श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 49


ਤਿਨ ਕੇ ਪੁਤ੍ਰ ਪੌਤ੍ਰ ਜੇ ਵਏ ॥
तिन के पुत्र पौत्र जे वए ॥

तेषां पुत्राः पौत्राः च, २.

ਰਾਜ ਕਰਤ ਇਹ ਜਗ ਕੋ ਭਏ ॥੨੫॥
राज करत इह जग को भए ॥२५॥

तेषां पुत्राः पौत्राः च लोकं शासन्ति स्म।25।

ਕਹਾ ਲਗੇ ਤੇ ਬਰਨ ਸੁਨਾਊਂ ॥
कहा लगे ते बरन सुनाऊं ॥

यावत् (तेषां स्थितिं) वर्णयन् मया श्रोतव्यः,

ਤਿਨ ਕੇ ਨਾਮ ਨ ਸੰਖਿਆ ਪਾਊਂ ॥
तिन के नाम न संखिआ पाऊं ॥

असंख्याताः आसन्, अतः सर्वेषां वर्णनं दुष्करम्।

ਹੋਤ ਚਹੂੰ ਜੁਗ ਮੈ ਜੇ ਆਏ ॥
होत चहूं जुग मै जे आए ॥

चतुर्युगेषु ये (राजाः) आगताः,

ਤਿਨ ਕੇ ਨਾਮ ਨ ਜਾਤ ਗਨਾਏ ॥੨੬॥
तिन के नाम न जात गनाए ॥२६॥

चतुर्युगेषु सर्वेषु राज्येषु ये राज्यं कृतवन्तः तेषां नामगणना न सम्भवति।२६।

ਜੇ ਅਬ ਤਵ ਕਿਰਪਾ ਬਲ ਪਾਊਂ ॥
जे अब तव किरपा बल पाऊं ॥

यदि इदानीं तव प्रसादेन बलं प्राप्नोमि

ਨਾਮ ਜਥਾਮਤਿ ਭਾਖਿ ਸੁਨਾਊਂ ॥
नाम जथामति भाखि सुनाऊं ॥

यदि इदानीं त्वं मयि प्रसादं वर्षयसि तर्हि अहं (कतिपयानि) नामानि प्रवक्ष्यामि, यथा अहं तान् जानामि।

ਕਾਲਕੇਤ ਅਰੁ ਕਾਲਰਾਇ ਭਨਿ ॥
कालकेत अरु कालराइ भनि ॥

काल केतुः कल रायः इति नाम गृहाण

ਜਿਨ ਕੇ ਭਏ ਪੁਤ੍ਰ ਘਰਿ ਅਨਗਨ ॥੨੭॥
जिन के भए पुत्र घरि अनगन ॥२७॥

कल्केतस्य कालरायस्य च असंख्यवंशजाः आसन्।27।

ਕਾਲਕੇਤ ਭਯੋ ਬਲੀ ਅਪਾਰਾ ॥
कालकेत भयो बली अपारा ॥

काल केतुः अतीव बलवान् अभवत्

ਕਾਲਰਾਇ ਜਿਨਿ ਨਗਰ ਨਿਕਾਰਾ ॥
कालराइ जिनि नगर निकारा ॥

कल्केत् एकः पराक्रमी योद्धा आसीत्, यः कल रायं स्वनगरात् बहिः कृतवान् ।

ਭਾਜਿ ਸਨੌਢ ਦੇਸਿ ਤੇ ਗਏ ॥
भाजि सनौढ देसि ते गए ॥

ततः सः पलायितः सनुददेशं गतः

ਤਹੀ ਭੂਪਜਾ ਬਿਆਹਤ ਭਏ ॥੨੮॥
तही भूपजा बिआहत भए ॥२८॥

कल रायः सनौधनामदेशे निवसन् राज्ञः पुत्रीं विवाहितवान् ।२८।

ਤਿਹ ਤੇ ਪੁਤ੍ਰ ਭਯੋ ਜੋ ਧਾਮਾ ॥
तिह ते पुत्र भयो जो धामा ॥

तस्य (राजकुमारी) गृहे यः पुत्रः जातः,

ਸੋਢੀ ਰਾਇ ਧਰਾ ਤਿਹਿ ਨਾਮਾ ॥
सोढी राइ धरा तिहि नामा ॥

तस्य पुत्रो जातः सोधिराय इति नाम्ना ।

ਬੰਸ ਸਨੌਢ ਤਦਿਨ ਤੇ ਥੀਆ ॥
बंस सनौढ तदिन ते थीआ ॥

तस्मात् दिवसात् आरभ्य सनोध बन्सः अगच्छत्

ਪਰਮ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪੁਰਖ ਜੂ ਕੀਆ ॥੨੯॥
परम पवित्र पुरख जू कीआ ॥२९॥

सोधिरायः परमपुरुषस्य इच्छानुसारं सनौधवंशस्य संस्थापकः आसीत्।२९।

ਤਾ ਤੇ ਪੁਤ੍ਰ ਪੌਤ੍ਰ ਹੁਇ ਆਇ ॥
ता ते पुत्र पौत्र हुइ आइ ॥

यस्मात् (सोधिराय) पुत्राः पौत्राः,

ਤੇ ਸੋਢੀ ਸਭ ਜਗਤਿ ਕਹਾਏ ॥
ते सोढी सभ जगति कहाए ॥

तस्य पुत्राः पौत्राः च सोधीः इति उच्यन्ते स्म ।

ਜਗ ਮੈ ਅਧਿਕ ਸੁ ਭਏ ਪ੍ਰਸਿਧਾ ॥
जग मै अधिक सु भए प्रसिधा ॥

सः जगति अतीव प्रसिद्धः अभवत्

ਦਿਨ ਦਿਨ ਤਿਨ ਕੇ ਧਨ ਕੀ ਬ੍ਰਿਧਾ ॥੩੦॥
दिन दिन तिन के धन की ब्रिधा ॥३०॥

ते लोके सुप्रसिद्धा भूत्वा क्रमेण धनसमृद्धाः ॥३०॥

ਰਾਜ ਕਰਤ ਭਏ ਬਿਬਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ॥
राज करत भए बिबिध प्रकारा ॥

(ते) बहुधा शासनं कृतवन्तः

ਦੇਸ ਦੇਸ ਕੇ ਜੀਤ ਨ੍ਰਿਪਾਰਾ ॥
देस देस के जीत न्रिपारा ॥

नानाप्रकारेण देशे राज्यं कृत्वा बहुदेशराजान् वशीकृतवन्तः ।

ਜਹਾ ਤਹਾ ਤਿਹ ਧਰਮ ਚਲਾਯੋ ॥
जहा तहा तिह धरम चलायो ॥

यत्र यत्र धर्मस्य विस्तारं कृतवान्

ਅਤ੍ਰ ਪਤ੍ਰ ਕਹ ਸੀਸਿ ਢੁਰਾਯੋ ॥੩੧॥
अत्र पत्र कह सीसि ढुरायो ॥३१॥

सर्वत्र धर्मं प्रसारयन्ति स्म, शिरसि राजवितानम्।।31।।

ਰਾਜਸੂਅ ਬਹੁ ਬਾਰਨ ਕੀਏ ॥
राजसूअ बहु बारन कीए ॥

(ते) बहुवारं राजसूययज्ञं कृतवन्तः

ਜੀਤਿ ਜੀਤਿ ਦੇਸੇਸ੍ਵਰ ਲੀਏ ॥
जीति जीति देसेस्वर लीए ॥

ते नानादेशराजान् जित्वा अनेकवारं परमशासकाः इति घोषयन्तः राजसुयज्ञं कृतवन्तः ।

ਬਾਜ ਮੇਧ ਬਹੁ ਬਾਰਨ ਕਰੇ ॥
बाज मेध बहु बारन करे ॥

(ते) अश्वमेधयज्ञं च बहुवारं कृतवन्तः

ਸਕਲ ਕਲੂਖ ਨਿਜ ਕੁਲ ਕੇ ਹਰੇ ॥੩੨॥
सकल कलूख निज कुल के हरे ॥३२॥

ते बहुवारं बजमेध-यज्ञं (अश्वयज्ञं) कृतवन्तः, तेषां वंशस्य सर्वान् कलङ्कान् निर्मूलयन्।३२।

ਬਹੁਤ ਬੰਸ ਮੈ ਬਢੋ ਬਿਖਾਧਾ ॥
बहुत बंस मै बढो बिखाधा ॥

ततः (तेषां) बन्नानां मध्ये कलहः बहु वर्धितः

ਮੇਟ ਨ ਸਕਾ ਕੋਊ ਤਿਹ ਸਾਧਾ ॥
मेट न सका कोऊ तिह साधा ॥

तदनन्तरं वंशस्य अन्तः कलहाः, मतभेदाः च उत्पन्नाः, कश्चित् अपि विषयान् सम्यक् स्थापयितुं न शक्तवान् ।

ਬਿਚਰੇ ਬੀਰ ਬਨੈਤੁ ਅਖੰਡਲ ॥
बिचरे बीर बनैतु अखंडल ॥

वीरयोद्धानां समूहाः भ्रमितुं आरब्धवन्तः

ਗਹਿ ਗਹਿ ਚਲੇ ਭਿਰਨ ਰਨ ਮੰਡਲ ॥੩੩॥
गहि गहि चले भिरन रन मंडल ॥३३॥

महायोधाः धनुर्धराश्च युद्धाय रणक्षेत्रं प्रति गतवन्तः।।33।।

ਧਨ ਅਰੁ ਭੂਮਿ ਪੁਰਾਤਨ ਬੈਰਾ ॥
धन अरु भूमि पुरातन बैरा ॥

धनभूमियोः मध्ये पुरातनं वैरम् अस्ति

ਜਿਨ ਕਾ ਮੂਆ ਕਰਤਿ ਜਗ ਘੇਰਾ ॥
जिन का मूआ करति जग घेरा ॥

बहुपुरादेव धनसम्पत्तौ कलहं कृत्वा जगत् विनश्यति।

ਮੋਹ ਬਾਦ ਅਹੰਕਾਰ ਪਸਾਰਾ ॥
मोह बाद अहंकार पसारा ॥

उत्साहः अभिमानः च (अस्य) कलहस्य प्रसारस्य कारणम्।

ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਜੀਤਾ ਜਗ ਸਾਰਾ ॥੩੪॥
काम क्रोध जीता जग सारा ॥३४॥

आसक्तिः अहङ्कारः अन्तर्युद्धं च बहुधा प्रसृत्य कामक्रोधैः जितं जगत्।३४।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਧਨਿ ਧਨਿ ਧਨ ਕੋ ਭਾਖੀਐ ਜਾ ਕਾ ਜਗਤੁ ਗੁਲਾਮੁ ॥
धनि धनि धन को भाखीऐ जा का जगतु गुलामु ॥

मालः प्रशंसितः स्यात्, यस्याः दासत्वेन सर्वं जगत् अस्ति।

ਸਭ ਨਿਰਖਤ ਯਾ ਕੋ ਫਿਰੈ ਸਭ ਚਲ ਕਰਤ ਸਲਾਮ ॥੩੫॥
सभ निरखत या को फिरै सभ चल करत सलाम ॥३५॥

सर्वः लोकः तां अन्वेष्टुं गच्छन्ति सर्वे च तां नमस्कारं कर्तुं गच्छन्ति।३५।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई ।

ਕਾਲ ਨ ਕੋਊ ਕਰਨ ਸੁਮਾਰਾ ॥
काल न कोऊ करन सुमारा ॥

आह्वानगणना नास्ति

ਬੈਰ ਬਾਦ ਅਹੰਕਾਰ ਪਸਾਰਾ ॥
बैर बाद अहंकार पसारा ॥

कश्चित् KAL स्मर्तुं न शक्तवान् तथा च केवलं वैरस्य, कलहस्य अहङ्कारस्य विस्तारः आसीत्।

ਲੋਭ ਮੂਲ ਇਹ ਜਗ ਕੋ ਹੂਆ ॥
लोभ मूल इह जग को हूआ ॥

लोभः अस्य जगतः आधारः अभवत्

ਜਾ ਸੋ ਚਾਹਤ ਸਭੈ ਕੋ ਮੂਆ ॥੩੬॥
जा सो चाहत सभै को मूआ ॥३६॥

लोभ एव जगतः आधारः भवति, यस्मात् सर्वे अन्यस्य मृत्यवे इच्छन्ति।36।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਸੁਭ ਬੰਸ ਬਰਨਨੰ ਦੁਤੀਯਾ ਧਿਆਇ ਸੰਪੂਰਨਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੨॥੧੩੭॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे सुभ बंस बरननं दुतीया धिआइ संपूरनम सतु सुभम सतु ॥२॥१३७॥

BACHITTAR NATAK इत्यस्य द्वितीयस्य अध्यायस्य समाप्तिः यस्य शीर्षकं वंशस्य वर्णनम् .2.

ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ॥
भुजंग प्रयात छंद ॥

भुजजंग प्रयात स्तन्जा