श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 613


ਕਲਿ ਤਾਸੁ ਆਗਿਆ ਦੀਨ ॥
कलि तासु आगिआ दीन ॥

(यदा) काल पुरुषः तं अनुमन्यते स्म

ਤਬ ਬੇਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੀਨ ॥
तब बेद ब्रहमा कीन ॥

यदा भगवता प्रशंसयामास तदा ब्रह्मा वेदान् प्रारब्धवान्

ਤਬ ਤਾਸੁ ਬਾਢ੍ਯੋ ਗਰਬ ॥
तब तासु बाढ्यो गरब ॥

ततः सः अभिमानी अभवत् (तथा सः)

ਸਰਿ ਆਪੁ ਜਾਨ ਨ ਸਰਬ ॥੨੨॥
सरि आपु जान न सरब ॥२२॥

तस्मिन् समये तस्य अभिमानः वर्धितः, सः अन्यं स्वसदृशं न मन्यते स्म।22।

ਸਰਿ ਮੋਹ ਕਬਿ ਨਹਿ ਕੋਇ ॥
सरि मोह कबि नहि कोइ ॥

मम सदृशः अन्यः कविः नास्ति।

ਇਕ ਆਪ ਹੋਇ ਤ ਹੋਇ ॥
इक आप होइ त होइ ॥

सः मन्यते स्म यत् तस्य सदृशः अन्यः कोऽपि नास्ति, अन्यः कविः अपि नास्ति

ਕਛੁ ਕਾਲ ਕੀ ਭੂਅ ਬਕ੍ਰ ॥
कछु काल की भूअ बक्र ॥

(एतादृशं मनःस्थितिं कृत्वा) कल पुरुषस्य भ्रूः कुटिलः अभवत्

ਛਿਤਿ ਡਾਰੀਆ ਜਿਮ ਸਕ੍ਰ ॥੨੩॥
छिति डारीआ जिम सक्र ॥२३॥

भगवान्-ईश्वरस्य उपरि यतः दुःखितः च तं इन्द्रस्य वज्रवत् भूमौ क्षिपत्।23।

ਜਬ ਗਿਰ੍ਯੋ ਭੂ ਤਰਿ ਆਨਿ ॥
जब गिर्यो भू तरि आनि ॥

यदा सः पृथिव्यां पतितः, .

ਮੁਖ ਚਾਰ ਬੇਦ ਨਿਧਾਨ ॥
मुख चार बेद निधान ॥

ब्रह्मा चतुर्वेदसमुद्रः यदा पतितः पृथिव्यां ।

ਉਠਿ ਲਾਗਿਆ ਫਿਰ ਸੇਵ ॥
उठि लागिआ फिर सेव ॥

ततः सेवा आरब्धा

ਜੀਅ ਜਾਨਿ ਦੇਵਿ ਅਭੇਵ ॥੨੪॥
जीअ जानि देवि अभेव ॥२४॥

देवकेन् परं रहस्यपूर्णं भगवन्तं हृदिपूर्णतया भजितुं प्रवृत्तः।।24।।

ਦਸ ਲਖ ਬਰਖ ਪ੍ਰਮਾਨ ॥
दस लख बरख प्रमान ॥

दशकोटिवर्षाणि यावत् (सः) २.

ਕੀਅ ਦੇਵਿ ਸੇਵ ਮਹਾਨ ॥
कीअ देवि सेव महान ॥

महादेव (प्रभु) सेवित।

ਕਿਮਿ ਹੋਇ ਮੋਹਿ ਉਧਾਰ ॥
किमि होइ मोहि उधार ॥

कथं ऋणं गृह्णामि

ਅਸ ਦੇਹੁ ਦੇਵ ਬਿਚਾਰ ॥੨੫॥
अस देहु देव बिचार ॥२५॥

सः दशलक्षवर्षं भगवन्तं भजत्, सः च देवेश्वरं प्रति तं मोचयितुं केनचित् प्रकारेण।25।

ਦੇਵੋ ਵਾਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਤਿ ॥
देवो वाच ब्रहमा प्रति ॥

ईश्वरस्य वाक्

ਮਨ ਚਿਤ ਕੈ ਕਰਿ ਸੇਵ ॥
मन चित कै करि सेव ॥

(हे ब्रह्म! त्वं) मनसा सेवसे, २.

ਤਬ ਰੀਝਿ ਹੈ ਗੁਰਦੇਵ ॥
तब रीझि है गुरदेव ॥

तदा गुरुदेवः प्रसन्नः भविष्यति।

ਤਬ ਹੋਇ ਨਾਥ ਸਨਾਥ ॥
तब होइ नाथ सनाथ ॥

तदा (त्वं) तत्नाथं (साध्य) सनथ (समर्थः) भविष्यसि

ਜਗਨਾਥ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ॥੨੬॥
जगनाथ दीना नाथ ॥२६॥

(विष्णुः अवदत्) “यदा त्वं भगवन्तं हृदयेन पूर्णतया आराधयिष्यसि, तदा असहायानां आश्रयः भगवान् भवतः इच्छां पूर्णं करिष्यति।”२६.

ਸੁਨਿ ਬੈਨ ਯੌ ਮੁਖਚਾਰ ॥
सुनि बैन यौ मुखचार ॥

ब्रह्मा तादृशं वचनं श्रुतवान्

ਕੀਅ ਚਉਕ ਚਿਤਿ ਬਿਚਾਰ ॥
कीअ चउक चिति बिचार ॥

आघातेन च मनसि चिन्तितवान्।

ਉਠਿ ਲਾਗਿਆ ਹਰਿ ਸੇਵ ॥
उठि लागिआ हरि सेव ॥

(ततः) उत्थाय हरेः सेवायां प्रवृत्तः

ਜਿਹ ਭਾਤਿ ਭਾਖ੍ਯੋ ਦੇਵ ॥੨੭॥
जिह भाति भाख्यो देव ॥२७॥

तच्छ्रुत्वा ब्रह्मा तथैव पूजयित्वा नैवेद्यं च विष्णुना सूचितम्।।27।।

ਪਰਿ ਪਾਇ ਚੰਡਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ॥
परि पाइ चंडि प्रचंड ॥

प्रचण्डः चण्डीचरणयोः पतितः

ਜਿਹ ਮੰਡ ਦੁਸਟ ਅਖੰਡ ॥
जिह मंड दुसट अखंड ॥

यो युध्यत (राणः) दुर्जनैः सह यो न पराजयः |

ਜ੍ਵਾਲਾਛ ਲੋਚਨ ਧੂਮ ॥
ज्वालाछ लोचन धूम ॥

ज्वालामुखी च धूमं च केन निर्मितम्

ਹਨਿ ਜਾਸੁ ਡਾਰੇ ਭੂਮਿ ॥੨੮॥
हनि जासु डारे भूमि ॥२८॥

विष्णुः अपि इदम् उक्तवान् यत्, जवलाक्षधूमारलोचनादि राक्षसान् हत्वा शक्तिशालिनी चण्डिका अत्याचारिणां नाशकम् अपि पूजयेत्।२८

ਤਿਸੁ ਜਾਪਿ ਹੋ ਜਬ ਜਾਪ ॥
तिसु जापि हो जब जाप ॥

चण्डी उवाच, यदा सः जपति

ਤਬ ਹੋਇ ਪੂਰਨ ਸ੍ਰਾਪ ॥
तब होइ पूरन स्राप ॥

“यदा त्वं तान् सर्वान् पूजयिष्यसि तदा भवतः शापः समाप्तः भविष्यति

ਉਠਿ ਲਾਗ ਕਾਲ ਜਪੰਨ ॥
उठि लाग काल जपंन ॥

(एतत् श्रुत्वा ब्रह्मा) कल पुरुखं जपं प्रारभत |

ਹਠਿ ਤਿਆਗ ਆਵ ਸਰੰਨ ॥੨੯॥
हठि तिआग आव सरंन ॥२९॥

अव्यक्तं ब्रह्म पूजयित्वा धीरतां त्यक्त्वा तस्य आश्रयं गच्छतु।।29।।

ਜੇ ਜਾਤ ਤਾਸੁ ਸਰੰਨਿ ॥
जे जात तासु सरंनि ॥

ये तं शरणं गच्छन्ति, २.

ਤੇ ਹੈ ਧਰਾ ਮੈ ਧਨਿ ॥
ते है धरा मै धनि ॥

“धन्यस्ते, पृथिव्यां, ये तस्य शरणं गच्छन्ति

ਤਿਨ ਕਉ ਨ ਕਉਨੈ ਤ੍ਰਾਸ ॥
तिन कउ न कउनै त्रास ॥

ते कस्मात् अपि न बिभ्यन्ति

ਸਬ ਹੋਤ ਕਾਰਜ ਰਾਸ ॥੩੦॥
सब होत कारज रास ॥३०॥

न भयं कुर्वन्ति कस्मात् अपि कार्याणि सर्वाणि सिद्धानि भवन्ति।30।

ਦਸ ਲਛ ਬਰਖ ਪ੍ਰਮਾਨ ॥
दस लछ बरख प्रमान ॥

दशलक्षवर्षपर्यन्तं

ਰਹ੍ਯੋ ਠਾਢ ਏਕ ਪਗਾਨ ॥
रह्यो ठाढ एक पगान ॥

(ब्रह्मा) एकेन पादेन स्थितवान् ।

ਚਿਤ ਲਾਇ ਕੀਨੀ ਸੇਵ ॥
चित लाइ कीनी सेव ॥

(एवं) भक्त्या सेवमानः, २.

ਤਬ ਰੀਝਿ ਗੇ ਗੁਰਦੇਵ ॥੩੧॥
तब रीझि गे गुरदेव ॥३१॥

दश Lack वर्षाणि ब्रह्मा एकस्मिन् पादे स्थित्वा यदा सः एकहृदयेन भगवतः सेवां कृतवान् तदा गुरुेश्वरः प्रसन्नः अभवत्।31।

ਜਬ ਭੇਤ ਦੇਵੀ ਦੀਨ ॥
जब भेत देवी दीन ॥

यदा देवी रहस्यं कथयति स्म (वृद्धस्य सेवायाः)।

ਤਬ ਸੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੀਨ ॥
तब सेव ब्रहमा कीन ॥

अथ ब्रह्मा सेवयामास (दीपकं स्थापयित्वा)।

ਜਬ ਸੇਵ ਕੀ ਚਿਤ ਲਾਇ ॥
जब सेव की चित लाइ ॥

समर्पणेन सेविते सति .

ਤਬ ਰੀਝਿ ਗੇ ਹਰਿ ਰਾਇ ॥੩੨॥
तब रीझि गे हरि राइ ॥३२॥

यदा देव्या सह स्वयं व्याख्यातवान् तदा ब्रह्मा पूर्णचित्ततया सेवितवान्, अव्यक्तः भरमः तेन प्रसन्नः अभवत्।32।

ਤਬ ਭਯੋ ਸੁ ਐਸ ਉਚਾਰ ॥
तब भयो सु ऐस उचार ॥

अथ एषः (श्लोकः) उच्चारितः

ਹਉ ਆਹਿ ਗ੍ਰਬ ਪ੍ਰਹਾਰ ॥
हउ आहि ग्रब प्रहार ॥

(भव-आकाश बनी होई) (हे ब्रह्म!) अहं अभिमाननाशक।

ਮਮ ਗਰਬ ਕਹੂੰ ਨ ਛੋਰਿ ॥
मम गरब कहूं न छोरि ॥

मया कस्यचित् अभिमानं न मुक्तम्।

ਸਭ ਕੀਨ ਜੇਰ ਮਰੋਰਿ ॥੩੩॥
सभ कीन जेर मरोरि ॥३३॥

ततः स्वर्गात् तादृशी वाणी आसीत्,”अहं गर्वस्य मर्दकः सर्वान् वशीकृतवान्।३३।

ਤੈ ਗਰਬ ਕੀਨ ਸੁ ਕਾਹਿ ॥
तै गरब कीन सु काहि ॥

किमर्थं त्वं गर्वितः असि ?

ਨਹਿ ਮੋਹ ਭਾਵਤ ਤਾਹਿ ॥
नहि मोह भावत ताहि ॥

“त्वं गर्वेण प्रफुल्लितः आसीत् अतः मम त्वां न रोचते स्म

ਅਬ ਕਹੋ ਏਕ ਬਿਚਾਰ ॥
अब कहो एक बिचार ॥

अधुना एकं विचारं (जुगतं) वदामि,

ਜਿਮਿ ਹੋਇ ਤੋਹਿ ਉਧਾਰ ॥੩੪॥
जिमि होइ तोहि उधार ॥३४॥

इदानीं समुद्रमिदं ब्रवीमि यथा त्वं मोचयिष्यसि।३४।

ਧਰਿ ਸਪਤ ਭੂਮਿ ਵਤਾਰ ॥
धरि सपत भूमि वतार ॥

(त्वं) भूमौ गत्वा सप्तावतारान् धारय,

ਤਬ ਹੋਇ ਤੋਹਿ ਉਧਾਰਿ ॥
तब होइ तोहि उधारि ॥

“अधुना त्वं मोक्षाय पृथिव्यां सप्तावतारं कल्पयसि

ਸੋਈ ਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੀਨ ॥
सोई मान ब्रहमा लीन ॥

सः ब्रह्मणा स्वीकृतः (आगतः)

ਧਰਿ ਜਨਮ ਜਗਤਿ ਨਵੀਨ ॥੩੫॥
धरि जनम जगति नवीन ॥३५॥

” ब्रह्मा एतत्सर्वं स्वीकृत्य लोके नवजन्मानि कल्पयत्।।35।।

ਮੁਰਿ ਨਿੰਦ ਉਸਤਤਿ ਤੂਲਿ ॥
मुरि निंद उसतति तूलि ॥

निन्दा स्तुतिश्च मम समाना।

ਇਮਿ ਜਾਨਿ ਜੀਯ ਜਿਨਿ ਭੂਲਿ ॥
इमि जानि जीय जिनि भूलि ॥

“मम निन्दां स्तुतिं च मनसा कदापि न विस्मरतु

ਇਕ ਕਹੋ ਔਰ ਬਿਚਾਰ ॥
इक कहो और बिचार ॥

अन्यं विचारं वदामि।

ਸੁਨਿ ਲੇਹੁ ਬ੍ਰਹਮ ਕੁਮਾਰ ॥੩੬॥
सुनि लेहु ब्रहम कुमार ॥३६॥

हे ब्रह्म ! एकं वस्तु अपि अधिकं शृणुत36

ਇਕ ਬਿਸਨੁ ਮੋਹਿ ਧਿਆਨ ॥
इक बिसनु मोहि धिआन ॥

एकः विष्णुः (नाम्नः देवः) अपि मम ध्यानं (करोत्)।

ਬਹੁ ਸੇਵਿ ਮੋਹਿ ਰਿਝਾਨ ॥
बहु सेवि मोहि रिझान ॥

“विष्णुनामा देवोऽपि ध्यात्वा मह्यं प्रीतिं कृतवान्

ਤਿਨਿ ਮਾਗਿਆ ਬਰ ਐਸ ॥
तिनि मागिआ बर ऐस ॥

सः एतादृशं वरं याचितवान्

ਮਮ ਦੀਨ ਤਾ ਕਹੁ ਤੈਸ ॥੩੭॥
मम दीन ता कहु तैस ॥३७॥

वरं च मे याचितं मया दत्तं मया ॥३७॥

ਮਮ ਤਾਸ ਭੇਦ ਨ ਕੋਇ ॥
मम तास भेद न कोइ ॥

मम तस्य च भेदः नास्ति।

ਸਬ ਲੋਕ ਜਾਨਤ ਸੋਇ ॥
सब लोक जानत सोइ ॥

“मम तस्य च भेदः नास्ति, सर्वे जनाः एतत् जानन्ति

ਤਿਹ ਜਾਨ ਹੈ ਕਰਤਾਰ ॥
तिह जान है करतार ॥

तस्मै (जनाय) सर्वजन-अत्र

ਸਬ ਲੋਕ ਅਲੋਕ ਪਹਾਰ ॥੩੮॥
सब लोक अलोक पहार ॥३८॥

अस्य परलोकस्य च कर्तारं मन्यन्ते जना विनाशकं च ॥३८॥

ਜਬ ਜਬ ਧਰੇ ਬਪੁ ਸੋਇ ॥
जब जब धरे बपु सोइ ॥

यदा यदा सः (विष्णुः) शरीरं (अवतारं) धारयिष्यति।

ਜੋ ਜੋ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਹੋਇ ॥
जो जो पराक्रम होइ ॥

विक्रमं च यः कुर्याद्।

ਸੋ ਸੋ ਕਥੌ ਅਬਿਚਾਰ ॥
सो सो कथौ अबिचार ॥

(त्वं) तत् (विक्रमं) अविचार्य पठतु।