श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 720


ਸਾਗ ਸਮਰ ਕਰ ਸੈਹਥੀ ਸਸਤ੍ਰ ਸਸਨ ਕੁੰਭੇਸ ॥
साग समर कर सैहथी ससत्र ससन कुंभेस ॥

शूलयुद्धस्य च प्रबलरूपं प्रकटयन्ती सैहठी, या च शस्त्रेषु श्रेष्ठम्।

ਸਬਲ ਸੁ ਭਟਹਾ ਹਾਥ ਲੈ ਜੀਤੇ ਸਮਰ ਸੁਰੇਸ ॥੫੩॥
सबल सु भटहा हाथ लै जीते समर सुरेस ॥५३॥

प्रयुक्तः महाबलैः योद्धा इन्द्रः स्वहस्ते गृहीत्वा युद्धविजयाय।५३।

ਛਤ੍ਰਧਰ ਮ੍ਰਿਗਹਾ ਬਿਜੈ ਕਰਿ ਭਟਹਾ ਜਾ ਕੋ ਨਾਮ ॥
छत्रधर म्रिगहा बिजै करि भटहा जा को नाम ॥

छत्तरधारा, मृग्विजै, कर इत्यादयः सन्ति इति तस्य नाम सा च भाला च नेजा, बाराछी, सैहती, शकात् इत्यादयः,

ਸਕਲ ਸਿਧ ਦਾਤ੍ਰੀ ਸਭਨ ਅਮਿਤ ਸਿਧ ਕੋ ਧਾਮ ॥੫੪॥
सकल सिध दात्री सभन अमित सिध को धाम ॥५४॥

सर्वशक्तिदात्री च अनन्तशक्तिनिधिस्तथा ॥५४॥

ਲਛਮਨ ਅਉਰ ਘਟੋਤਕਚ ਏ ਪਦ ਪ੍ਰਿਥਮ ਉਚਾਰਿ ॥
लछमन अउर घटोतकच ए पद प्रिथम उचारि ॥

आदौ लक्ष्मणं घटोत्काशं च उक्त्वा ततः “अर्” इति ।

ਪੁਨਿ ਅਰਿ ਭਾਖੋ ਸਕਤਿ ਕੇ ਨਿਕਸਹਿ ਨਾਮ ਅਪਾਰ ॥੫੫॥
पुनि अरि भाखो सकति के निकसहि नाम अपार ॥५५॥

शकतस्य (कृपानस्य) अनेकानि नामानि विकसितानि सन्ति।55.

ਗੜੀਆ ਭਸੁਡੀ ਭੈਰਵੀ ਭਾਲਾ ਨੇਜਾ ਭਾਖੁ ॥
गड़ीआ भसुडी भैरवी भाला नेजा भाखु ॥

सा एव रोपयति भयङ्करयति च

ਬਰਛੀ ਸੈਥੀ ਸਕਤਿ ਸਭ ਜਾਨ ਹ੍ਰਿਦੈ ਮੈ ਰਾਖੁ ॥੫੬॥
बरछी सैथी सकति सभ जान ह्रिदै मै राखु ॥५६॥

किं मनसि युद्धापेक्षया समाहिताः नामानि।५६।

ਬਿਸਨੁ ਨਾਮ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਉਚਰਿ ਪੁਨਿ ਪਦ ਸਸਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿ ॥
बिसनु नाम प्रिथमै उचरि पुनि पद ससत्र उचारि ॥

आदौ विष्णुशब्दमुच्चारयित्वा ततः शास्तारम् ।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਕੇ ਸਭੈ ਨਿਕਸਤ ਜਾਹਿ ਅਪਾਰ ॥੫੭॥
नाम सुदरसन के सभै निकसत जाहि अपार ॥५७॥

सुदर्शनस्य बहवः नामानि निरन्तरं निर्मीयन्ते।57.

ਮੁਰ ਪਦ ਪ੍ਰਿਥਮ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਮਰਦਨ ਬਹੁਰਿ ਕਹੋ ॥
मुर पद प्रिथम उचारि कै मरदन बहुरि कहो ॥

प्रथमं मुर' (विशालः) इति शब्दस्य उच्चारणं कृत्वा ततः 'मर्दन' इति शब्दं वदतु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਚਿਤ ਮੈ ਚਤੁਰ ਲਹੋ ॥੫੮॥
नाम सुदरसन चक्र के चित मै चतुर लहो ॥५८॥

प्रथमं मुरशब्दं वदन् मर्दनशब्दमुच्चारयन्तः सुदर्शनचक्रस्य नाम विज्ञास्यन्ति बुधाः ॥५८॥

ਮਧੁ ਕੋ ਨਾਮ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਹਾ ਪਦ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰਿ ॥
मधु को नाम उचारि कै हा पद बहुरि उचारि ॥

(प्रथमम्) 'मधु' (एक राक्षस) नाम उच्चारित करें ततः 'हा' शब्द उच्चारण करें।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਲੀਜੈ ਸੁਕਬਿ ਸੁਧਾਰਿ ॥੫੯॥
नाम सुदरसन चक्र के लीजै सुकबि सुधारि ॥५९॥

आदौ मधु” इति उक्त्वा ततः “हा” इति उक्त्वा कवयः सुदर्शनचक्रस्य नाम सम्यक् वदन्ति।५९।

ਨਰਕਾਸੁਰ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਉਚਰਿ ਪੁਨਿ ਰਿਪੁ ਸਬਦ ਬਖਾਨ ॥
नरकासुर प्रिथमै उचरि पुनि रिपु सबद बखान ॥

नरकासुर' (एक विशालकाय) (शब्द) प्रथमं, ततः 'रिपु' शब्दं वदतु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੋ ਚਤੁਰ ਚਿਤ ਮੈ ਜਾਨ ॥੬੦॥
नाम सुदरसन चक्र को चतुर चित मै जान ॥६०॥

प्रथमं “नरकसुर” इति शब्दमुच्चारयित्वा ततः “रिपु” इति शब्दस्य उच्चारणं भवति हे ज्ञानिनः! सूद्राशनचक्रस्य नामानि विज्ञायन्ते।60.

ਦੈਤ ਬਕਤ੍ਰ ਕੋ ਨਾਮ ਕਹਿ ਸੂਦਨ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰ ॥
दैत बकत्र को नाम कहि सूदन बहुरि उचार ॥

दैत बक्त्र' (एक विशालकाय) नाम कहि ततः 'सूडान' (हत्यारा) शब्दस्य उच्चारणं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੋ ਜਾਨ ਚਿਤ ਨਿਰਧਾਰ ॥੬੧॥
नाम सुदरसन चक्र को जान चित निरधार ॥६१॥

एह राक्षसस्य बकर्त्रस्य नाम उट्टेइग् कृत्वा ततः “शूदान” इति शब्दं वदन् सुदर्शनचक्रस्य नाम उच्यते।६१।

ਪ੍ਰਿਥਮ ਚੰਦੇਰੀ ਨਾਥ ਕੋ ਲੀਜੈ ਨਾਮ ਬਨਾਇ ॥
प्रिथम चंदेरी नाथ को लीजै नाम बनाइ ॥

प्रथमं 'चण्डरीनाथ' (शिसुपाल) नाम गृहाण ।

ਪੁਨਿ ਰਿਪੁ ਸਬਦ ਉਚਾਰੀਐ ਚਕ੍ਰ ਨਾਮ ਹੁਇ ਜਾਇ ॥੬੨॥
पुनि रिपु सबद उचारीऐ चक्र नाम हुइ जाइ ॥६२॥

आदौ चण्डरीनाथ शिशुपालस्य नामकरणं ततः “रिपु” इति शब्दं वदन् सुदर्शनचक्रस्य नामानि निर्मीयन्ते।62.

ਨਰਕਾਸੁਰ ਕੋ ਨਾਮ ਕਹਿ ਮਰਦਨ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰ ॥
नरकासुर को नाम कहि मरदन बहुरि उचार ॥

नरकसुर' (एक विशालकाय) नाम कहि ततः 'मर्दन' (मसलनवाला) (शब्द) उच्चारयतु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੋ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਸੁ ਧਾਰ ॥੬੩॥
नाम सुदरसन चक्र को लीजहु सुकबि सु धार ॥६३॥

प्रथमं “नरकासुरम्” इति उच्चारयित्वा ततः “अनुज” आयुध इति शब्दान् वदन् सुदर्शनचक्रस्य अनेकानि नामानि निरन्तरं विकसितानि सन्ति।६३।

ਕਿਸਨ ਬਿਸਨ ਕਹਿ ਜਿਸਨੁ ਅਨੁਜ ਆਯੁਧ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰ ॥
किसन बिसन कहि जिसनु अनुज आयुध बहुरि उचार ॥

(प्रथम) कृष्णविष्णुवामनयोः (जिस्नु अनुजस्य) जपं ततः आयुधं (शस्त्रम्),

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਨਿਕਸਤ ਚਲਹਿ ਅਪਾਰ ॥੬੪॥
नाम सुदरसन चक्र के निकसत चलहि अपार ॥६४॥

"कृशन, विष्णु" इति शब्दस्य उच्चारणं कृत्वा ततः "अनुज" आयुध इति शब्दान् वदन् सुदर्शनचक्रस्य अनेकानि नामानि निरन्तरं विकसितानि भवन्ति।64.

ਬਜ੍ਰ ਅਨੁਜ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਉਚਰ ਫਿਰਿ ਪਦ ਸਸਤ੍ਰ ਬਖਾਨ ॥
बज्र अनुज प्रिथमै उचर फिरि पद ससत्र बखान ॥

प्रथमं 'बज्रा अनुज' (इन्द्रस्य अनुजः वामनः) इति जपं कृत्वा ततः 'शास्त्र' इति शब्दस्य पाठं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਚਤੁਰ ਚਿਤ ਮੈ ਜਾਨ ॥੬੫॥
नाम सुदरसन चक्र के चतुर चित मै जान ॥६५॥

आदौ “वज्रानुजौ” इति वचनं वदन् ततः “शास्तार” इति शब्दं योजयित्वा, सुदर्शनचक्रनामसु ज्ञायते।६५।

ਪ੍ਰਿਥਮ ਬਿਰਹ ਪਦ ਉਚਰਿ ਕੈ ਪੁਨਿ ਕਹੁ ਸਸਤ੍ਰ ਬਿਸੇਖ ॥
प्रिथम बिरह पद उचरि कै पुनि कहु ससत्र बिसेख ॥

प्रथमं 'बिर्ह' (मयूरपुच्छमुकुटं धारयन् कृष्णः) इति श्लोकं पठन्तु, ततः विशेषास्त्रं (शब्दं) वदन्तु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਨਿਕਸਤ ਚਲੈ ਅਸੇਖ ॥੬੬॥
नाम सुदरसन चक्र के निकसत चलै असेख ॥६६॥

आदौ “विरह” इति शब्दमुच्चारणं ततः सुदर्शनचक्रस्य बहूनां नामानि वदन् निरन्तरं निर्मीयते।६६।

ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਵਹੈ ਉਚਾਰੀਐ ਰਿਧ ਸਿਧ ਕੋ ਧਾਮ ॥
प्रिथमै वहै उचारीऐ रिध सिध को धाम ॥

प्रथमं तस्य (विष्णुः) नाम जप ऋधिसिकन्यायाः गृहम्।

ਪੁਨਿ ਪਦ ਸਸਤ੍ਰ ਬਖਾਨੀਐ ਜਾਨੁ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਨਾਮ ॥੬੭॥
पुनि पद ससत्र बखानीऐ जानु चक्र के नाम ॥६७॥

प्रथमं सर्वशक्तिनिधिं ईश्वरस्य नाम उच्चारयित्वा ततः “शास्तार” इति शब्दं योजयित्वा चक्रनामानि निरन्तरं निर्मीयन्ते।६७।

ਗਿਰਧਰ ਪ੍ਰਿਥਮ ਉਚਾਰਿ ਪਦ ਆਯੁਧ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰਿ ॥
गिरधर प्रिथम उचारि पद आयुध बहुरि उचारि ॥

प्रथमं 'गिर्धर' (गवर्धनपर्वतधारकः कृष्णः) इति शब्दस्य जपं कृत्वा ततः 'आयुधा' (शस्त्रम्) इति शब्दस्य जपः ।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਨਿਕਸਤ ਚਲੈ ਅਪਾਰ ॥੬੮॥
नाम सुदरसन चक्र के निकसत चलै अपार ॥६८॥

आदौ “गिर्धर” इति शब्दस्य उच्चारणं कृत्वा ततः “आयुध” इति शब्दं वदन् सुदर्शनचक्रस्य अनेकानि नामानि निरन्तरं विकसितानि भवन्ति।६८।

ਕਾਲੀ ਨਥੀਆ ਪ੍ਰਿਥਮ ਕਹਿ ਸਸਤ੍ਰ ਸਬਦ ਕਹੁ ਅੰਤਿ ॥
काली नथीआ प्रिथम कहि ससत्र सबद कहु अंति ॥

प्रथमं 'कालीनाथिया' (कृष्णः कृष्णनागस्य वधः) इति शब्दं वदन्तु अन्ते 'शास्त्रम्' इति शब्दं वदन्तु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਨਿਕਸਤ ਜਾਹਿ ਅਨੰਤ ॥੬੯॥
नाम सुदरसन चक्र के निकसत जाहि अनंत ॥६९॥

आदौ “कलिनाथ” इति शब्दं वदन् अन्ते “शास्तार” इति शब्दं योजयित्वा सुदर्शनचक्रस्य असंख्यनामानि निरन्तरं निर्मीयन्ते।६९।

ਕੰਸ ਕੇਸਿਹਾ ਪ੍ਰਥਮ ਕਹਿ ਫਿਰਿ ਕਹਿ ਸਸਤ੍ਰ ਬਿਚਾਰਿ ॥
कंस केसिहा प्रथम कहि फिरि कहि ससत्र बिचारि ॥

कंस केसिह' (कंस केसीहन्ता कृष्णः) इति प्रथमं वदन्तु ततः 'शास्त्रम्' (शब्दम्) उच्चारयन्तु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਸੁ ਧਾਰ ॥੭੦॥
नाम सुदरसन चक्र के लीजहु सुकबि सु धार ॥७०॥

प्रथमं कंस-केशी-हन्ता अर्थात् कृष्णस्य नाम उच्चारयित्वा ततः शस्त्रनामानां चिन्तनं कृत्वा कवयः सुदर्शनचक्रस्य नामानि उच्चारयन्ति।70.

ਬਕੀ ਬਕਾਸੁਰ ਸਬਦ ਕਹਿ ਫੁਨਿ ਬਚ ਸਤ੍ਰੁ ਉਚਾਰ ॥
बकी बकासुर सबद कहि फुनि बच सत्रु उचार ॥

बकि' (विशालः) 'बकासुर' (विशालः) (प्रथम) इति शब्दं वदन्तु ततः 'सत्रु' (शत्रु) इति शब्दस्य उच्चारणं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਨਿਕਸਤ ਚਲੈ ਅਪਾਰ ॥੭੧॥
नाम सुदरसन चक्र के निकसत चलै अपार ॥७१॥

“बकासुरबकी” इति लोकान् उक्त्वा ततः शत्रुशब्दमुच्चारयित्वा सुदर्शनचक्रनामानि निर्मीयन्ते।७१।

ਅਘ ਨਾਸਨ ਅਘਹਾ ਉਚਰਿ ਪੁਨਿ ਬਚ ਸਸਤ੍ਰ ਬਖਾਨ ॥
अघ नासन अघहा उचरि पुनि बच ससत्र बखान ॥

(प्रथम) 'आघ नासन' (अघ राक्षस वधक) 'अघ हा' (शब्द) च पठित्वा ततः 'शास्त्र' श्लोकं पठन्तु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਸਭੈ ਚਤੁਰ ਚਿਤਿ ਜਾਨ ॥੭੨॥
नाम सुदरसन चक्र के सभै चतुर चिति जान ॥७२॥

पापनाशनं भगवतः नाम उच्य ततः शस्त्रवर्णनं कृत्वा सुदर्शनचक्रस्य नाम विदुः ज्ञानिनः।।72।।

ਸ੍ਰੀ ਉਪੇਾਂਦ੍ਰ ਕੇ ਨਾਮ ਕਹਿ ਫੁਨਿ ਪਦ ਸਸਤ੍ਰ ਬਖਾਨ ॥
स्री उपेांद्र के नाम कहि फुनि पद ससत्र बखान ॥

(प्रथम) 'श्री उपेन्द्र' (वामन अवतार) नाम कहि ततः 'शास्त्र' शब्दं पठतु।

ਨਾਮ ਸੁਦਰਸਨ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਸਬੈ ਸਮਝ ਸੁਰ ਗਿਆਨ ॥੭੩॥
नाम सुदरसन चक्र के सबै समझ सुर गिआन ॥७३॥

“उपेन्द्र” इत्यस्य नानानामानि वदन् ततः एह् शब्दं “शस्तर्” इति योजयित्वा विद्वान् जनाः सुदर्शनचक्रस्य सर्वाणि नामानि अवगच्छन्ति।७३।

ਕਬਿਯੋ ਬਾਚ ਦੋਹਰਾ ॥
कबियो बाच दोहरा ॥

कवि का भाषण : दोहरा

ਸਬੈ ਸੁਭਟ ਅਉ ਸਭ ਸੁਕਬਿ ਯੌ ਸਮਝੋ ਮਨ ਮਾਹਿ ॥
सबै सुभट अउ सभ सुकबि यौ समझो मन माहि ॥

हे सर्वे वीराः सर्वे महाकविः ! मनसि एवं चिन्तयतु

ਬਿਸਨੁ ਚਕ੍ਰ ਕੇ ਨਾਮ ਮੈ ਭੇਦ ਕਉਨਹੂੰ ਨਾਹਿ ॥੭੪॥
बिसनु चक्र के नाम मै भेद कउनहूं नाहि ॥७४॥

विष्णुः तस्य चक्रनामानां च किञ्चित् अपि भेदः नास्ति इति सर्वैः योद्धा कविभिः सुन्दरं ज्ञातव्यम्।७४।