श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 195


ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਅਉਖਧੀ ਬਤਾਵਾ ॥੫॥
भिंन भिंन अउखधी बतावा ॥५॥

वैदिकशास्त्रं विवृत्य प्रजानां समक्षं नीत्वा विविधानि भेषजानि वर्णयत् ॥५॥

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਰੋਗ ਰਹਤ ਕਰ ਅਉਖਧੀ ਸਭ ਹੀ ਕਰਿਯੋ ਜਹਾਨ ॥
रोग रहत कर अउखधी सभ ही करियो जहान ॥

सर्वलोकेभ्यः औषधानि प्रयच्छन् लोकं व्याधिरहितं कृतवान् ।

ਕਾਲ ਪਾਇ ਤਛਕ ਹਨਿਯੋ ਸੁਰ ਪੁਰ ਕੀਯੋ ਪਯਾਨ ॥੬॥
काल पाइ तछक हनियो सुर पुर कीयो पयान ॥६॥

तक्षकेन (सर्पराजेन) दष्टं कृत्वा स्वर्गं प्रति प्रस्थितः।6.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕੇ ਧਨੰਤ੍ਰ ਅਵਤਾਰ ਸਤਾਰਵਾ ॥੧੭॥ ਸੁਭਮ ਸਤ ॥
इति स्री बचित्र नाटके धनंत्र अवतार सतारवा ॥१७॥ सुभम सत ॥

बछित्तर नाटके धनन्तर नाम सप्तदशावतारवर्णनान्तः।17।

ਅਥ ਸੂਰਜ ਅਵਤਾਰ ਕਥਨੰ ॥
अथ सूरज अवतार कथनं ॥

अधुना सूरज (सूर्य) अवतारस्य वर्णनं आरभ्यते-

ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ ॥
स्री भगउती जी सहाइ ॥

श्री भगौती जी (प्रथम भगवान्) सहायक हों।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਬਹੁਰਿ ਬਢੇ ਦਿਤਿ ਪੁਤ੍ਰ ਅਤੁਲਿ ਬਲਿ ॥
बहुरि बढे दिति पुत्र अतुलि बलि ॥

अथ तयोः पुत्रयोः बलं वर्धमानम् ।

ਅਰਿ ਅਨੇਕ ਜੀਤੇ ਜਿਨ ਜਲਿ ਥਲਿ ॥
अरि अनेक जीते जिन जलि थलि ॥

दीतिपुत्राणां देमोनां पराक्रमः अतीव वर्धमानः, ते जले स्थले च बहूनि शत्रून् जितवन्तः।

ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਆਗਯਾ ਪਾਈ ॥
काल पुरख की आगया पाई ॥

(तस्मिन् समये) 'कल-पुरुख' अनुज्ञां प्राप्य ।

ਰਵਿ ਅਵਤਾਰ ਧਰਿਯੋ ਹਰਿ ਰਾਈ ॥੧॥
रवि अवतार धरियो हरि राई ॥१॥

आज्ञां प्राप्य विष्णुः सूरजावतारः इति प्रकटितः।१।

ਜੇ ਜੇ ਹੋਤ ਅਸੁਰ ਬਲਵਾਨਾ ॥
जे जे होत असुर बलवाना ॥

ये दिग्गजाः बलवन्तः, .

ਰਵਿ ਮਾਰਤ ਤਿਨ ਕੋ ਬਿਧਿ ਨਾਨਾ ॥
रवि मारत तिन को बिधि नाना ॥

यत्र यत्र राक्षसाः प्रभुः भवन्ति तत्र तत्र विष्णुः सूरजावतारः तान् भिन्नभिन्नरूपेण हन्ति इति प्रकटितः।

ਅੰਧਕਾਰ ਧਰਨੀ ਤੇ ਹਰੇ ॥
अंधकार धरनी ते हरे ॥

पृथिव्याः अन्धकारं नाशयति।

ਪ੍ਰਜਾ ਕਾਜ ਗ੍ਰਿਹ ਕੇ ਉਠਿ ਪਰੇ ॥੨॥
प्रजा काज ग्रिह के उठि परे ॥२॥

सूर्यः पृथिव्याः तमः नाशयन् प्रजानां सान्त्वनाय इतस्ततः भ्रमति स्म ।२।

ਨਰਾਜ ਛੰਦ ॥
नराज छंद ॥

नाराज स्तन्जा

ਬਿਸਾਰਿ ਆਲਸੰ ਸਭੈ ਪ੍ਰਭਾਤ ਲੋਗ ਜਾਗਹੀਂ ॥
बिसारि आलसं सभै प्रभात लोग जागहीं ॥

आलस्यं विहाय सर्वे जनाः प्रदोषसमये जागरन्ति।

ਅਨੰਤ ਜਾਪ ਕੋ ਜਪੈਂ ਬਿਅੰਤ ਧਯਾਨ ਪਾਗਹੀਂ ॥
अनंत जाप को जपैं बिअंत धयान पागहीं ॥

(सूर्यं दृष्ट्वा,) सर्वे जनाः आलस्यं त्यक्त्वा प्रदोषे जागृत्य सर्वगतं भगवन्तं ध्यायन्ते स्म, तस्य नाम नानाविधरूपेण पुनः पुनः वदन्ति स्म।

ਦੁਰੰਤ ਕਰਮ ਕੋ ਕਰੈਂ ਅਥਾਪ ਥਾਪ ਥਾਪਹੀਂ ॥
दुरंत करम को करैं अथाप थाप थापहीं ॥

कठिनं कर्म कृत्वा हृदि अस्पृशं स्थापयतु।

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸੰਧਿਯਾਨ ਕੈ ਅਜਾਪ ਜਾਪ ਜਾਪਹੀ ॥੩॥
गाइत्री संधियान कै अजाप जाप जापही ॥३॥

कठिनकार्यं कुर्वन्तः ते अस्थापनीयं भगवन्तं मनसि स्थिरं कुर्वन्ति स्म, ग्यात्रीं संध्यां च पठन्ति स्म।3.

ਸੁ ਦੇਵ ਕਰਮ ਆਦਿ ਲੈ ਪ੍ਰਭਾਤ ਜਾਗ ਕੈ ਕਰੈਂ ॥
सु देव करम आदि लै प्रभात जाग कै करैं ॥

प्रदोषे जागरणं (जनाः) कुर्वन्ति देवकर्म इत्यादि।

ਸੁ ਜਗ ਧੂਪ ਦੀਪ ਹੋਮ ਬੇਦ ਬਿਯਾਕਰਨ ਰਰੈਂ ॥
सु जग धूप दीप होम बेद बियाकरन ररैं ॥

सर्वे जनाः भगवतः नाम पुनरुक्ताः ईश्वरकर्माणि कुर्वन्ति स्म तथा च धूपदाहेन सह, मृत्तिकादीपप्रज्वलनयज्ञैः सह वेदव्याकर्णादिषु अपि चिन्तयन्ति स्म।

ਸੁ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਹੈਂ ਜਿਤੇ ਸੋ ਬ੍ਰਿਤਬ੍ਰਿਤ ਕੋ ਕਰੈਂ ॥
सु पित्र करम हैं जिते सो ब्रितब्रित को करैं ॥

यावन्तः पितृसत्तात्मकानि कर्माणि सन्ति, (ते) विधिपूर्वकं क्रियन्ते।

ਜੁ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਉਚਰੰਤ ਸੁ ਧਰਮ ਧਯਾਨ ਕੋ ਧਰੈਂ ॥੪॥
जु सासत्र सिम्रिति उचरंत सु धरम धयान को धरैं ॥४॥

ते स्वशक्त्या अङ्गानां कृते संस्कारं कुर्वन्ति स्म, शास्त्रस्मृतिादिपाठेन सह सद्कर्मसु एकाग्रतां कुर्वन्ति स्म।4.

ਅਰਧ ਨਿਰਾਜ ਛੰਦ ॥
अरध निराज छंद ॥

अर्ध निराज स्तन्जा

ਸੁ ਧੂੰਮ ਧੂੰਮ ਹੀ ॥
सु धूंम धूंम ही ॥

धूपस्य धूमः सर्वत्र वर्तते

ਕਰੰਤ ਸੈਨ ਭੂੰਮ ਹੀ ॥
करंत सैन भूंम ही ॥

यज्ञधूमः चतस्रोऽपि दृश्यमानः सर्वे जनाः सुप्ताः पृथिव्यां।

ਬਿਅੰਤ ਧਯਾਨ ਧਯਾਵਹੀਂ ॥
बिअंत धयान धयावहीं ॥

अनन्ताः जनाः अवधानं ददति, .

ਦੁਰੰਤ ਠਉਰ ਪਾਵਹੀਂ ॥੫॥
दुरंत ठउर पावहीं ॥५॥

बहुधा मध्यस्थतां पूजां च कुर्वन्तः दूरस्थस्थानानां वृद्ध्यर्थं कार्यं कुर्वन्ति स्म।5.

ਅਨੰਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਰੈਂ ॥
अनंत मंत्र उचरैं ॥

अनन्त मन्त्र जपते

ਸੁ ਜੋਗ ਜਾਪਨਾ ਕਰੈਂ ॥
सु जोग जापना करैं ॥

बहूनि मन्त्राणां पाठं कुर्वन्तः जनाः योगानुशासनं कृत्वा नाम पुनः पुनः ।

ਨ੍ਰਿਬਾਨ ਪੁਰਖ ਧਯਾਵਹੀਂ ॥
न्रिबान पुरख धयावहीं ॥

निर्बन् भगवन्तं स्तुति।

ਬਿਮਾਨ ਅੰਤਿ ਪਾਵਹੀਂ ॥੬॥
बिमान अंति पावहीं ॥६॥

विरक्तं परं पुरुषं ध्यात्वा अन्ते स्वर्गयानार्थं वायुयानानि प्राप्तवन्तः।6.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਬਹੁਤ ਕਾਲ ਇਮ ਬੀਤਯੋ ਕਰਤ ਧਰਮੁ ਅਰੁ ਦਾਨ ॥
बहुत काल इम बीतयो करत धरमु अरु दान ॥

एवं धर्मदानं कृत्वा बहुकालः व्यतीतः ।

ਬਹੁਰਿ ਅਸੁਰਿ ਬਢਿਯੋ ਪ੍ਰਬਲ ਦੀਰਘੁ ਕਾਇ ਦਤੁ ਮਾਨ ॥੭॥
बहुरि असुरि बढियो प्रबल दीरघु काइ दतु मान ॥७॥

एवं धर्मदानकर्मसु बहुकालः व्यतीतः ततः दीरघकायः प्रबलः राक्षसः जातः।7.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਬਾਣ ਪ੍ਰਜੰਤ ਬਢਤ ਨਿਤਪ੍ਰਤਿ ਤਨ ॥
बाण प्रजंत बढत नितप्रति तन ॥

तस्य शरीरं प्रतिदिनं बाणवत् वर्धमानम् आसीत्

ਨਿਸ ਦਿਨ ਘਾਤ ਕਰਤ ਦਿਜ ਦੇਵਨ ॥
निस दिन घात करत दिज देवन ॥

तस्य शरीरं नित्यं बाणदीर्घेण वर्धमानं देवान् द्विजं च रात्रौ दिवं च नाशयति स्म।

ਦੀਰਘੁ ਕਾਇਐ ਸੋ ਰਿਪੁ ਭਯੋ ॥
दीरघु काइऐ सो रिपु भयो ॥

एवं दीर्घ-कै (सूर्यस्य उपनाम राक्षसः) वैरिणः अभवत्,

ਰਵਿ ਰਥ ਹਟਕ ਚਲਨ ਤੇ ਗਯੋ ॥੮॥
रवि रथ हटक चलन ते गयो ॥८॥

दीरघकाय इव शत्रुजन्मनि सूर्यरथोऽपि संकोचम् अकरोत् ॥८॥

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अरिल्

ਹਟਕ ਚਲਤ ਰਥੁ ਭਯੋ ਭਾਨ ਕੋਪਿਯੋ ਤਬੈ ॥
हटक चलत रथु भयो भान कोपियो तबै ॥

यदा सूर्यस्य चलं रथं अटत् तदा सूर्यः क्रुद्धः अभवत् ।

ਅਸਤ੍ਰ ਸਸਤ੍ਰ ਲੈ ਚਲਿਯੋ ਸੰਗ ਲੈ ਦਲ ਸਭੈ ॥
असत्र ससत्र लै चलियो संग लै दल सभै ॥

सूर्यरथस्य गतिनिवृत्ते सूर्यः तदा महाक्रोधः बाहुशस्त्रबलैः सह अग्रे अगच्छत् ।

ਮੰਡਯੋ ਬਿਬਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਹਾ ਰਣ ਜਾਇ ਕੈ ॥
मंडयो बिबिध प्रकार तहा रण जाइ कै ॥

सः युद्धक्षेत्रं गत्वा बहुधा युद्धं प्रारभत,

ਹੋ ਨਿਰਖ ਦੇਵ ਅਰੁ ਦੈਤ ਰਹੇ ਉਰਝਾਇ ਕੈ ॥੯॥
हो निरख देव अरु दैत रहे उरझाइ कै ॥९॥

सः विविधानि युद्धानि आरब्धवान् दृष्ट्वा यत् देवाः राक्षसाः च, दुविधां अनुभवन्ति स्म।9.

ਗਹਿ ਗਹਿ ਪਾਣ ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਦੁਬਹੀਯਾ ਰਣ ਭਿਰੇ ॥
गहि गहि पाण क्रिपाण दुबहीया रण भिरे ॥

योद्धवः खड्गहस्तेषु युद्धं प्रारब्धवन्तः ।