ ਹੈ ਅਬ ਖੇਲ ਸਮਾਪਤਿ ਵਾ ਕੋ ॥੧੭੯॥
बात इही समझी मन मै इह है अब खेल समापति वा को ॥१७९॥

सर्वं विज्ञाय कृष्णक्रीडा इदानीं समाप्ता स्यात्।१७९।

ਚੂਮ ਲਯੋ ਜਸੁਦਾ ਸੁਤ ਕੋ ਸਿਰ ਕਾਨ੍ਰਹ ਬਜਾਇ ਉਠੇ ਮੁਰਲੀ ਤੋ ॥
चूम लयो जसुदा सुत को सिर कान्रह बजाइ उठे मुरली तो ॥

यदा कृष्णः वेणुं वादयति स्म तदा यशोदा तस्य शिरः चुम्बनं कृत्वा...

ਬਾਲ ਲਖੇ ਅਪੁਨੋ ਨ ਕਿਨੀ ਜਨ ਗੋ ਦਵਰੀ ਤਿਹ ਸੋ ਹਿਤ ਕੀਤੋ ॥
बाल लखे अपुनो न किनी जन गो दवरी तिह सो हित कीतो ॥

न कश्चित् तस्य बालकं प्रति ध्यानं दत्तवान् ते सर्वे कृष्णं प्रेम्णा पश्यन्ति स्म

ਹੋਤ ਕੁਲਾਹਲ ਪੈ ਬ੍ਰਿਜ ਮੈ ਨਹਿ ਹੋਤ ਇਤੇ ਸੁ ਕਹੂੰ ਕਿਮ ਬੀਤੋ ॥
होत कुलाहल पै ब्रिज मै नहि होत इते सु कहूं किम बीतो ॥

ब्रजे यः कोऽपि कोलाहलः अस्ति, तादृशः कोलाहलः अन्यस्मिन् स्थाने नास्ति तत् कथं कालः गच्छति इति न ज्ञायते

ਗਾਵਤ ਗੀਤ ਸਨੇ ਹਰਿ ਗ੍ਵਾਰਨ ਲੇਹ ਬਲਾਇ ਬਧੁ ਬ੍ਰਿਜ ਕੀਤੋ ॥੧੮੦॥
गावत गीत सने हरि ग्वारन लेह बलाइ बधु ब्रिज कीतो ॥१८०॥

कृष्णः नवविवाहिताभिः सह गोपीभिः सह गीतानि गायितुं आरब्धवान्।१८०।

ਪ੍ਰਾਤ ਭਏ ਹਰਿ ਜੀ ਉਠ ਕੈ ਬਨ ਬੀਚ ਗਏ ਸੰਗ ਲੈ ਕਰ ਬਛੇ ॥
प्रात भए हरि जी उठ कै बन बीच गए संग लै कर बछे ॥

प्रदोषे कृष्णो वत्सान् गृहीत्वा पुनः वनं जगाम |

ਗਾਵਤ ਗੀਤ ਫਿਰਾਵਤ ਹੈ ਛਟਕਾ ਗਹਿ ਗਵਾਰ ਸਭੈ ਕਰਿ ਹਛੇ ॥
गावत गीत फिरावत है छटका गहि गवार सभै करि हछे ॥

सः तत्र सर्वान् गोपबालकान् गीतगानान् गदान् भ्रमन्तान् च अपश्यत्

ਖੇਲਤ ਖੇਲਤ ਨੰਦ ਕੋ ਨੰਦ ਸੁ ਆਪ ਹੀ ਤੇ ਗਿਰਿ ਕੋ ਉਠਿ ਗਛੇ ॥
खेलत खेलत नंद को नंद सु आप ही ते गिरि को उठि गछे ॥

नाटकं निरन्तरं कुर्वन् कृष्णः पर्वतं प्रति अगच्छत्

ਕੋਊ ਕਹੈ ਇਹ ਖੇਦ ਗਹੈ ਹਮ ਕੋਊ ਕਹੈ ਇਹ ਨਾਹਨਿ ਨਛੇ ॥੧੮੧॥
कोऊ कहै इह खेद गहै हम कोऊ कहै इह नाहनि नछे ॥१८१॥

कश्चित् कृष्णः क्रुद्धः इति उक्तवान् कश्चित् च अस्वस्थः इति उक्तवान्।१८१।

ਹੋਇ ਇਕਤ੍ਰ ਸਨੈ ਹਰਿ ਗ੍ਵਾਰਨ ਲੈ ਅਪੁਨੇ ਸੰਗਿ ਪੈ ਸਭ ਗਾਈ ॥
होइ इकत्र सनै हरि ग्वारन लै अपुने संगि पै सभ गाई ॥

कृष्णः बालकैः सह गोभिः सह अगच्छत्

ਦੇਖਿ ਤਿਨੈ ਗਿਰਿ ਕੇ ਸਿਰ ਤੇ ਮਨ ਮੋਹਿ ਬਢਾਇ ਸਭੈ ਉਠਿ ਧਾਈ ॥
देखि तिनै गिरि के सिर ते मन मोहि बढाइ सभै उठि धाई ॥

तान् दृष्ट्वा गिरिशिखरं सर्वे तान् प्रति धावितवन्तः गोपा अपि तान् प्रति गतवन्तः

ਗੋਪ ਗਏ ਤਿਨ ਪੈ ਚਲ ਕੈ ਜਬ ਜਾਤ ਪਿਖੀ ਤਿਨ ਨੈਨਨ ਮਾਈ ॥
गोप गए तिन पै चल कै जब जात पिखी तिन नैनन माई ॥

यशोदाश्चेदं दर्शनं दृष्ट्वा कृष्णः तत्र क्रुद्धः अचलः |

ਰੋਹ ਭਰੇ ਸੁ ਖਰੇ ਨ ਟਰੇ ਸੁਤ ਨੰਦਹਿ ਕੇ ਕਹੁ ਬਾਤ ਸੁਨਾਈ ॥੧੮੨॥
रोह भरे सु खरे न टरे सुत नंदहि के कहु बात सुनाई ॥१८२॥

एते च सर्वे कृष्णाय बहुवचनं वदन्ति स्म।182।

ਨੰਦ ਬਾਚ ਕਾਨ੍ਰਹ ਪ੍ਰਤਿ ॥
नंद बाच कान्रह प्रति ॥

कृष्णमुद्दिश्य नन्दस्य भाषणम्-

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕਿਉ ਸੁਤ ਗਊਅਨ ਲਿਆਇ ਇਹਾ ਇਹ ਤੈ ਹਮਰੋ ਸਭ ਹੀ ਦਧਿ ਖੋਯੋ ॥
किउ सुत गऊअन लिआइ इहा इह तै हमरो सभ ही दधि खोयो ॥

हे पुत्र ! किमर्थं त्वया गावः अत्र आनीताः ? एवं प्रकारेण अस्माकं कृते क्षीरस्य उत्पादनं क्षीणम् अभवत्

ਚੂੰਘ ਗਏ ਬਛਰਾ ਇਨ ਕੇ ਇਹ ਤੇ ਹਮਰੇ ਮਨ ਮੈ ਭ੍ਰਮ ਹੋਯੋ ॥
चूंघ गए बछरा इन के इह ते हमरे मन मै भ्रम होयो ॥

सर्वे वत्साः स्वदुग्धं पिबन्ति , अयं भ्रमः अस्माकं मनसि वर्तते |

ਕਾਨ੍ਰਹ ਫਰੇਬ ਕਰਿਯੋ ਤਿਨ ਸੋ ਮਨ ਮੋਹ ਮਹਾ ਤਿਨ ਕੇ ਜੁ ਕਰੋਯੋ ॥
कान्रह फरेब करियो तिन सो मन मोह महा तिन के जु करोयो ॥

कृष्णः तान् किमपि न अवदत् तथा च तेषां आसक्तिभावं वर्धयति स्म

ਬਾਰਿ ਭਯੋ ਤਤ ਕ੍ਰੋਧ ਮਨੋ ਤਿਹ ਮੈ ਜਲ ਸੀਤਲ ਮੋਹ ਸਮੋਯੋ ॥੧੮੩॥
बारि भयो तत क्रोध मनो तिह मै जल सीतल मोह समोयो ॥१८३॥

कृष्णरूपं दृष्ट्वा सर्वेषां क्रोधः जलवत् शीतलम्।।183।।

ਮੋਹਿ ਬਢਿਯੋ ਤਿਨ ਕੇ ਮਨ ਮੈ ਨਹਿ ਛੋਡਿ ਸਕੈ ਅਪਨੇ ਸੁਤ ਕੋਊ ॥
मोहि बढियो तिन के मन मै नहि छोडि सकै अपने सुत कोऊ ॥

सर्वेषां मनसि स्नेहः वर्धितः यतः तेषां कश्चन अपि पुत्रं त्यक्तुं न शक्नोति स्म

ਗਊਅਨ ਛੋਡਿ ਸਕੈ ਬਛਰੇ ਇਤਨੋ ਮਨ ਮੋਹ ਕਰੈ ਤਬ ਸੋਊ ॥
गऊअन छोडि सकै बछरे इतनो मन मोह करै तब सोऊ ॥

गोवत्सानां स्नेहं त्यक्तुं शक्यते स्म

ਪੈ ਗਰੂਏ ਗ੍ਰਿਹਿ ਗੇ ਸੰਗਿ ਲੈ ਤਿਨ ਚਉਕਿ ਹਲੀ ਇਹਿ ਬਾਤ ਲਖੋਊ ॥
पै गरूए ग्रिहि गे संगि लै तिन चउकि हली इहि बात लखोऊ ॥

मार्गे क्रमेण एतानि सर्वाणि स्मृत्वा सर्वे स्वगृहं गतवन्तः

ਦੇਵ ਡਰੀ ਮਮਤਾ ਇਨ ਪੈ ਕਿ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਿਧੋ ਹਰਿ ਕੋ ਇਹ ਹੋਊ ॥੧੮੪॥
देव डरी ममता इन पै कि चरित्र किधो हरि को इह होऊ ॥१८४॥

एतत् सर्वं दृष्ट्वा यशोदापि भीतः सम्भवं कृष्णस्य कश्चित् चमत्कारः इति चिन्तितवान्।१८४।

ਸਾਲ ਬਿਤੀਤ ਭਇਓ ਜਬ ਹੀ ਹਰਿ ਜੀ ਬਨ ਬੀਚ ਗਏ ਦਿਨ ਕਉਨੈ ॥
साल बितीत भइओ जब ही हरि जी बन बीच गए दिन कउनै ॥

संवत्सरं व्यतीते एकदा श्रीकृष्णः बाणम् अगच्छत्।

ਦੇਖਨ ਕਉਤਕ ਕੌ ਚਤੁਰਾਨਨ ਸੀਘ੍ਰ ਭਯੋ ਤਿਹ ਕੋ ਉਠਿ ਗਉਨੈ ॥
देखन कउतक कौ चतुरानन सीघ्र भयो तिह को उठि गउनै ॥

कतिपयवर्षेभ्यः परं कृष्णः एकदा वनं गतः तदा ब्रह्मा अपि स्वस्य अद्भुतं क्रीडां द्रष्टुं तत्र प्राप्तवान्

ਗ੍ਵਾਰ ਵਹੈ ਬਛੁਰੇ ਸੰਗਿ ਹੈ ਵਹ ਚਕ੍ਰਿਤ ਜਾਇ ਗਇਓ ਹੁਇ ਤਉਨੈ ॥
ग्वार वहै बछुरे संगि है वह चक्रित जाइ गइओ हुइ तउनै ॥

तानि गोपबालानि च वत्सानि च दृष्ट्वा विस्मितः

ਦੇਖਿ ਤਿਨੈ ਡਰ ਕੈ ਪਰਿ ਪਾਇਨ ਆਇ ਕੈ ਆਨੰਦ ਦੁੰਦਭਿ ਛਉਨੈ ॥੧੮੫॥
देखि तिनै डर कै परि पाइन आइ कै आनंद दुंदभि छउनै ॥१८५॥

एतत् सर्वं दृष्ट्वा ब्रह्मा कृष्णस्य चरणयोः पतितः भयेन आनन्देन च हर्षदन्तं वाद्यं वादयितुं आरब्धवान्।१८५।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਾਚ ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਪ੍ਰਤਿ ॥
ब्रहमा बाच कान्रह जू प्रति ॥

कृष्णमुद्दिश्य ब्रह्मणः भाषणम्-

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਹੇ ਕਰੁਣਾ ਨਿਧਿ ਹੇ ਜਗ ਕੇ ਪਤਿ ਅਚੁਤ ਹੇ ਬਿਨਤੀ ਸੁਨ ਲੀਜੈ ॥
हे करुणा निधि हे जग के पति अचुत हे बिनती सुन लीजै ॥

हे विश्वेश्वर ! दयायाः निधिः ! अमर प्रभु ! मम अनुरोधं शृणुत

ਚੂਕ ਭਈ ਹਮ ਤੇ ਤੁਮਰੀ ਤਿਹ ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਛਿਮਾਪਨ ਕੀਜੈ ॥
चूक भई हम ते तुमरी तिह ते अपराध छिमापन कीजै ॥

मया भ्रष्टः, अस्य दोषस्य कृते मां क्षमस्व

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕਹੀ ਇਹ ਬਾਤ ਛਿਮੀ ਹਮ ਨ ਬਿਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਾਡਿ ਕੈ ਪੀਜੈ ॥
कान्रह कही इह बात छिमी हम न बिख अंम्रित छाडि कै पीजै ॥

कृष्णः प्राह क्षमामि, अमृतं तु त्यक्त्वा विषं न ग्रहीतव्यम्

ਲਿਆਉ ਕਹਿਓਨ ਲਿਆਇ ਹੋਂ ਜਾਹ ਸਿਤਾਬ ਅਈਯੋ ਨਹੀ ਢੀਲ ਕਰੀਜੈ ॥੧੮੬॥
लिआउ कहिओन लिआइ हों जाह सिताब अईयो नही ढील करीजै ॥१८६॥

गत्वा सर्वान् पुरुषान् पशून् च विलम्बेन आनय।१८६।

ਲੈ ਬਛਰੈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤਬ ਹੀ ਛਿਨ ਮੈ ਚਲ ਕੈ ਹਰਿ ਜੀ ਪਹਿ ਆਯੋ ॥
लै बछरै ब्रहमा तब ही छिन मै चल कै हरि जी पहि आयो ॥

वत्सगोपान् सर्वान् ब्रह्मा क्षणेन आनयत् |

ਕਾਨ੍ਰਹ ਮਿਲੇ ਜਬ ਹੀ ਸਭ ਗ੍ਵਾਰ ਤਬੈ ਮਨ ਮੈ ਤਿਨ ਹੰਰ ਸੁਖ ਪਾਯੋ ॥
कान्रह मिले जब ही सभ ग्वार तबै मन मै तिन हंर सुख पायो ॥

गोपबालकाः सर्वे कृष्णेन सह मिलित्वा सर्वे महता प्रसन्नाः |

ਲੋਪ ਭਯੋ ਸੰਗਿ ਕੇ ਬਛਰੇ ਤਬ ਭੇਦ ਕਿਨੀ ਲਖਿ ਜਾਨ ਨ ਪਾਯੋ ॥
लोप भयो संगि के बछरे तब भेद किनी लखि जान न पायो ॥

एतेन कृष्णस्य माया निर्मिताः वत्साः अपि अन्तर्धानं कृतवन्तः, परन्तु एतत् रहस्यं कोऽपि ज्ञातुं न शक्तवान्

ਬਾਲ ਬੁਝੀ ਨ ਕਿਨੀ ਉਠਿ ਬੋਲਿ ਸੁ ਲਿਆਉ ਵਹੈ ਹਮ ਜੋ ਮਿਲਿ ਖਾਯੋ ॥੧੮੭॥
बाल बुझी न किनी उठि बोलि सु लिआउ वहै हम जो मिलि खायो ॥१८७॥

यत्किमपि भवता आनीतं तत् वयं सर्वे मिलित्वा खादामः।१८७।

ਹੋਇ ਇਕਤ੍ਰ ਕਿਧੋ ਬ੍ਰਿਜ ਬਾਲਕ ਅੰਨ ਅਚਿਯੋ ਸਭਨੋ ਜੁ ਪੁਰਾਨੋ ॥
होइ इकत्र किधो ब्रिज बालक अंन अचियो सभनो जु पुरानो ॥

ब्रजबालकाः सर्वाणि पुराणानि सङ्गृह्य भक्षितुं प्रवृत्ताः

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕਹੀ ਹਮ ਨਾਗ ਹਨ੍ਯੋ ਹਰਿ ਕੋ ਇਹ ਖੇਲ ਕਿਨੀ ਨਹਿ ਜਾਨੋ ॥
कान्रह कही हम नाग हन्यो हरि को इह खेल किनी नहि जानो ॥

कृष्णः अवदत्, मया नागः (सर्पः) मारितः, परन्तु अस्य नाटकस्य विषये कोऽपि ज्ञातुं न शक्तवान्

ਹੋਇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾ ਮਨ ਮੈ ਗਰੜਾਧੁਜ ਕੋ ਕਰਿ ਰਛਕ ਮਾਨੋ ॥
होइ प्रसंन महा मन मै गरड़ाधुज को करि रछक मानो ॥

ते सर्वे गरुडं (नीलजयं) रक्षकं मत्वा प्रसन्नाः अभवन्

ਦਾਨ ਦਯੋ ਹਮ ਕੋ ਜੀਅ ਕੋ ਇਹ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਪਹਿ ਜਾਇ ਬਖਾਨੋ ॥੧੮੮॥
दान दयो हम को जीअ को इह मात पिता पहि जाइ बखानो ॥१८८॥

कृष्णश्च उक्तवान् भवन्तः स्वगृहे एतत् वदन्तु यत् भगवता अस्माकं प्राणाः रक्षिताः।१८८।

ਇਤਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਛਰੇ ਆਨ ਪਾਇ ਪਰਾ ॥
इति ब्रहमा बछरे आन पाइ परा ॥

ब्रह्मणा वत्सैः सह आगमनं कृष्णपादयोः पतनम् इति वर्णनान्तः

ਅਥ ਧੇਨਕ ਦੈਤ ਬਧ ਕਥਨੰ ॥
अथ धेनक दैत बध कथनं ॥

अधुना धेनुकनामसुरस्य वधस्य वर्णनम् आरभ्यते

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਬਾਰਹ ਸਾਲ ਬਿਤੀਤ ਭਏ ਤੁ ਲਗੇ ਤਬ ਕਾਨ੍ਰਹ ਚਰਾਵਨ ਗਾਈ ॥
बारह साल बितीत भए तु लगे तब कान्रह चरावन गाई ॥

कृष्णः द्वादशवर्षपर्यन्तं गां चरितुं जगाम |