श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 523


ਬਾਹੈ ਕਟੀ ਸਹਸ੍ਰਾਭੁਜ ਕੀ ਤੁ ਭਲੋ ਤਿਹ ਕੋ ਅਬ ਨਾਸੁ ਨ ਕੀਜੈ ॥੨੨੩੯॥
बाहै कटी सहस्राभुज की तु भलो तिह को अब नासु न कीजै ॥२२३९॥

यद्यपि तस्य बाहू च्छिन्नाः” २२३९ ।

ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਬਾਚ ਸਿਵ ਜੂ ਪ੍ਰਤਿ ॥
कान्रह जू बाच सिव जू प्रति ॥

कृष्णस्य भाषणम् : १.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸੋ ਕਰਿਹੋ ਅਬ ਹਉ ਸੁਨਿ ਰੁਦ੍ਰ ਜੂ ਤੋ ਸੰਗਿ ਬੈਨ ਉਚਾਰਤ ਹਉ ॥
सो करिहो अब हउ सुनि रुद्र जू तो संगि बैन उचारत हउ ॥

“हे शिव ! शृणु, अहम् इदानीं करिष्यामि

ਬਾਹੈ ਕਟੀ ਤਿਹ ਭੂਲਿ ਨਿਹਾਰਿ ਅਬ ਹਉ ਹੂ ਸੁ ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਵਾਰਤ ਹਉ ॥
बाहै कटी तिह भूलि निहारि अब हउ हू सु क्रोध निवारत हउ ॥

तस्य बाहून् छिन्नानि कृतानि, तस्य अव्यवस्थितव्यवहारं च दृष्ट्वा अहं क्रोधं परित्यजामि

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕੋ ਪੌਤ੍ਰ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਸੁ ਇਹੈ ਜੀਅ ਮਾਹਿ ਬਿਚਾਰਤ ਹਉ ॥
प्रहलाद को पौत्र कहावत है सु इहै जीअ माहि बिचारत हउ ॥

(आत्मानं कथयति) प्रह्लादस्य पुत्रः, अतः एतत् मम मनसि विचार्यते।

ਤਾ ਤੇ ਡੰਡ ਹੀ ਦੈ ਕਰਿ ਛੋਰਿ ਦਯੋ ਇਹ ਤੇ ਨਾਹਿ ਤਾਹਿ ਸੰਘਾਰਤ ਹਉ ॥੨੨੪੦॥
ता ते डंड ही दै करि छोरि दयो इह ते नाहि ताहि संघारत हउ ॥२२४०॥

“अहमपि मन्ये प्रह्लादस्य पुत्रः, अतः तं दण्डयित्वा मुञ्चामि न च हन्ति”2240.

ਯੌ ਬਖਸਾਇ ਕੈ ਸ੍ਯਾਮ ਜੂ ਸੋ ਤਿਹ ਭੂਪ ਕੋ ਸ੍ਯਾਮ ਕੇ ਪਾਇਨ ਡਾਰੋ ॥
यौ बखसाइ कै स्याम जू सो तिह भूप को स्याम के पाइन डारो ॥

(शिव) एवं श्रीकृष्णेन धन्यः सन् तं राजानं श्रीकृष्णचरणयोः निधाय।

ਭੂਲ ਕੈ ਭੂਪਤਿ ਕਾਮ ਕਰਿਯੋ ਅਬ ਹੇ ਪ੍ਰਭ ਜੂ ਤੁਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਵਾਰੋ ॥
भूल कै भूपति काम करियो अब हे प्रभ जू तुम क्रोध निवारो ॥

एवं राज्ञः स्वस्य त्रुटिं स्वीकृत्य शिवः तं कृष्णस्य चरणयोः पतनं कृत्वा अवदत्, “सहस्रबाहुः अपराधं कृतवान् भगवन्! तव क्रोधं त्यजतु

ਪੌਤ੍ਰ ਕੋ ਬ੍ਯਾਹ ਕਰੋ ਇਹ ਕੀ ਦੁਹਿਤਾ ਸੰਗਿ ਅਉਰ ਕਛੂ ਮਨ ਮੈ ਨ ਬਿਚਾਰੋ ॥
पौत्र को ब्याह करो इह की दुहिता संगि अउर कछू मन मै न बिचारो ॥

(भवतः) पौत्रं कन्या सह विवाहं कुरु, मनसि अन्यत् किमपि न चिन्तयतु।

ਯੌ ਕਰਿ ਬ੍ਯਾਹ ਸੰਗ ਊਖਹ ਲੈ ਅਨਰੁਧ ਕੋ ਸ੍ਯਾਮ ਜੂ ਧਾਮਿ ਸਿਧਾਰੋ ॥੨੨੪੧॥
यौ करि ब्याह संग ऊखह लै अनरुध को स्याम जू धामि सिधारो ॥२२४१॥

“अधुना पुत्रं कन्या सह विवाहं कुरु अविचार्य उषं अनिरुद्धं च गृहीत्वा गृहं गच्छतु”2241.

ਜੋ ਸੁਨਿ ਹੈ ਗੁਨ ਸ੍ਯਾਮ ਜੂ ਕੇ ਫੁਨਿ ਅਉਰਨ ਤੇ ਅਰੁ ਆਪਨ ਗੈ ਹੈ ॥
जो सुनि है गुन स्याम जू के फुनि अउरन ते अरु आपन गै है ॥

कृष्णस्य स्तुतिं श्रोष्यति यः स्वयम् अपि गायिष्यति

ਆਪਨ ਜੋ ਪੜ ਹੈ ਪੜਵਾਇ ਹੈ ਅਉਰ ਕਬਿਤਨ ਬੀਚ ਬਨੈ ਹੈ ॥
आपन जो पड़ है पड़वाइ है अउर कबितन बीच बनै है ॥

यः स्वगुणान् पठेत्, परेष्वमेव पठित्वा छन्दसि गायति

ਸੋਵਤ ਜਾਗਤ ਧਾਵਤ ਧਾਮ ਸੁ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਜ ਨਾਇਕ ਕੀ ਸੁਧਿ ਲੈ ਹੈ ॥
सोवत जागत धावत धाम सु स्री ब्रिज नाइक की सुधि लै है ॥

सः सुप्तः जागरितः गृहं गच्छन् श्रीकृष्णं ध्यायति।

ਸੋਊ ਸਦਾ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਫੁਨਿ ਯਾ ਭਵ ਭੀਤਰ ਫੇਰਿ ਨ ਐ ਹੈ ॥੨੨੪੨॥
सोऊ सदा कबि स्याम भनै फुनि या भव भीतर फेरि न ऐ है ॥२२४२॥

यः तं स्मरिष्यते सुप्तजागृतचलमानोऽस्मिन् संसारसागरे न जायते पुनः ॥२२४२॥

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਸਿਕੰਧ ਪੁਰਾਣੇ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਕ੍ਰਿਸਨਾਵਤਾਰੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਕੋ ਜੀਤਿ ਅਨਰੁਧ ਊਖਾ ਕੋ ਬ੍ਯਾਹ ਲਿਆਵਤ ਭਏ ॥
इति स्री दसम सिकंध पुराणे बचित्र नाटक ग्रंथे क्रिसनावतारे बाणासुर को जीति अनरुध ऊखा को ब्याह लिआवत भए ॥

बचित्तरनाटके कृष्णावतारे (दशम स्कन्धपुराणमाश्रिते) बनासुरं जित्वा अनिरुद्धं उषं च विवाह इति वर्णनान्तः।

ਅਥ ਡਿਗ ਰਾਜਾ ਕੋ ਉਧਾਰ ਕਥਨੰ ॥
अथ डिग राजा को उधार कथनं ॥

अधुना राज्ञः मोक्षस्य वर्णनं आरभ्यते Dig

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਏਕ ਭੂਪ ਛਤ੍ਰੀ ਡਿਗ ਨਾਮਾ ॥
एक भूप छत्री डिग नामा ॥

तत्र डिग् नाम छत्रीराजः आसीत् ।

ਧਰਿਯੋ ਤਾਹਿ ਕਿਰਲਾ ਕੋ ਜਾਮਾ ॥
धरियो ताहि किरला को जामा ॥

डिग् नाम क्षत्रियः गिरगिटरूपेण जातः

ਸਭ ਜਾਦਵ ਮਿਲਿ ਖੇਲਨ ਆਏ ॥
सभ जादव मिलि खेलन आए ॥

सर्वे यादवः (बालकाः) क्रीडितुं आगतवन्तः।

ਪ੍ਯਾਸੇ ਭਏ ਕੂਪ ਪਿਖਿ ਧਾਏ ॥੨੨੪੩॥
प्यासे भए कूप पिखि धाए ॥२२४३॥

क्रीडन्तः सर्वे यादवास्तदा पिपासा कूपमागताः ॥२२४३॥

ਇਕ ਕਿਰਲਾ ਤਿਹ ਮਾਹਿ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ॥
इक किरला तिह माहि निहारियो ॥

(ते) तस्मिन् कृकलासं दृष्टवन्तः।

ਕਾਢੈ ਯਾ ਕੋ ਇਹੈ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥
काढै या को इहै बिचारियो ॥

कूपे गिरगिटं दृष्ट्वा सर्वे तत् बहिः आनेतुं चिन्तयन्ति स्म

ਕਾਢਨ ਲਗੇ ਨ ਕਾਢਿਯੋ ਗਯੋ ॥
काढन लगे न काढियो गयो ॥

(ते) निवर्तितुं आरब्धवन्तः, (किन्तु तेभ्यः न निवृत्तम्)।

ਅਤਿ ਅਸਚਰਜ ਸਭਹਿਨ ਮਨਿ ਭਯੋ ॥੨੨੪੪॥
अति असचरज सभहिन मनि भयो ॥२२४४॥

ते प्रयत्नाः कृतवन्तः, परन्तु चोरस्य असफलतां दृष्ट्वा सर्वे विस्मिताः अभवन्।2244।

ਜਾਦਵ ਬਾਚ ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਸੋ ॥
जादव बाच कान्रह जू सो ॥

कृष्णमुद्दिश्य यादवानां वाक्यम्-

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਸਭ ਸੁਚਿੰਤ ਜਾਦਵ ਭਏ ਗਏ ਕ੍ਰਿਸਨ ਪੈ ਧਾਇ ॥
सभ सुचिंत जादव भए गए क्रिसन पै धाइ ॥

इति चिन्तयन्तः सर्वे कृष्णस्य समीपम् आगत्य अवदन् – कूपे गिरगिटः अस्ति

ਕਹਿ ਕਿਰਲਾ ਇਕ ਕੂਪ ਮੈ ਤਾ ਕੋ ਕਰਹੁ ਉਪਾਇ ॥੨੨੪੫॥
कहि किरला इक कूप मै ता को करहु उपाइ ॥२२४५॥

किञ्चित् मापं स्वीकृत्य बहिः निष्कासयतु”2245.

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਸੁਨਤ ਹੀ ਬਾਤੈ ਸਭ ਜਾਦਵ ਕੀ ਜਦੁਰਾਇ ਜਾਨਿਓ ਸਭ ਭੇਦ ਕਹੀ ਬਾਤ ਮੁਸਕਾਇ ਕੈ ॥
सुनत ही बातै सभ जादव की जदुराइ जानिओ सभ भेद कही बात मुसकाइ कै ॥

यादवलोकं श्रुत्वा सर्वं रहस्यं विज्ञाय च ।

ਕਹਾ ਵਹ ਕੂਪ ਕਹਾ ਪਰਿਓ ਹੈ ਕਿਰਲਾ ਤਾ ਮੈ ਬੋਲਤ ਭਯੋ ਯੌ ਮੁਹ ਦੀਜੀਐ ਦਿਖਾਇ ਕੈ ॥
कहा वह कूप कहा परिओ है किरला ता मै बोलत भयो यौ मुह दीजीऐ दिखाइ कै ॥

श्रीकृष्णः स्मितेन उक्तवान् कुतः तत् कूपं दर्शयतु मे।”

ਆਗੇ ਆਗੇ ਸੋਊ ਘਨ ਸ੍ਯਾਮ ਤਿਨ ਪਾਛੇ ਪਾਛੈ ਚਲਤ ਚਲਤ ਜੋ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ਸੋਊ ਜਾਇ ਕੈ ॥
आगे आगे सोऊ घन स्याम तिन पाछे पाछै चलत चलत जो निहारियो सोऊ जाइ कै ॥

यादवाः अग्रणीः कृष्णः अनुसृत्य तत्र प्राप्य कूपे ददर्श सः

ਮਿਟਿ ਗਏ ਪਾਪ ਤਾ ਕੇ ਏਕੋ ਨ ਰਹਨ ਪਾਏ ਭਯੋ ਨਰ ਜਬੈ ਹਰਿ ਲੀਨੋ ਹੈ ਉਠਾਇ ਕੈ ॥੨੨੪੬॥
मिटि गए पाप ता के एको न रहन पाए भयो नर जबै हरि लीनो है उठाइ कै ॥२२४६॥

यदा कृष्णः तं गिरगिटं गृहीतवान् तदा तस्य सर्वाणि पापानि समाप्ताः स च पुरुषरूपेण परिणतम्।।2246।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਤਾਹੀ ਕੀ ਮੋਛ ਭਈ ਛਿਨ ਮੈ ਜਿਨ ਏਕ ਘਰੀ ਘਨ ਸ੍ਯਾਮ ਜੂ ਧ੍ਰਯਾਯੋ ॥
ताही की मोछ भई छिन मै जिन एक घरी घन स्याम जू ध्रयायो ॥

क्षणं कृष्णं स्मरन् स मोचितः |

ਅਉਰ ਤਰੀ ਗਨਿਕਾ ਤਬ ਹੀ ਜਿਹ ਹਾਥ ਲਯੋ ਸੁਕ ਸ੍ਯਾਮ ਪੜਾਯੋ ॥
अउर तरी गनिका तब ही जिह हाथ लयो सुक स्याम पड़ायो ॥

शुकम् उपदिश्य गणिका मोक्षं लब्धवती |

ਕੋ ਨ ਤਰਿਯੋ ਜਗ ਮੈ ਨਰ ਜਾਹਿ ਨਰਾਇਨ ਕੋ ਚਿਤਿ ਨਾਮੁ ਬਸਾਯੋ ॥
को न तरियो जग मै नर जाहि नराइन को चिति नामु बसायो ॥

को तत्र तादृशः व्यक्तिः, यः भगवन्तं (नारायणं) स्मृतवान्, जगत्-सागरं पारं न कृतवान्

ਏਤੇ ਪੈ ਕਿਉ ਨ ਤਰੈ ਕਿਰਲਾ ਜਿਹ ਕੋ ਹਰਿ ਆਪਨ ਹਾਥ ਲਗਾਯੋ ॥੨੨੪੭॥
एते पै किउ न तरै किरला जिह को हरि आपन हाथ लगायो ॥२२४७॥

अथ कृष्णेन स्पृष्टोऽयं गिरगिटः किमर्थं न मोचयेत्॥२४७॥

ਤੋਟਕ ॥
तोटक ॥

तोटक स्तन्जा

ਜਬ ਹੀ ਸੋਊ ਸ੍ਯਾਮ ਉਠਾਇ ਲਯੋ ॥
जब ही सोऊ स्याम उठाइ लयो ॥

श्रीकृष्णो यदा तं उत्थापयत् ।

ਤਬ ਮਾਨੁਖ ਕੋ ਸੋਊ ਬੇਖ ਭਯੋ ॥
तब मानुख को सोऊ बेख भयो ॥

श्रीकृष्णोदाहृते तु पुरुषे परिणतम् |

ਤਬ ਯੌ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਸੁ ਬੈਨ ਉਚਾਰੇ ॥
तब यौ ब्रिजनाथ सु बैन उचारे ॥

अथ श्रीकृष्णः तम् एवम् उक्तवान्

ਤੇਰੋ ਦੇਸੁ ਕਹਾ ਤੇਰੋ ਨਾਮ ਕਹਾ ਰੇ ॥੨੨੪੮॥
तेरो देसु कहा तेरो नाम कहा रे ॥२२४८॥

ततः कृष्णः पृष्टवान् किं तव नाम कः देशः ॥२२४८॥

ਕਿਰਲਾ ਬਾਚ ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਸੋ ॥
किरला बाच कान्रह जू सो ॥

कृष्णमुद्दिश्य गिरगिटस्य वाक्यम्-

ਸੋਰਠਾ ॥
सोरठा ॥

सोर्था

ਡਿਗ ਮੇਰੋ ਥੋ ਨਾਉ ਏਕ ਦੇਸ ਕੋ ਭੂਪ ਹੋ ॥
डिग मेरो थो नाउ एक देस को भूप हो ॥

“डिग् इति मम नाम देशस्य राजा अहम्