श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 359


ਆਵਤ ਥੋ ਇਕ ਜਖਛ ਬਡੋ ਇਹ ਰਾਸ ਕੋ ਕਉਤੁਕ ਤਾਹਿ ਬਿਲੋਕਿਯੋ ॥
आवत थो इक जखछ बडो इह रास को कउतुक ताहि बिलोकियो ॥

एकः यक्षः आगत्य सः एतत् अद्भुतं नाटकम् अपश्यत्

ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਦੇਖ ਕੈ ਮੈਨ ਬਢਿਯੋ ਤਿਹ ਤੇ ਤਨ ਮੈ ਨਹੀ ਰੰਚਕ ਰੋਕਿਯੋ ॥
ग्वारिन देख कै मैन बढियो तिह ते तन मै नही रंचक रोकियो ॥

गोपीन् दृष्ट्वा कामुकोऽभवत् किञ्चित् निग्रहं कर्तुं न शक्तवान्

ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਲੈ ਸੁ ਚਲਿਯੋ ਨਭਿ ਕੋ ਕਿਨਹੂੰ ਤਿਹ ਭੀਤਰ ਤੇ ਨਹੀ ਟੋਕਿਯੋ ॥
ग्वारिन लै सु चलियो नभि को किनहूं तिह भीतर ते नही टोकियो ॥

उड्डीय गगने गोपीन् स्वेन सह नीत्वा निर्विरोधः |

ਜਿਉ ਮਧਿ ਭੀਤਰਿ ਲੈ ਮੁਸਲੀ ਹਰਿ ਕੇਹਰ ਹ੍ਵੈ ਮ੍ਰਿਗ ਸੋ ਰਿਪੁ ਰੋਕਿਯੋ ॥੬੪੭॥
जिउ मधि भीतरि लै मुसली हरि केहर ह्वै म्रिग सो रिपु रोकियो ॥६४७॥

बलरामः कृष्णश्च युगपत् बाधौ मृगं बाधयन् सिंह इव ॥६४७॥

ਜਖਛ ਕੇ ਸੰਗਿ ਕਿਧੌ ਮੁਸਲੀ ਹਰਿ ਜੁਧ ਕਰਿਯੋ ਅਤਿ ਕੋਪੁ ਸੰਭਾਰਿਯੋ ॥
जखछ के संगि किधौ मुसली हरि जुध करियो अति कोपु संभारियो ॥

अत्यन्तं क्रुद्धौ बलरामः कृष्णश्च तेन यक्षेण सह युद्धं कृतवन्तौ |

ਲੈ ਤਰੁ ਬੀਰ ਦੋਊ ਕਰ ਭੀਤਰ ਭੀਮ ਭਏ ਅਤਿ ਹੀ ਬਲ ਧਾਰਿਯੋ ॥
लै तरु बीर दोऊ कर भीतर भीम भए अति ही बल धारियो ॥

उभौ वीरौ भीमवत् बलं धारयन्तौ वृक्षान् हस्तौ गृहीत्वा युद्धं कृतवन्तौ

ਦੈਤ ਪਛਾਰਿ ਲਯੋ ਇਹ ਭਾਤਿ ਕਬੈ ਜਸੁ ਤਾ ਛਬਿ ਐਸਿ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
दैत पछारि लयो इह भाति कबै जसु ता छबि ऐसि उचारियो ॥

एवं प्रकारेण ते राक्षसं पराभूतवन्तः

ਢੋਕੇ ਛੁਟੇ ਤੇ ਮਹਾ ਛੁਧਵਾਨ ਕਿਧੋ ਚਕਵਾ ਉਠਿ ਬਾਜਹਿੰ ਮਾਰਿਯੋ ॥੬੪੮॥
ढोके छुटे ते महा छुधवान किधो चकवा उठि बाजहिं मारियो ॥६४८॥

अयं दृश्यः क्षुधार्तः बाज इव गुप्तं आक्रम्य तं हन्ति स्म।६४८।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਕ੍ਰਿਸਨਾਵਤਾਰੇ ਗੋਪਿ ਛੁਰਾਇਬੋ ਜਖਛ ਬਧਹ ਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤੰ ॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे क्रिसनावतारे गोपि छुराइबो जखछ बधह धिआइ समापतं ॥

बचित्तरनाटके कृष्णावतारे गोपीहरणं यक्षवधश्च इति वर्णनस्य अन्त्यम्।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਮਾਰਿ ਕੈ ਤਾਹਿ ਕਿਧੌ ਮੁਸਲੀ ਹਰਿ ਬੰਸੀ ਬਜਾਈ ਨ ਕੈ ਕਛੁ ਸੰਕਾ ॥
मारि कै ताहि किधौ मुसली हरि बंसी बजाई न कै कछु संका ॥

कृष्णं बलरामं च यक्षं हत्वा वेणुना वादयन्ति स्म |

ਰਾਵਨ ਖੇਤ ਮਰਿਯੋ ਕੁਪ ਕੈ ਜਿਨਿ ਰੀਝਿ ਬਿਭੀਛਨ ਦੀਨ ਸੁ ਲੰਕਾ ॥
रावन खेत मरियो कुप कै जिनि रीझि बिभीछन दीन सु लंका ॥

कृष्णः क्रोधेन रावणं हत्वा विभीष्णाय लङ्काराज्यं दत्तवान् आसीत्

ਜਾ ਕੋ ਲਖਿਯੋ ਕੁਬਜਾ ਬਲ ਬਾਹਨ ਜਾ ਕੋ ਲਖਿਯੋ ਮੁਰ ਦੈਤ ਅਤੰਕਾ ॥
जा को लखियो कुबजा बल बाहन जा को लखियो मुर दैत अतंका ॥

भृत्यः कुब्जः तस्य कृपाकटाक्षेण तारितः, तस्य दृष्ट्या मुरनाम राक्षसः नष्टः अभवत्

ਰੀਝਿ ਬਜਾਇ ਉਠਿਯੋ ਮੁਰਲੀ ਸੋਈ ਜੀਤ ਦੀਯੋ ਜਸੁ ਕੋ ਮਨੋ ਡੰਕਾ ॥੬੪੯॥
रीझि बजाइ उठियो मुरली सोई जीत दीयो जसु को मनो डंका ॥६४९॥

स एव कृष्णः तस्य स्तुतिदुन्दुभिनन्दनं जनयन् वेणुं वादयति स्म।६४९।

ਰੂਖਨ ਤੇ ਰਸ ਚੂਵਨ ਲਾਗ ਝਰੈ ਝਰਨਾ ਗਿਰਿ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ॥
रूखन ते रस चूवन लाग झरै झरना गिरि ते सुखदाई ॥

(वेणुनादना) नद्यः रसः प्रवहति, शैलेभ्यः च शान्ताः प्रवाहाः प्रवहन्ति।

ਘਾਸ ਚੁਗੈ ਨ ਮ੍ਰਿਗਾ ਬਨ ਕੇ ਖਗ ਰੀਝ ਰਹੇ ਧੁਨਿ ਜਾ ਸੁਨਿ ਪਾਈ ॥
घास चुगै न म्रिगा बन के खग रीझ रहे धुनि जा सुनि पाई ॥

वेणुनादं श्रुत्वा वृक्षाणां रसाः स्रवितुं आरब्धाः शान्तिप्रदाः प्रवाहाः च प्रवहन्ति स्म, तत् श्रुत्वा मृगाः तृणचरनं त्यक्तवन्तः, वने पक्षिणः अपि मुग्धाः अभवन्

ਦੇਵ ਗੰਧਾਰਿ ਬਿਲਾਵਲ ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਰਿਝ ਕੈ ਜਿਹ ਤਾਨ ਬਸਾਈ ॥
देव गंधारि बिलावल सारंग की रिझ कै जिह तान बसाई ॥

देवगन्धरी, बिलावल तथा सारंग (आदि राग) पर प्रसन्न होने से जिससे सामंजस्य आने हुए।

ਦੇਵ ਸਭੈ ਮਿਲਿ ਦੇਖਤ ਕਉਤਕ ਜਉ ਮੁਰਲੀ ਨੰਦ ਲਾਲ ਬਜਾਈ ॥੬੫੦॥
देव सभै मिलि देखत कउतक जउ मुरली नंद लाल बजाई ॥६५०॥

देवगन्धर-बिलावाल-सारङ्गयोः सङ्गीतगुणानां धुनयः वेणुना वाद्यन्ते स्म तथा च नन्दपुत्रं कृष्णं वेणुवादनं दृष्ट्वा देवः अपि दृश्यस्य कल्पनां कर्तुं एकत्रितः अभवत्।६५०।

ਠਾਢ ਰਹੀ ਜਮੁਨਾ ਸੁਨਿ ਕੈ ਧੁਨਿ ਰਾਗ ਭਲੇ ਸੁਨਬੇ ਕੋ ਚਹੇ ਹੈ ॥
ठाढ रही जमुना सुनि कै धुनि राग भले सुनबे को चहे है ॥

सङ्गीतश्रवणेच्छया यमुना अपि निश्चलः अभवत्

ਮੋਹਿ ਰਹੇ ਬਨ ਕੇ ਗਜ ਅਉ ਮ੍ਰਿਗ ਇਕਠੇ ਮਿਲਿ ਆਵਤ ਸਿੰਘ ਸਹੇ ਹੈ ॥
मोहि रहे बन के गज अउ म्रिग इकठे मिलि आवत सिंघ सहे है ॥

वनस्य गजसिंहशशाः अपि मोहिताः भवन्ति

ਆਵਤ ਹੈ ਸੁਰ ਮੰਡਲ ਕੇ ਸੁਰ ਤ੍ਯਾਗਿ ਸਭੈ ਸੁਰ ਧ੍ਯਾਨ ਫਹੇ ਹੈ ॥
आवत है सुर मंडल के सुर त्यागि सभै सुर ध्यान फहे है ॥

देवाः अपि स्वर्गं परित्यज्य वेणुनादस्य आघातेन आगच्छन्ति

ਸੋ ਸੁਨਿ ਕੈ ਬਨ ਕੇ ਖਗਵਾ ਤਰੁ ਊਪਰ ਪੰਖ ਪਸਾਰਿ ਰਹੇ ਹੈ ॥੬੫੧॥
सो सुनि कै बन के खगवा तरु ऊपर पंख पसारि रहे है ॥६५१॥

तस्यैव वेणुनादं श्रुत्वा वृक्षेषु पक्षान् प्रसारयन्तः वनपक्षिणः तस्मिन् लीनः भवन्ति।६५१।

ਜੋਊ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਖੇਲਤ ਹੈ ਹਰਿ ਸੋ ਅਤਿ ਹੀ ਹਿਤ ਕੈ ਨ ਕਛੂ ਧਨ ਮੈ ॥
जोऊ ग्वारिन खेलत है हरि सो अति ही हित कै न कछू धन मै ॥

कृष्णेन क्रीडन्तः गोपीनां मनसि अत्यन्तं प्रेम वर्तते

ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਪੈ ਜਿਹ ਬੀਚ ਲਸੈ ਫੁਨਿ ਕੰਚਨ ਕੀ ਸੁ ਪ੍ਰਭਾ ਤਨ ਮੈ ॥
अति सुंदर पै जिह बीच लसै फुनि कंचन की सु प्रभा तन मै ॥

अतीव येषां सुवर्णशरीराणि सन्ति, ते अत्यन्तं मनोहराः सन्ति

ਜੋਊ ਚੰਦ੍ਰਮੁਖੀ ਕਟਿ ਕੇਹਰਿ ਸੀ ਸੁ ਬਿਰਾਜਤ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਕੇ ਗਨ ਮੈ ॥
जोऊ चंद्रमुखी कटि केहरि सी सु बिराजत ग्वारिन के गन मै ॥

चन्दर्मुखी नाम गोपी सिंहसदृशः कृशकटिः अन्येषु गोपीषु भव्यः दृश्यते ।

ਸੁਨਿ ਕੈ ਮੁਰਲੀ ਧੁਨਿ ਸ੍ਰਉਨਨ ਮੈ ਅਤਿ ਰੀਝਿ ਗਿਰੀ ਸੁ ਮਨੋ ਬਨ ਮੈ ॥੬੫੨॥
सुनि कै मुरली धुनि स्रउनन मै अति रीझि गिरी सु मनो बन मै ॥६५२॥

वेणुनादं श्रुत्वा मुग्धा सा पतिता ॥६५२॥

ਇਹ ਕਉਤੁਕ ਕੈ ਸੁ ਚਲੇ ਗ੍ਰਿਹ ਕੋ ਫੁਨਿ ਗਾਵਤ ਗੀਤ ਹਲੀ ਹਰਿ ਆਛੇ ॥
इह कउतुक कै सु चले ग्रिह को फुनि गावत गीत हली हरि आछे ॥

एतत् अद्भुतं नाटकं कृत्वा कृष्णबलरामः गायन्तौ गृहम् आगतौ

ਸੁੰਦਰ ਬੀਚ ਅਖਾਰੇ ਕਿਧੌ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਨਟੂਆ ਜਨੁ ਕਾਛੇ ॥
सुंदर बीच अखारे किधौ कबि स्याम कहै नटूआ जनु काछे ॥

नगरस्य सुन्दराणि रङ्गमण्डपानि, नृत्यनाट्यगृहाणि च भव्यं दृश्यन्ते

ਰਾਜਤ ਹੈ ਬਲਭਦ੍ਰ ਕੇ ਨੈਨ ਯੌਂ ਮਾਨੋ ਢਰੇ ਇਹ ਮੈਨ ਕੇ ਸਾਛੇ ॥
राजत है बलभद्र के नैन यौं मानो ढरे इह मैन के साछे ॥

बलरामस्य नेत्राणि प्रेमदेवस्य साचे सज्जीकृतानि दृश्यन्ते

ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਰਤਿ ਕੇ ਪਤਿ ਤੈ ਅਤਿ ਮਾਨਹੁ ਡਾਰਤ ਮੈਨਹਿ ਪਾਛੇ ॥੬੫੩॥
सुंदर है रति के पति तै अति मानहु डारत मैनहि पाछे ॥६५३॥

तावन्तः मनोहराः यत् प्रेमदेवः लज्जां अनुभवति।६५३।

ਬੀਚ ਮਨੈ ਸੁਖ ਪਾਇ ਤਬੈ ਗ੍ਰਿਹ ਕੌ ਸੁ ਚਲੇ ਰਿਪੁ ਕੌ ਹਨਿ ਦੋਊ ॥
बीच मनै सुख पाइ तबै ग्रिह कौ सु चले रिपु कौ हनि दोऊ ॥

मनसि प्रसन्ना भूत्वा शत्रुवधौ तौ गृहं गतौ

ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭਾ ਸਮ ਜਾ ਮੁਖ ਉਪਮ ਜਾ ਸਮ ਉਪਮ ਹੈ ਨਹਿ ਕੋਊ ॥
चंद्रप्रभा सम जा मुख उपम जा सम उपम है नहि कोऊ ॥

तेषां चन्द्रवत् मुखानि सन्ति, येषां तुलना अन्येन सह कर्तुं न शक्यते

ਦੇਖਤ ਰੀਝ ਰਹੈ ਜਿਹ ਕੋ ਰਿਪੁ ਰੀਝਤ ਸੋ ਇਨ ਦੇਖਤ ਸੋਊ ॥
देखत रीझ रहै जिह को रिपु रीझत सो इन देखत सोऊ ॥

यस्य दर्शनेन शत्रून् अपि मोहिताः (यः) अधिकं पश्यति, (सः अपि) सुखी भवति।

ਮਾਨਹੁ ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਬਡੇ ਭਟ ਮਾਰਿ ਚਲੇ ਰਿਪੁ ਕੋ ਘਰ ਓਊ ॥੬੫੪॥
मानहु लछमन राम बडे भट मारि चले रिपु को घर ओऊ ॥६५४॥

तान् दृष्ट्वा शत्रवः अपि मुग्धाः भवन्ति रामलक्ष्मण इव शत्रून् हत्वा स्वगृहं प्रत्यागच्छन्तः।६५४।

ਅਥ ਕੁੰਜ ਗਲੀਨ ਮੈ ਖੇਲਬੋ ॥
अथ कुंज गलीन मै खेलबो ॥

इदानीं भूतानि वीथि-कक्षे क्रीडनस्य वर्णनम्

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਹਰਿ ਸੰਗਿ ਕਹਿਯੋ ਇਮ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਕੇ ਅਬ ਕੁੰਜ ਗਲੀਨ ਮੈ ਖੇਲ ਮਚਈਯੈ ॥
हरि संगि कहियो इम ग्वारिन के अब कुंज गलीन मै खेल मचईयै ॥

कृष्णः गोपीभ्यः अवदत्, अधुना प्रेम्णः नाटकं कोष्ठेषु वीथिषु च क्रियताम्

ਨਾਚਤ ਖੇਲਤ ਭਾਤਿ ਭਲੀ ਸੁ ਕਹਿਯੋ ਯੌ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਬਸਈਯੈ ॥
नाचत खेलत भाति भली सु कहियो यौ सुंदर गीत बसईयै ॥

नृत्ये क्रीडने च मनोहरगीतानि गायितानि भवेयुः

ਜਾ ਕੇ ਹੀਏ ਮਨੁ ਹੋਤ ਖੁਸੀ ਸੁਨੀਯੈ ਉਠਿ ਕੇ ਸੋਊ ਕਾਰਜ ਕਈਯੈ ॥
जा के हीए मनु होत खुसी सुनीयै उठि के सोऊ कारज कईयै ॥

यद् कर्मणि मनः प्रसन्नं भवति, तदेव कार्यं कर्तव्यम्

ਤੀਰ ਨਦੀ ਹਮਰੀ ਸਿਖ ਲੈ ਸੁਖ ਆਪਨ ਦੈ ਹਮ ਹੂੰ ਸੁਖ ਦਈਯੈ ॥੬੫੫॥
तीर नदी हमरी सिख लै सुख आपन दै हम हूं सुख दईयै ॥६५५॥

मम निर्देशेन n नदीतीरे यत् किमपि कृतं तत् तथैव रमन्तु, मम अपि सुखं प्रदातुं।६५५।

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕੋ ਆਇਸੁ ਮਾਨਿ ਤ੍ਰੀਯਾ ਬ੍ਰਿਜ ਕੁੰਜ ਗਲੀਨ ਮੈ ਖੇਲ ਮਚਾਯੋ ॥
कान्रह को आइसु मानि त्रीया ब्रिज कुंज गलीन मै खेल मचायो ॥

कान्हस्य अनुमतिं अनुसृत्य ब्रजस्य महिलाः कुञ्ज-वीथिषु क्रीडन्ति स्म ।

ਗਾਇ ਉਠੀ ਸੋਊ ਗੀਤ ਭਲੀ ਬਿਧਿ ਜੋ ਹਰਿ ਕੇ ਮਨ ਭੀਤਰ ਭਾਯੋ ॥
गाइ उठी सोऊ गीत भली बिधि जो हरि के मन भीतर भायो ॥

कृष्णस्य आज्ञापालनं कृत्वा ब्रजस्य वीथिकक्षेषु च स्त्रियः प्रेम्णः नाटकस्य प्रदर्शनं आरब्धवन्तः, कृष्णस्य रोचमानानि गीतानि च गायितुं आरब्धवन्तः

ਦੇਵ ਗੰਧਾਰਿ ਅਉ ਸੁਧ ਮਲਾਰ ਬਿਖੈ ਸੋਊ ਭਾਖਿ ਖਿਆਲ ਬਸਾਯੋ ॥
देव गंधारि अउ सुध मलार बिखै सोऊ भाखि खिआल बसायो ॥

गन्धर-शुद्ध-मल्हार-संगीत-गुणेषु ते वालुकयाम् |

ਰੀਝ ਰਹਿਯੋ ਪੁਰਿ ਮੰਡਲ ਅਉ ਸੁਰ ਮੰਡਲ ਪੈ ਜਿਨ ਹੂੰ ਸੁਨਿ ਪਾਯੋ ॥੬੫੬॥
रीझ रहियो पुरि मंडल अउ सुर मंडल पै जिन हूं सुनि पायो ॥६५६॥

पृथिव्यां स्वर्गे वा यः श्रुत्वा मुग्धः ॥६५६॥

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕਹਿਯੋ ਸਿਰ ਪੈ ਧਰ ਕੈ ਮਿਲਿ ਕੁੰਜਨ ਮੈ ਸੁਭ ਭਾਤਿ ਗਈ ਹੈ ॥
कान्रह कहियो सिर पै धर कै मिलि कुंजन मै सुभ भाति गई है ॥

सर्वे गोपीः कृष्णं कोष्ठेषु मिलितवन्तः

ਕੰਜ ਮੁਖੀ ਤਨ ਕੰਚਨ ਸੇ ਸਭ ਰੂਪ ਬਿਖੈ ਮਨੋ ਮੈਨ ਮਈ ਹੈ ॥
कंज मुखी तन कंचन से सभ रूप बिखै मनो मैन मई है ॥

काञ्चनवक्त्राणि काममत्तं सर्वं आकृतिः

ਖੇਲ ਬਿਖੈ ਰਸ ਕੀ ਸੋ ਤ੍ਰੀਯਾ ਸਭ ਸ੍ਯਾਮ ਕੇ ਆਗੇ ਹ੍ਵੈ ਐਸੇ ਧਈ ਹੈ ॥
खेल बिखै रस की सो त्रीया सभ स्याम के आगे ह्वै ऐसे धई है ॥

ताः सर्वाः स्त्रियः (गोपीः) कृष्णस्य पुरतः (प्रेम) रसक्रीडायां पलायन्ते।

ਯੌ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਉਪਮਾ ਗਜ ਗਾਮਨਿ ਕਾਮਿਨ ਰੂਪ ਭਈ ਹੈ ॥੬੫੭॥
यौ कबि स्याम कहै उपमा गज गामनि कामिन रूप भई है ॥६५७॥

नाटके कृष्णस्य पुरतः स्त्रियः धावन्ति, कविः कथयति यत् सर्वे गजगतियुक्ताः अत्यन्तं सुन्दराः कन्याः सन्ति।६५७।