श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1132


ਭੇਤ ਚਿਤ ਕੌ ਨ੍ਰਿਪਹਿ ਜਤਾਵਾ ॥੫॥
भेत चित कौ न्रिपहि जतावा ॥५॥

अभिप्रायं च राज्ञा व्याख्यातवान्। ५.

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

डिब्बा : १.

ਤਾਜੀ ਕੂੰ ਤੁਰਾਇ ਕੈ ਅਸਾੜੀ ਓੜਿ ਰਾਹ ਪੌਣਾ ਜਾਲਿਮ ਜਵਾਲ ਦੁਹਾ ਨੈਨਾ ਨੂੰ ਨਚਾਵਣਾ ॥
ताजी कूं तुराइ कै असाड़ी ओड़ि राह पौणा जालिम जवाल दुहा नैना नूं नचावणा ॥

अहो प्रिय मित्र ! अश्वं अवरुह्य अस्माकं पार्श्वमार्गे पतित्वा अत्याचारिणः अग्निं च (दाहवत्) परिमाणं कृत्वा।

ਅੰਜਨ ਦਿਵਾਇ ਬਾੜ ਬਿਸਿਖ ਚੜਾਇ ਕੈ ਖੁਸਾਲੀ ਨੂੰ ਬੜਾਇ ਨਾਲੇ ਕੈਫਾ ਨੂੰ ਚੜਾਵਣਾ ॥
अंजन दिवाइ बाड़ बिसिख चड़ाइ कै खुसाली नूं बड़ाइ नाले कैफा नूं चड़ावणा ॥

सुर्मं स्थापयित्वा सां उपरि नैन रूपबणानि अर्पयित्वा मम सुखं बहु मद्यपानं वर्धयित्वा।

ਬਦਨ ਦਿਖਾਣਾ ਸਾਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਣਾ ਅਤੇ ਨੈਣਾ ਨਾਲਿ ਨੈਣ ਜੋੜਿ ਵੇਹਾ ਨੇਹੁ ਲਾਵਣਾ ॥
बदन दिखाणा सानूं छाती नाल लाणा अते नैणा नालि नैण जोड़ि वेहा नेहु लावणा ॥

अस्मान् (भवतः) मुखं दर्शयितुं, वक्षसि स्थापयितुं, नैना-नैना-सङ्गतिं कृत्वा एतादृशं वृत्तिं कर्तुं च।

ਬਾਚੇ ਪਤ੍ਰ ਆਣਾ ਮੈਹੀ ਮਿਲੇ ਬ੍ਯਾਂ ਨ ਜਾਣਾ ਸਾਈ ਯਾਰੋ ਜੀ ਅਸਾਡੇ ਪਾਸ ਆਵਣਾ ਹੀ ਆਵਣਾ ॥੬॥
बाचे पत्र आणा मैही मिले ब्यां न जाणा साई यारो जी असाडे पास आवणा ही आवणा ॥६॥

पत्रं पठन् आगच्छतु, मां न मिलित्वा मा गच्छतु मम समीपं आगच्छतु केवलं आगच्छतु (अर्थः निश्चितरूपेण आगच्छतु) २.६.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਗੁਡੀਯਾ ਬਿਖੈ ਸੰਦੇਸ ਲਿਖਿ ਦੀਨੋ ਕੁਅਰਿ ਪਠਾਇ ॥
गुडीया बिखै संदेस लिखि दीनो कुअरि पठाइ ॥

कुमारी पुतलीयां सन्देशं लिखित्वा (प्रियां प्रति) प्रेषितवती।

ਤਨਿਕ ਬਾਰ ਲਾਗੀ ਨਹੀ ਨ੍ਰਿਪਹਿ ਪਹੂੰਚੀ ਜਾਇ ॥੭॥
तनिक बार लागी नही न्रिपहि पहूंची जाइ ॥७॥

न पर्याप्तं यत् (पुतली) राजानं प्राप्तवती।7.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਪਤੀਯਾ ਛੋਰਿ ਲਖੀ ਪ੍ਰਿਯ ਕਹਾ ॥
पतीया छोरि लखी प्रिय कहा ॥

प्रिया पत्रं उद्घाट्य किं दृष्टवती ?

ਇਹ ਪਠਿਯੋ ਤਰੁਨੀ ਲਿਖਿ ਉਹਾ ॥
इह पठियो तरुनी लिखि उहा ॥

सा स्त्रिया तस्मिन् लिखितवती अस्ति।

ਯਾ ਗੁਡੀਯਾ ਪਰ ਬੈਠਹੁ ਧਾਈ ॥
या गुडीया पर बैठहु धाई ॥

अस्मिन् पुतलीयां शीघ्रं उपविशतु

ਚਿੰਤ ਨ ਕਰਹੁ ਚਿਤ ਮੈ ਰਾਈ ॥੮॥
चिंत न करहु चित मै राई ॥८॥

तथा हे राजन! (किञ्चित् प्रकारेण) चितस्य विषये बहु चिन्ता न कुर्वन्तु। ८.

ਕੈ ਗੁਡੀਯਾ ਉਪਰ ਚੜਿ ਆਵਹੁ ॥
कै गुडीया उपर चड़ि आवहु ॥

पुतलीम् आगच्छतु वा, .

ਨਾਤਰ ਟਾਗ ਤਰੇ ਕਰਿ ਜਾਵਹੁ ॥
नातर टाग तरे करि जावहु ॥

अन्यथा तङ्गस्य अधः गच्छतु।

ਜੋ ਤੁਹਿ ਗਿਰਨ ਧਰਨ ਪਰ ਦੇਊ ॥
जो तुहि गिरन धरन पर देऊ ॥

यदि त्वं भूमौ पतसि, २.

ਸ੍ਵਰਗ ਸਾਚ ਕਰਿ ਬਾਸ ਨ ਲੇਊ ॥੯॥
स्वरग साच करि बास न लेऊ ॥९॥

अतः वास्तवतः स्वर्गवासी मा भूत्। ९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਮਾਤ੍ਰ ਪਛ ਸਤ ਸਪਤ ਪਿਤੁ ਪਰੈ ਨਰਕ ਕੁਲ ਸੋਇ ॥
मात्र पछ सत सपत पितु परै नरक कुल सोइ ॥

(मम) मम मातृपक्षतः सप्त कुलानि पितामहपक्षतः सप्त कुलानि च नरकेषु पतन्ति

ਜੌ ਗੁਡੀਯਾ ਤੇ ਭੂਮਿ ਪਰਿ ਪਤਨ ਤਿਹਾਰੋ ਹੋਇ ॥੧੦॥
जौ गुडीया ते भूमि परि पतन तिहारो होइ ॥१०॥

यदि पुतलीतः भूमौ पतसि। १०.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਤੁਮ ਯਾ ਕੌ ਪਿਯ ਡੋਰਿ ਨ ਜਾਨਹੁ ॥
तुम या कौ पिय डोरि न जानहु ॥

अहो प्रिये ! मा गृह्यताम् ।

ਸਗੂਆ ਕੈ ਯਾ ਕੌ ਪਹਿਚਾਨਹੁ ॥
सगूआ कै या कौ पहिचानहु ॥

पालना इति ज्ञातव्यम्।

ਤੁਮਰੋ ਬਾਲ ਬਿਘਨ ਨਹਿ ਹ੍ਵੈ ਹੈ ॥
तुमरो बाल बिघन नहि ह्वै है ॥

भवतः केशानां अपि क्षतिः न भविष्यति।

ਯਾ ਮੈ ਦੇਖਿ ਪਾਵ ਧਰਿ ਲੈ ਹੈ ॥੧੧॥
या मै देखि पाव धरि लै है ॥११॥

(त्वं) तस्मिन् स्थित्वा पश्यतु। ११.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਮੰਤ੍ਰ ਸਕਤਿ ਤੇ ਮੈ ਕਿਯਾ ਸਗੂਆ ਯਾਹਿ ਬਨਾਇ ॥
मंत्र सकति ते मै किया सगूआ याहि बनाइ ॥

मया (मम) मन्त्रशक्त्या पालना कृता।

ਸੰਕ ਤ੍ਯਾਗਿ ਕਰਿ ਆਈਯੈ ਸੁਨੁ ਰਾਜਨ ਕੇ ਰਾਇ ॥੧੨॥
संक त्यागि करि आईयै सुनु राजन के राइ ॥१२॥

हे राजराज ! मिलित्वा गच्छामः। १२.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਜਬ ਰਾਜੈ ਐਸੀ ਸੁਨਿ ਪਾਈ ॥
जब राजै ऐसी सुनि पाई ॥

नृपः श्रुत्वा (अथवा पठितवान्) तादृशं (वार्तालम्) ।

ਚਿਤ ਕੀ ਸੰਕ ਸਗਲ ਬਿਸਰਾਈ ॥
चित की संक सगल बिसराई ॥

अतः मनसः सर्वः संकोचः अपहृतः।

ਹਯ ਤੇ ਉਤਰਿ ਡੋਰਿ ਪਰ ਚਢਿਯੋ ॥
हय ते उतरि डोरि पर चढियो ॥

सः अश्वात् अवतीर्य पाशस्य उपरि उपविष्टः।

ਆਨੰਦ ਅਧਿਕ ਚਿਤ ਮੈ ਬਢਿਯੋ ॥੧੩॥
आनंद अधिक चित मै बढियो ॥१३॥

मनसि सुखं बहु वर्धत। १३.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਕੁਅਰ ਕੁਅਰਿ ਕੇ ਤੀਰ ਪਹੂਚ੍ਯੋ ਆਇ ਕੈ ॥
कुअर कुअरि के तीर पहूच्यो आइ कै ॥

कुँवरः कुमारीम् आगतः

ਕਾਮ ਭੋਗ ਕੌ ਕੀਯੋ ਹਰਖ ਉਪਜਾਇ ਕੈ ॥
काम भोग कौ कीयो हरख उपजाइ कै ॥

(ते) च सुखेन व्यभिचारं कृतवन्तः।

ਸਾਹ ਤਬ ਲਗੇ ਦ੍ਵਾਰ ਪਹੂਚ੍ਯੋ ਆਇ ਕਰਿ ॥
साह तब लगे द्वार पहूच्यो आइ करि ॥

तावत् शाहः अपि द्वारं प्राप्तवान् ।

ਹੋ ਤਬੈ ਤਰੁਨਿ ਸੌ ਬਾਤ ਕਹੀ ਪਿਯ ਨੈਨ ਭਰਿ ॥੧੪॥
हो तबै तरुनि सौ बात कही पिय नैन भरि ॥१४॥

अथ कान्तो कुमारीम् अश्रुपूर्णनेत्रम् आह | १४.

ਅਬ ਤ੍ਰਿਯ ਤੁਮਰੋ ਸਾਹ ਮੈ ਗਹਿ ਮਾਰਿ ਹੈ ॥
अब त्रिय तुमरो साह मै गहि मारि है ॥

अहो प्रिये ! तव राजा मां गृहीत्वा हन्ति इदानीं

ਇਹੀ ਧੌਲਹਰ ਊਪਰ ਤੇ ਮੁਹਿ ਡਾਰਿ ਹੈ ॥
इही धौलहर ऊपर ते मुहि डारि है ॥

अस्मात् प्रासादात् च मां पातयिष्यति।

ਟੂਕ ਟੂਕ ਹ੍ਵੈ ਸਭੈ ਪਸੁਰਿਯਾ ਜਾਇ ਹੈ ॥
टूक टूक ह्वै सभै पसुरिया जाइ है ॥

मम सर्वाणि पृष्ठपार्श्वानि भग्नाः भविष्यन्ति।

ਹੋ ਤੁਹਿ ਭੇਟੇ ਹਮ ਆਜੁ ਇਹੈ ਫਲ ਪਾਇ ਹੈ ॥੧੫॥
हो तुहि भेटे हम आजु इहै फल पाइ है ॥१५॥

भवतः मिलनस्य एतत् फलं प्राप्नुमः। १५.

ਨ੍ਰਿਪ ਚਿੰਤਾ ਚਿਤ ਭੀਤਰ ਕਛੂ ਨ ਕੀਜਿਯੈ ॥
न्रिप चिंता चित भीतर कछू न कीजियै ॥

(राज्ञी उक्तवती) हे राजन् ! मनसि चिन्ता मा कुरुत।

ਨਿਰਖਿ ਹਮਾਰੋ ਚਰਿਤ ਅਬੈ ਹੀ ਲੀਜਿਯੈ ॥
निरखि हमारो चरित अबै ही लीजियै ॥

(त्वं) मम चरित्रं इदानीं द्रक्ष्यसि।

ਬਾਰ ਤਿਹਾਰੋ ਏਕ ਨ ਬਾਕਨ ਪਾਇ ਹੈ ॥
बार तिहारो एक न बाकन पाइ है ॥

न भवतः एकः केशः अपि विकृतः भविष्यति।

ਹੋ ਹਮ ਸੋ ਭੋਗ ਕਮਾਇ ਹਸਤ ਗ੍ਰਿਹ ਜਾਇ ਹੈ ॥੧੬॥
हो हम सो भोग कमाइ हसत ग्रिह जाइ है ॥१६॥

मया सह रम्य हसन् गृहं गमिष्यसि। 16.

ਮੰਤ੍ਰ ਸਕਤਿ ਹੁੰਡੀਆ ਤਿਹ ਕਿਯੋ ਬਨਾਇ ਕੈ ॥
मंत्र सकति हुंडीआ तिह कियो बनाइ कै ॥

मन्त्रशक्त्या मेषः ('हुण्डिया') अभवत् ।

ਪਕਰਿ ਕਾਨ ਤੇ ਪਤਿ ਕੋ ਦਿਯੋ ਦਿਖਾਇ ਕੈ ॥
पकरि कान ते पति को दियो दिखाइ कै ॥

कर्णेन च गृहीत्वा भर्तारं दर्शितवती।

ਬਹੁਰਿ ਮੇਖ ਭੇ ਬਾਧ੍ਰਯੋ ਨ੍ਰਿਪਹਿ ਬਨਾਇ ਕਰਿ ॥
बहुरि मेख भे बाध्रयो न्रिपहि बनाइ करि ॥

अथ (सः) राजानं दुर्गं बद्धवान्।

ਹੋ ਬਹੁਰਿ ਤਵਨ ਕੋ ਕਿਯੋ ਸੁਦੇਸ ਉਠਾਇ ਕਰਿ ॥੧੭॥
हो बहुरि तवन को कियो सुदेस उठाइ करि ॥१७॥

अथ तं उत्थाप्य स्वगृहं ('सुदेस्') प्रेषितवान्। १७.

ਸਾਹ ਨਿਰਖ ਤੇ ਗੁਡਿਯਾ ਦਈ ਚੜਾਇ ਕੈ ॥
साह निरख ते गुडिया दई चड़ाइ कै ॥

शाहं दृष्ट्वा (स्त्री) पुतलीम् अर्पितवती।

ਕਰਿ ਕੈ ਸੰਗ ਸ੍ਵਾਰ ਦਯੋ ਨ੍ਰਿਪੁਡਾਇ ਕੈ ॥
करि कै संग स्वार दयो न्रिपुडाइ कै ॥

राजा एकस्मिन् (पुतली) उपरि उड्डीयत।

ਪਿਯਹਿ ਨਿਰਖਿਤੇ ਮੀਤ ਦਯੋ ਪਹੁੰਚਾਇ ਘਰ ॥
पियहि निरखिते मीत दयो पहुंचाइ घर ॥

प्रीतमः भर्त्रा सह पश्यन्ती गृहं नीतवती।

ਹੋ ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਨ ਕਛੁ ਜੜ ਸਕ੍ਯੋ ਬਿਚਾਰ ਕਰਿ ॥੧੮॥
हो भेद अभेद न कछु जड़ सक्यो बिचार करि ॥१८॥

सः मूर्खः भेदं ज्ञातुं न शक्तवान् । १८.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਸਾਹੁ ਸੁਤਾ ਨਿਰਖਿਤਿ ਪਤਿਹ ਗੁਡਿਯਾ ਦਈ ਚੜਾਇ ॥
साहु सुता निरखिति पतिह गुडिया दई चड़ाइ ॥

शाहस्य पुत्री पतिः पश्यन् पुतलीं विस्फोटितवती।

ਤਾ ਪਰ ਬਧੇ ਬਜੰਤ੍ਰ ਥੇ ਬਾਜਤ ਭਏ ਬਨਾਇ ॥੧੯॥
ता पर बधे बजंत्र थे बाजत भए बनाइ ॥१९॥

तस्मिन् बद्धाः घण्टाः ध्वनितुं आरब्धाः । १९.

ਬਿਹਸਿ ਨਾਰਿ ਨਿਜ ਨਾਥ ਸੋ ਕਹਿਯੋ ਪਿਯਹਿ ਪਹੁਚਾਇ ॥
बिहसि नारि निज नाथ सो कहियो पियहि पहुचाइ ॥

प्रीतमम् (स्वगृहं) आनयित्वा राणी हसन् भर्तारम् अवदत्।

ਮਿਤ੍ਰ ਹਮਾਰੋ ਸਾਹ ਇਹ ਦਏ ਦਮਾਮੋ ਜਾਇ ॥੨੦॥
मित्र हमारो साह इह दए दमामो जाइ ॥२०॥

अस्माकं मित्रं अयं शाहः ढोलकं वादयति। २०.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਇਹ ਛਲ ਮੀਤ ਸਦਨ ਪਹੁਚਾਯੋ ॥
इह छल मीत सदन पहुचायो ॥

अनेन युक्त्या मित्रं (स्वस्य) गृहम् आनयत्।

ਤਾ ਕੋ ਬਾਰ ਨ ਬਾਕਨ ਪਾਯੋ ॥
ता को बार न बाकन पायो ॥

तस्य केशाः अपि विकृताः न भवन्ति स्म ।

ਨਿਜੁ ਪਤਿ ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਨ ਚੀਨੋ ॥
निजु पति भेद अभेद न चीनो ॥

तस्याः पतिः रहस्यं न अवगच्छत् ।

ਕਬਿ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੂਰਨ ਤਬ ਕੀਨੋ ॥੨੧॥
कबि प्रसंग पूरन तब कीनो ॥२१॥

अथ कविः सन्दर्भं सम्पन्नवान् । २१.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਦੋਇ ਸੌ ਅਠਾਈਸ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੨੨੮॥੪੩੩੪॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे दोइ सौ अठाईस चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥२२८॥४३३४॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य २२८तमोऽध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। २२८.४३३४ इति । गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਪਲਵਲ ਦੇਸ ਛਤ੍ਰਿਨੀ ਰਹੈ ॥
पलवल देस छत्रिनी रहै ॥

तत्र पालवलदेशे (क) छत्रानी निवसति स्म।

ਬੁਧਿ ਮਤੀ ਜਾ ਕੋ ਜਗ ਕਹੈ ॥
बुधि मती जा को जग कहै ॥

जनाः तं बुद्धिमति इति आह्वयन्ति स्म ।

ਜਬ ਤਨ ਤਾਹਿ ਬਿਰਧਤਾ ਆਇਸ ॥
जब तन ताहि बिरधता आइस ॥

यदा तस्य शरीरं वृद्धं जातम् ।

ਤਬ ਤਿਨ ਏਕ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਨਾਇਸ ॥੧॥
तब तिन एक चरित्र बनाइस ॥१॥

ततः सः एकं पात्रं कृतवान्।1.

ਦ੍ਵੈ ਸੰਦੂਕ ਜੂਤਿਯਨ ਭਰੇ ॥
द्वै संदूक जूतियन भरे ॥

(सः) द्वौ वक्षःस्थलौ जूताभिः पूरितवान्