श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1078


ਦਾਸਨਿ ਕੈ ਸੰਗ ਦੋਸਤੀ ਮਤਿ ਕਰਿਯਹੁ ਮਤਿਹੀਨ ॥੧੭॥
दासनि कै संग दोसती मति करियहु मतिहीन ॥१७॥

अतः हे मतहिनो ! दासैः सह मित्रतां मा कुरुत। १७.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਬਾਨਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੯੨॥੩੬੨੮॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे इक सौ बानवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥१९२॥३६२८॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य १९२तमोऽध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। १९२.३६२८ इति । गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਤਿਰਦਸਿ ਕਲਾ ਏਕ ਬਰ ਨਾਰੀ ॥
तिरदसि कला एक बर नारी ॥

तिरदसा कला नाम महास्त्री आसीत्

ਚੋਰਨ ਕੀ ਅਤਿ ਹੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ॥
चोरन की अति ही हितकारी ॥

यत् चोराणां कृते अतीव लाभप्रदम् आसीत्।

ਜਹਾ ਕਿਸੂ ਕਾ ਦਰਬੁ ਤਕਾਵੈ ॥
जहा किसू का दरबु तकावै ॥

यत्र कस्यचित् धनं दृश्यते, .

ਹੀਂਗ ਲਗਾਇ ਤਹਾ ਉਠਿ ਆਵੈ ॥੧॥
हींग लगाइ तहा उठि आवै ॥१॥

सा तत्र हिङ्गं स्थापयति स्म । १.

ਹੀਂਗ ਬਾਸ ਤਸਕਰ ਜਹ ਪਾਵੈ ॥
हींग बास तसकर जह पावै ॥

यत्र असफोएतिदा चोरैः सह मिलति, २.

ਤਿਸੀ ਠੌਰ ਕਹ ਸਾਧਿ ਲਗਾਵੈ ॥
तिसी ठौर कह साधि लगावै ॥

तत्र आगत्य विश्रामं कुर्वन्ति स्म ।

ਤਿਹ ਠਾ ਰਹੈ ਸਾਹੁ ਇਕ ਭਾਰੀ ॥
तिह ठा रहै साहु इक भारी ॥

तत्र महान् राजा निवसति स्म ।

ਤ੍ਰਿਦਸਿ ਕਲਾ ਤਾਹੂ ਸੋ ਬਿਹਾਰੀ ॥੨॥
त्रिदसि कला ताहू सो बिहारी ॥२॥

तिरदास कला तेन सह विनोदं करोति स्म । २.

ਹੀਂਗ ਲਗਾਇ ਤ੍ਰਿਯ ਚੋਰ ਲਗਾਏ ॥
हींग लगाइ त्रिय चोर लगाए ॥

(शाहस्य गृहे असफोएटिदं स्थापयति स्म) ततः चोरान् तस्मिन् स्थापयति स्म (चोरान् मारितवान् इत्यर्थः)।

ਕਰਤੇ ਕੇਲ ਸਾਹੁ ਚਿਤ ਆਏ ॥
करते केल साहु चित आए ॥

केल्-कृदा करतिश्च शाहस्य ध्यानं प्राप्तवती (अर्थात् शाहस्य चोरी मनसि आगता)।

ਤਾ ਸੌ ਤੁਰਤ ਖਬਰਿ ਤ੍ਰਿਯ ਕਰੀ ॥
ता सौ तुरत खबरि त्रिय करी ॥

सः तत्क्षणमेव सूचितवान्

ਮੀਤ ਤਿਹਾਰੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਹਰੀ ॥੩॥
मीत तिहारी मात्रा हरी ॥३॥

हे मित्र ! भवतः धनं अपहृतम् अस्ति। ३.

ਚੋਰ ਚੋਰ ਤਬ ਸਾਹੁ ਪੁਕਾਰਿਯੋ ॥
चोर चोर तब साहु पुकारियो ॥

तदा शाहः 'चोरचोर' इति उद्घोषितवान्।

ਅਰਧ ਆਪਨੋ ਦਰਬੁ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
अरध आपनो दरबु उचारियो ॥

उक्तवान् च (तस्य धनस्य अर्धं रक्षणविषये)।

ਦੁਹੂੰਅਨ ਤਾਹਿ ਹਿਤੂ ਕਰਿ ਮਾਨ੍ਯੋ ॥
दुहूंअन ताहि हितू करि मान्यो ॥

उभौ तां (स्त्रीम्) स्त्रीत्वेन मत्वा

ਮੂਰਖ ਭੇਦ ਨ ਕਾਹੂ ਜਾਨ੍ਯੋ ॥੪॥
मूरख भेद न काहू जान्यो ॥४॥

न च मूर्खः रहस्यं अवगच्छत्। ४.

ਅਰਧ ਬਾਟਿ ਚੋਰਨ ਤਿਹ ਦੀਨੋ ॥
अरध बाटि चोरन तिह दीनो ॥

तस्य धनस्य अर्धं चोराः वितरन्ति स्म

ਆਧੋ ਦਰਬੁ ਸਾਹੁ ਤੇ ਲੀਨੋ ॥
आधो दरबु साहु ते लीनो ॥

तथा शाहात् अर्धं धनं गृहीतवान्।

ਦੁਹੂੰਅਨ ਤਾਹਿ ਲਖਿਯੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ॥
दुहूंअन ताहि लखियो हितकारी ॥

उभौ तं (स्वस्य) रुचिं मन्यन्ते स्म।

ਮੂਰਖ ਕਿਨੂੰ ਨ ਬਾਤ ਬਿਚਾਰੀ ॥੫॥
मूरख किनूं न बात बिचारी ॥५॥

मूर्खः विषयं न अवगच्छति स्म। ५.

ਚੋਰ ਲਾਇ ਪਾਹਰੂ ਜਗਾਏ ॥
चोर लाइ पाहरू जगाए ॥

(प्रथमं शाहस्य गृहे) चोरान् स्थापयित्वा (ततः) रक्षकान् जागृतवान्।

ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਦੋਊ ਭੁਲਾਏ ॥
इह चरित्र ते दोऊ भुलाए ॥

उभयम् अनेन पात्रेण सह भ्रमम् अददात्।

ਤਸਕਰ ਕਹੈ ਹਮਾਰੀ ਨਾਰੀ ॥
तसकर कहै हमारी नारी ॥

चोराः वदन्ति स्म यत् एषा अस्माकं स्त्री इति

ਸਾਹੁ ਲਖ੍ਯੋ ਮੋਰੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ॥੬॥
साहु लख्यो मोरी हितकारी ॥६॥

शाहः च अहं भद्रः इति अवगच्छत्। ६.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਚੰਚਲਾਨ ਕੇ ਚਰਿਤ ਕੌ ਸਕਤ ਨ ਕੋਊ ਪਾਇ ॥
चंचलान के चरित कौ सकत न कोऊ पाइ ॥

स्त्रीणां चरित्रं कोऽपि न प्राप्नोत् ।

ਵਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤਾ ਕੌ ਲਖੈ ਜਾ ਕੇ ਸ੍ਯਾਮ ਸਹਾਇ ॥੭॥
वह चरित्र ता कौ लखै जा के स्याम सहाइ ॥७॥

केवलं स एव तेषां चरित्रं अवगन्तुं शक्नोति, यस्य ईश्वरः सहायकः अस्ति।7.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਤਿਰਾਨਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੯੩॥੩੬੩੫॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे इक सौ तिरानवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥१९३॥३६३५॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य १९३तमोऽध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। १९३.३६३५ इति । गच्छति

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਦੇਵਰਾਨ ਹੰਡੂਰ ਕੋ ਰਾਜਾ ਏਕ ਰਹੈ ॥
देवरान हंडूर को राजा एक रहै ॥

हुन्दुरस्य देवरणं नाम राजा आसीत् ।

ਨਾਰਾ ਕੋ ਹੋਛਾ ਘਨੋ ਸਭ ਜਗ ਤਾਹਿ ਕਹੈ ॥੧॥
नारा को होछा घनो सभ जग ताहि कहै ॥१॥

सर्वं जगत् तं बदस् (अर्थात् केवलं रुचिं मन्यन्ते स्म)। १.

ਏਕ ਦਿਸਾਰਿਨ ਸੌ ਰਹੈ ਤਾ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਪਾਰ ॥
एक दिसारिन सौ रहै ता की प्रीति अपार ॥

सः एकेन परदेशीयेन सह अतीव प्रेम्णा आसीत् ।

ਤਿਨ ਨ ਬੁਲਾਯੋ ਧਾਮ ਕੋ ਆਪੁ ਗਯੋ ਬਿਸੰਭਾਰ ॥੨॥
तिन न बुलायो धाम को आपु गयो बिसंभार ॥२॥

सः तं गृहं न आहूतवान्, किन्तु सः स्वयं मूर्खवत् (स्वगृहं) अगच्छत्। २.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਜਬ ਆਯੋ ਨ੍ਰਿਪ ਧਾਮ ਦਿਸਾਰਿਨਿ ਜਾਨਿਯੋ ॥
जब आयो न्रिप धाम दिसारिनि जानियो ॥

यदा परदेसनः ज्ञातवान् तदा राजा गृहम् आगतः

ਨਿਜੁ ਪਤਿ ਸੌ ਸਭ ਹੀ ਤਿਨ ਭੇਦ ਬਖਾਨਿਯੋ ॥
निजु पति सौ सभ ही तिन भेद बखानियो ॥

अतः सा भर्तुः समक्षं रहस्यं कथितवती।

ਖਾਤ ਬਿਖੈ ਰਾਜਾ ਕੋ ਗਹਿ ਤਿਨ ਡਾਰਿਯੋ ॥
खात बिखै राजा को गहि तिन डारियो ॥

स राजानं गृहीत्वा गर्ते क्षिप्तवान्

ਹੋ ਪਕਰਿ ਪਾਨਹੀ ਹਾਥ ਬਹੁਤ ਬਿਧਿ ਮਾਰਿਯੋ ॥੩॥
हो पकरि पानही हाथ बहुत बिधि मारियो ॥३॥

जूतां च हस्ते धारयन् तं सम्यक् प्रहारं कृतवान्। ३.

ਪ੍ਰਥਮ ਕੇਲ ਕਰਿ ਨ੍ਰਿਪ ਕੌ ਧਾਮ ਬੁਲਾਇਯੋ ॥
प्रथम केल करि न्रिप कौ धाम बुलाइयो ॥

प्रथमं राजानं स्वगृहमामन्त्र्य मैथुनम् अकरोत् ।

ਬਨੀ ਨ ਤਾ ਸੌ ਪਤਿ ਸੋ ਭੇਦ ਜਤਾਇਯੋ ॥
बनी न ता सौ पति सो भेद जताइयो ॥

यदि सा तेन सह (कथापि) न सम्मति स्म, तर्हि सा भर्तुः कृते रहस्यं कथयति स्म ।

ਪਨਿਨ ਮਾਰਿ ਖਤ ਡਾਰ ਉਪਰ ਕਾਟਾ ਦਏ ॥
पनिन मारि खत डार उपर काटा दए ॥

जूताभिः प्रहृत्य टोपले क्षिप्त्वा कण्टकान् (कण्टकान्) स्थापयति स्म ।

ਹੋ ਚਿਤ ਮੌ ਤ੍ਰਾਸ ਬਿਚਾਰਿ ਪੁਰਖੁ ਤ੍ਰਿਯ ਭਜਿ ਗਏ ॥੪॥
हो चित मौ त्रास बिचारि पुरखु त्रिय भजि गए ॥४॥

स्त्रीपुरुषौ (उभौ) हृदये भयं कृत्वा पलायिताः। ४.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਪ੍ਰਾਤ ਸਭੈ ਖੋਜਨ ਨ੍ਰਿਪ ਲਾਗੇ ॥
प्रात सभै खोजन न्रिप लागे ॥

प्रातःकाले सर्वे राजानं अन्वेष्टुं आरब्धवन्तः ।

ਰਾਨਿਨ ਸਹਿਤ ਸੋਕ ਅਨੁਰਾਗੇ ॥
रानिन सहित सोक अनुरागे ॥

(सर्वे श्रमिकाः) राज्ञीसहिताः शोकग्रस्ताः अभवन् ।

ਖਤਿਯਾ ਪਰੇ ਰਾਵ ਜੂ ਪਾਏ ॥
खतिया परे राव जू पाए ॥

(ते) राजानं गर्ते शयानं दृष्टवन्तः।