श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1107


ਜਲ ਹ੍ਵੈ ਜ੍ਯੋਂ ਜਲ ਮੈ ਮਿਲਿ ਗਯੋ ॥੬੧॥
जल ह्वै ज्यों जल मै मिलि गयो ॥६१॥

तथा (गोरखं मिश्रितं) यथा जलं जलेन सह मिश्रयति। ६१.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਏਕ ਮੂੰਡ ਭਰਥਰਿ ਘ੍ਰਿਤ ਚੁਅਤ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ॥
एक मूंड भरथरि घ्रित चुअत निहारियो ॥

(एकदा भिक्षायाचनां कुर्वन्) भर्थरीः कटिं (तप्तचक्रस्य) (यस्मात् तप्तं) घृतं पिबन्तं दृष्टवान्।

ਹਸਿ ਹਸਿ ਤਾ ਸੋ ਬਚਨ ਇਹ ਭਾਤਿ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
हसि हसि ता सो बचन इह भाति उचारियो ॥

(सा चक्रवर्तिनी प्रति भर्थरी) हसन् वचनं एवं वाक्यमुच्चारयत्।

ਜਿਨ ਕੋ ਲਗੇ ਕਟਾਛ ਰਾਜ ਤੇ ਖੋਵਹੀ ॥
जिन को लगे कटाछ राज ते खोवही ॥

ये निन्दिताः (स्त्रिया) ते राज्यं हरन्ति।

ਹੋ ਤੁਹਿ ਕਰ ਲਾਗੇ ਤੈ ਕ੍ਯੋ ਮੂਢ ਨ ਰੋਵਹੀ ॥੬੨॥
हो तुहि कर लागे तै क्यो मूढ न रोवही ॥६२॥

अहो चक्रस्य चक्राणि ! त्वया (स्त्रीणां) हस्ताः प्राप्ताः, तर्हि किमर्थं न रोदसि। ६२.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਬੀਤਤ ਬਰਖ ਬਹੁਤ ਜਬ ਭਏ ॥
बीतत बरख बहुत जब भए ॥

यदा बहूनि वर्षाणि व्यतीतानि

ਭਰਥਰਿ ਦੇਸ ਆਪਨੇ ਗਏ ॥
भरथरि देस आपने गए ॥

अतः भर्थरी स्वदेशं गतः।

ਚੀਨਤ ਏਕ ਚੰਚਲਾ ਭਈ ॥
चीनत एक चंचला भई ॥

एका स्त्री (ततः) ज्ञात्वा (राजाम्)।

ਨਿਕਟ ਰਾਨਿਯਨ ਕੇ ਚਲਿ ਗਈ ॥੬੩॥
निकट रानियन के चलि गई ॥६३॥

राज्ञीनां समीपं च गतः। ६३.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਸੁਨਿ ਰਾਨਿਯਨ ਐਸੋ ਬਚਨ ਰਾਜਾ ਲਿਯੋ ਬੁਲਾਇ ॥
सुनि रानियन ऐसो बचन राजा लियो बुलाइ ॥

इति श्रुत्वा राज्ञः राजानं आहूतवान्।

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਰੋਦਨ ਕਰਤ ਰਹੀ ਚਰਨ ਲਪਟਾਇ ॥੬੪॥
भाति भाति रोदन करत रही चरन लपटाइ ॥६४॥

बहुविधं रुदनं कृत्वा ते (राजस्य) पादौ आलिङ्गयन्। ६४.

ਸੋਰਠਾ ॥
सोरठा ॥

सोरथः १.

ਮਾਸਾ ਰਹਿਯੋ ਨ ਮਾਸ ਰਕਤ ਰੰਚ ਤਨ ਨ ਰਹਿਯੋ ॥
मासा रहियो न मास रकत रंच तन न रहियो ॥

(राज्ञयः वक्तुं प्रवृत्ताः) न पुनः मांसं शरीरे न च रक्तम्।

ਸ੍ਵਾਸ ਨ ਉਡ੍ਯੋ ਉਸਾਸ ਆਸ ਤਿਹਾਰੈ ਮਿਲਨ ਕੀ ॥੬੫॥
स्वास न उड्यो उसास आस तिहारै मिलन की ॥६५॥

उच्छ्रितैः निःश्वासैः सह प्राणः न उड्डीयत (यतोहि) भवतः मिलनस्य आशा आसीत्। ६५.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਜੋਗ ਕੀਯੋ ਪੂਰਨ ਭਯੋ ਨ੍ਰਿਪ ਬਰ ॥
जोग कीयो पूरन भयो न्रिप बर ॥

हे महाराज ! योगसाधनं कृत्वा सिद्धोऽसि ।

ਅਬ ਤੁਮ ਰਾਜ ਕਰੋ ਸੁਖ ਸੌ ਘਰ ॥
अब तुम राज करो सुख सौ घर ॥

इदानीं त्वं सुखेन गृहं शाससि।

ਜੌ ਸਭਹਿਨ ਹਮ ਪ੍ਰਥਮ ਸੰਘਾਰੋ ॥
जौ सभहिन हम प्रथम संघारो ॥

अथवा (त्वं इदानीं) अस्मान् सर्वान् प्रथमं मारयतु

ਤਾ ਪਾਛੇ ਬਨ ਓਰ ਸਿਧਾਰੋ ॥੬੬॥
ता पाछे बन ओर सिधारो ॥६६॥

ततः पृष्ठं गच्छतु। ६६.

ਭਰਥਰਿ ਬਾਚ ॥
भरथरि बाच ॥

भर्थरी उवाच।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਜੇ ਰਾਨੀ ਜੋਬਨ ਭਰੀ ਅਧਿਕ ਤਬੈ ਗਰਬਾਹਿ ॥
जे रानी जोबन भरी अधिक तबै गरबाहि ॥

राज्ञीः तदा सक्रियाः, अतीव गर्विताः च।

ਤੇ ਅਬ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਭਈ ਰਹਿਯੋ ਗਰਬ ਕਛੁ ਨਾਹਿ ॥੬੭॥
ते अब रूप रहित भई रहियो गरब कछु नाहि ॥६७॥

ते इदानीं निराकाराः अभवन्, न तेषु अभिमानः अवशिष्टः। ६७.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਅਬਲਾ ਹੁਤੀ ਤਰੁਨਿ ਤੇ ਭਈ ॥
अबला हुती तरुनि ते भई ॥

या (तदा) युवा आसीत् सा तरुणी अभवत्

ਤਰੁਨਿ ਜੁ ਹੁਤੀ ਬ੍ਰਿਧ ਹ੍ਵੈ ਗਈ ॥
तरुनि जु हुती ब्रिध ह्वै गई ॥

सा च यौवनं वृद्धा अभवत्।

ਬਿਰਧਨਿ ਤੇ ਕੋਊ ਲਹੀ ਨ ਜਾਵੈ ॥
बिरधनि ते कोऊ लही न जावै ॥

ये वृद्धाः आसन् तेषु कश्चन अपि न दृश्यते।

ਚਿਤ ਕੌ ਇਹੈ ਅਸਚਰਜ ਆਵੈ ॥੬੮॥
चित कौ इहै असचरज आवै ॥६८॥

इति चिते आश्चर्यम् । ६८.

ਜੇ ਰਾਨੀ ਜੋਬਨ ਕੀ ਭਰੀ ॥
जे रानी जोबन की भरी ॥

ये राज्ञीः (तदा) कामपूर्णाः आसन्,

ਤੇ ਅਬ ਭਈ ਜਰਾ ਕੀ ਧਰੀ ॥
ते अब भई जरा की धरी ॥

जरा तान् अतिक्रान्तवान्।

ਜੇ ਅਬਲਾ ਸੁੰਦਰ ਗਰਬਾਹੀ ॥
जे अबला सुंदर गरबाही ॥

ये स्त्रियः स्वसौन्दर्येन गर्विताः आसन्,

ਤਿਨ ਕੋ ਰਹਿਯੋ ਗਰਬ ਕਛੁ ਨਾਹੀ ॥੬੯॥
तिन को रहियो गरब कछु नाही ॥६९॥

तेषां ग्रुब् सर्वथा गतः। ६९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਜੇ ਮਨ ਮੈ ਗਰਬਤ ਤਬੈ ਅਧਿਕ ਚੰਚਲਾ ਨਾਰਿ ॥
जे मन मै गरबत तबै अधिक चंचला नारि ॥

चपलतराः स्त्रियः तदा अतीव गर्विताः आसन्, ।

ਤੇ ਅਬ ਜੀਤਿ ਜਰਾ ਲਈ ਸਕਤ ਨ ਦੇਹ ਸੰਭਾਰਿ ॥੭੦॥
ते अब जीति जरा लई सकत न देह संभारि ॥७०॥

जरा इदानीं तान् अतिक्रान्तवान्, (ते) शरीरं पालयितुम् अपि न शक्नुवन्ति। ७० ।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਜੇ ਜੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਤਬੈ ਗਰਬਾਹੀ ॥
जे जे त्रिया तबै गरबाही ॥

यत् तदा स्त्रियः गर्विताः आसन्,

ਤਿਨ ਕੇ ਰਹਿਯੋ ਗਰਬ ਕਛੁ ਨਾਹੀ ॥
तिन के रहियो गरब कछु नाही ॥

तेषां किमपि अभिमानं न भवति।

ਤਰੁਨੀ ਹੁਤੀ ਬਿਰਧ ਤੇ ਭਈ ॥
तरुनी हुती बिरध ते भई ॥

ये युवानः आसन् ते वृद्धाः अभवन् ।

ਠੌਰੈ ਠੌਰ ਔਰ ਹ੍ਵੈ ਗਈ ॥੭੧॥
ठौरै ठौर और ह्वै गई ॥७१॥

क्रमेण अन्ये अधिकाः अभवन् । ७१.

ਕੇਸਨ ਪ੍ਰਭਾ ਜਾਤ ਨਹਿ ਕਹੀ ॥
केसन प्रभा जात नहि कही ॥

(तेषां) प्रकरणानाम् तेजः वर्णयितुं न शक्यते स्म,

ਜਾਨੁਕ ਜਟਨ ਜਾਨਵੀ ਬਹੀ ॥
जानुक जटन जानवी बही ॥

(अधुना तु एवं दृश्यन्ते) गङ्गा इव (शिवस्य) जातेषु प्रवहति।

ਕੈਧੋ ਸਕਲ ਦੁਗਧ ਸੌ ਧੋਏ ॥
कैधो सकल दुगध सौ धोए ॥

क्षीरेण वा प्रक्षालिताः सर्वे प्रकरणाः, २.

ਤਾ ਤੇ ਸੇਤ ਬਰਨ ਕਚ ਹੋਏ ॥੭੨॥
ता ते सेत बरन कच होए ॥७२॥

एवं कृत्वा ते श्वेतवर्णाः अभवन् । ७२.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਮੁਕਤਨ ਹੀਰਨ ਕੇ ਬਹੁਤ ਇਨ ਪਰ ਕੀਏ ਸਿੰਗਾਰ ॥
मुकतन हीरन के बहुत इन पर कीए सिंगार ॥

(कदाचित्) हीरकमुक्तिविभूषिताः ।

ਤਾ ਤੇ ਤਿਨ ਕੀ ਛਬਿ ਭਏ ਤਰੁਨਿ ਤਿਹਾਰੇ ਬਾਰ ॥੭੩॥
ता ते तिन की छबि भए तरुनि तिहारे बार ॥७३॥

अतः महिलाः ! एतेषां केशानां प्रतिबिम्बं तव सदृशं (शुक्लम्) अभवत्। ७३ इति ।

ਜੋ ਤਬ ਅਤਿ ਸੋਭਿਤ ਹੁਤੇ ਤਰੁਨਿ ਤਿਹਾਰੇ ਕੇਸ ॥
जो तब अति सोभित हुते तरुनि तिहारे केस ॥

हे स्त्रियः ! तदा भवतः प्रकरणाः अतीव सुन्दराः आसन्,

ਨੀਲ ਮਨੀ ਕੀ ਛਬਿ ਹੁਤੇ ਭਏ ਰੁਕਮ ਕੇ ਭੇਸ ॥੭੪॥
नील मनी की छबि हुते भए रुकम के भेस ॥७४॥

पूर्वं नीलमणिवर्णाः (अधुना) रजतवर्णाः अभवन् । ७४.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਕੈਧੋ ਸਕਲ ਪੁਹਪ ਗੁਹਿ ਡਾਰੇ ॥
कैधो सकल पुहप गुहि डारे ॥

सर्वेभ्यः पुष्पाणि दत्त्वा वा ।

ਤਾ ਤੇ ਕਚ ਸਿਤ ਭਏ ਤਿਹਾਰੇ ॥
ता ते कच सित भए तिहारे ॥

अतः भवतः केशाः श्वेताः अभवन्।

ਸਸਿ ਕੀ ਜੌਨਿ ਅਧਿਕਧੌ ਪਰੀ ॥
ससि की जौनि अधिकधौ परी ॥

अथवा चन्द्रस्य चन्द्रप्रकाशः ('जौनी') वर्धितः,

ਤਾ ਤੇ ਸਕਲ ਸ੍ਯਾਮਤਾ ਹਰੀ ॥੭੫॥
ता ते सकल स्यामता हरी ॥७५॥

यस्मात् कारणात् सर्वं कृष्णत्वं समाप्तम् अस्ति। ७५.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਇਕ ਰਾਨੀ ਤਬ ਕਹਿਯੋ ਨ੍ਰਿਪਹਿ ਸਮਝਾਇ ਕੈ ॥
इक रानी तब कहियो न्रिपहि समझाइ कै ॥

अथ राज्ञी राज्ञः व्याख्यात उवाच |

ਮੁਹਿ ਗੋਰਖ ਕਹਿ ਗਏ ਸੁਪਨ ਮੈ ਆਇ ਕੈ ॥
मुहि गोरख कहि गए सुपन मै आइ कै ॥

यत् अहं स्वप्ने गोरखनाथः इति उच्यते स्म

ਜਬ ਲੌ ਤ੍ਰਿਯ ਏ ਜਿਯਤ ਰਾਜ ਤਬ ਲੌ ਕਰੌ ॥
जब लौ त्रिय ए जियत राज तब लौ करौ ॥

यावत् एताः स्त्रियः जीवन्ति, तदा (त्वं) शासनं करोषि इति।

ਹੋ ਜਬ ਏ ਸਭ ਮਰਿ ਜੈ ਹੈ ਤਬ ਪਗ ਮਗ ਧਰੋ ॥੭੬॥
हो जब ए सभ मरि जै है तब पग मग धरो ॥७६॥

यदा एते सर्वे म्रियन्ते तदा त्वं (योगस्य) मार्गं पदानि स्थापयिष्यसि। ७६.

ਸੁਨਿ ਰਨਿਯਨ ਕੇ ਬਚਨ ਨ੍ਰਿਪਹਿ ਕਰੁਣਾ ਭਈ ॥
सुनि रनियन के बचन न्रिपहि करुणा भई ॥

राज्ञीनां वचनं श्रुत्वा करुणा उत्पन्ना (राज्ञः मनसि)।

ਤਿਨ ਕੈ ਭੀਤਰ ਬੁਧ ਕਛੁਕ ਅਪੁਨੀ ਦਈ ॥
तिन कै भीतर बुध कछुक अपुनी दई ॥

तेषु स्वस्य किञ्चित् ज्ञानं प्रवर्तयति स्म ।

ਜੋ ਕਛੁ ਪਿੰਗੁਲ ਕਹਿਯੋ ਮਾਨ ਸੋਈ ਲਿਯੋ ॥
जो कछु पिंगुल कहियो मान सोई लियो ॥

पिङ्गुला (राज्ञी) यत् किमपि उक्तवान् तत् सः अङ्गीकृतवान्

ਹੋ ਰਾਜ ਜੋਗ ਘਰ ਬੈਠ ਦੋਊ ਅਪਨੇ ਕਿਯੋ ॥੭੭॥
हो राज जोग घर बैठ दोऊ अपने कियो ॥७७॥

गृहे च उपविश्य राजयोगं च द्वयमपि कृतवान्।77।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਮਾਨਿ ਰਾਨਿਯਨ ਕੋ ਬਚਨ ਰਾਜ ਕਰਿਯੋ ਸੁਖ ਮਾਨਿ ॥
मानि रानियन को बचन राज करियो सुख मानि ॥

राज्ञीनां वचनं पालनेन (भारतरी) सुखेन शासितवती।

ਬਹੁਰਿ ਪਿੰਗੁਲ ਕੇ ਮਰੇ ਬਨ ਕੌ ਕਿਯੋ ਪਯਾਨ ॥੭੮॥
बहुरि पिंगुल के मरे बन कौ कियो पयान ॥७८॥

ततः पिङ्गुलस्य मृत्योः समये सः बाणम् अगच्छत् । ७८.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਦੋਇ ਸੌ ਨੌ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੨੦੯॥੪੦੧੨॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे दोइ सौ नौ चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥२०९॥४०१२॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य २०९तमोऽध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। २०९.४०१२ इति । गच्छति

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਮਗਧ ਦੇਸ ਕੋ ਰਾਵ ਇਕ ਸਰਸ ਸਿੰਘ ਬਡਭਾਗਿ ॥
मगध देस को राव इक सरस सिंघ बडभागि ॥

तत्र मगधदेशस्य सरससिंहः नाम महाभागः