श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 441


ਕਾਨ ਪ੍ਰਮਾਨ ਲਉ ਤਾਨ ਕਮਾਨਨ ਯੌ ਨ੍ਰਿਪ ਊਪਰਿ ਬਾਨ ਚਲਾਏ ॥
कान प्रमान लउ तान कमानन यौ न्रिप ऊपरि बान चलाए ॥

कर्णपर्यन्तं धनुषां नृपं प्रति बाणान् प्रहरन्ति ।

ਮਾਨਹੁ ਪਾਵਸ ਕੀ ਰਿਤੁ ਮੈ ਘਨ ਬੂੰਦਨ ਜਿਉ ਸਰ ਤਿਉ ਬਰਖਾਏ ॥੧੪੪੦॥
मानहु पावस की रितु मै घन बूंदन जिउ सर तिउ बरखाए ॥१४४०॥

कर्णपर्यन्तं धनुः आकृष्य वर्षाऋतौ वर्षाबिन्दुवत् राज्ञे बाणवृष्टिं कृतवन्तः।१४४०।

ਕਾਟਿ ਕੈ ਬਾਨ ਸਬੈ ਤਿਨ ਕੇ ਅਪੁਨੇ ਸਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਕੇ ਤਨ ਘਾਏ ॥
काटि कै बान सबै तिन के अपुने सर स्री हरि के तन घाए ॥

सः (खरगसिंहः) तेषां सर्वान् बाणान् अवरुद्धवान्, सः कृष्णस्य शरीरे अनेकानि व्रणानि कृतवान्

ਘਾਇਨ ਤੇ ਬਹੁ ਸ੍ਰਉਨ ਬਹਿਓ ਤਬ ਸ੍ਰੀਪਤਿ ਕੇ ਪਗ ਨ ਠਹਰਾਏ ॥
घाइन ते बहु स्रउन बहिओ तब स्रीपति के पग न ठहराए ॥

तेभ्यः व्रणेभ्यः एतावत् रक्तं स्रवति स्म यत् कृष्णः युद्धक्षेत्रे स्थातुं न शक्तवान्

ਅਉਰ ਜਿਤੇ ਬਰਬੀਰ ਹੁਤੇ ਰਨ ਦੇਖਿ ਕੈ ਭੂਪਤਿ ਕੋ ਬਿਸਮਾਏ ॥
अउर जिते बरबीर हुते रन देखि कै भूपति को बिसमाए ॥

खड़गसिंहं दृष्ट्वा अन्ये सर्वे राजानः आश्चर्यचकिताः |

ਧੀਰ ਨ ਕਾਹੂੰ ਸਰੀਰ ਰਹਿਓ ਜਦੁਬੀਰ ਤੇ ਆਦਿਕ ਬੀਰ ਪਰਾਏ ॥੧੪੪੧॥
धीर न काहूं सरीर रहिओ जदुबीर ते आदिक बीर पराए ॥१४४१॥

न धैर्यं कस्यचित् शरीरे अवशिष्टं यादवयोधाः सर्वे पलायिताः ॥१४४१॥

ਸ੍ਰੀ ਜਦੁਬੀਰ ਕੇ ਭਾਜਤ ਹੀ ਛੁਟ ਧੀਰ ਗਯੋ ਬਰ ਬੀਰਨ ਕੋ ॥
स्री जदुबीर के भाजत ही छुट धीर गयो बर बीरन को ॥

श्रीकृष्णस्य जपेन सर्वेषां प्रसिद्धानां वीराणां धैर्यं क्षीणं जातम्।

ਅਤਿ ਬਿਆਕੁਲ ਬੁਧਿ ਨਿਰਾਕੁਲ ਹ੍ਵੈ ਲਖਿ ਲਾਗੇ ਹੈ ਘਾਇ ਸਰੀਰਨ ਕੋ ॥
अति बिआकुल बुधि निराकुल ह्वै लखि लागे है घाइ सरीरन को ॥

कृष्णस्य शीघ्रं गमनानन्तरं सर्वे योद्धा धैर्यं त्यक्त्वा शरीरे व्रणं दृष्ट्वा अतीव व्याकुलाः चिन्तिताः च अभवन्

ਸੁ ਧਵਾਇ ਕੈ ਸ੍ਯੰਦਨ ਭਾਜਿ ਚਲੇ ਡਰੁ ਮਾਨਿ ਘਨੋ ਅਰਿ ਤੀਰਨ ਕੋ ॥
सु धवाइ कै स्यंदन भाजि चले डरु मानि घनो अरि तीरन को ॥

शत्रुबाणभयभीता रथान् विहाय स्खलिताः (युद्धक्षेत्रात्) ।

ਮਨ ਆਪਨੇ ਕੋ ਸਮਝਾਵਤ ਸਿਆਮ ਤੈ ਕੀਨੋ ਹੈ ਕਾਮੁ ਅਹੀਰਨ ਕੋ ॥੧੪੪੨॥
मन आपने को समझावत सिआम तै कीनो है कामु अहीरन को ॥१४४२॥

ते रथं चालयित्वा बाणवृष्टिभयात् पलाय्य मनसि विचारयन्ति स्म यत् कृष्णः खरागसिंहेन सह युद्धं कर्तुं बुद्धिपूर्वकं न कृतवान् इति।१४४२।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਨਿਜ ਮਨ ਕੋ ਸਮਝਾਇ ਕੈ ਬਹੁਰਿ ਫਿਰੇ ਘਨ ਸ੍ਯਾਮ ॥
निज मन को समझाइ कै बहुरि फिरे घन स्याम ॥

निश्चयं कृत्वा श्रीकृष्णः पुनः गतः |

ਜਾਦਵ ਸੈਨਾ ਸੰਗਿ ਲੈ ਪੁਨਿ ਆਏ ਰਨ ਧਾਮ ॥੧੪੪੩॥
जादव सैना संगि लै पुनि आए रन धाम ॥१४४३॥

मनसि चिन्तयन् कृष्णः यादवसेनया सह पुनः युद्धक्षेत्रं प्रत्यागतवान्।1443।

ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਬਾਚ ॥
कान्रह जू बाच ॥

कृष्णस्य भाषणम् : १.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਕੋ ਹਰਿ ਕਹਿਓ ਅਬ ਤੂ ਖੜਗ ਸੰਭਾਰੁ ॥
खड़ग सिंघ को हरि कहिओ अब तू खड़ग संभारु ॥

श्री कृष्णः खड़गसिंहं अवदत् यत् इदानीं भवता खड्गस्य पालनं कर्तव्यम् इति।

ਜਾਮ ਦਿਵਸ ਕੇ ਰਹਤ ਹੀ ਡਾਰੋ ਤੋਹਿ ਸੰਘਾਰਿ ॥੧੪੪੪॥
जाम दिवस के रहत ही डारो तोहि संघारि ॥१४४४॥

कृष्णः खरागसिंहं अवदत्, इदानीं त्वं खड्गं धारय, यतः अहं त्वां हनिष्यामि, यावत् दिवसस्य चतुर्थांशः अद्यापि अवशिष्टः अस्ति।१४४४।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕੋਪ ਕੈ ਬੈਨ ਕਹੈ ਖੜਗੇਸ ਕੋ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਜੂ ਧਨੁ ਬਾਨਨ ਲੈ ਕੈ ॥
कोप कै बैन कहै खड़गेस को स्री हरि जू धनु बानन लै कै ॥

श्रीकृष्णः धनुः बाणं च गृहीत्वा क्रुद्धः अवदत्।

ਚਾਮ ਕੇ ਦਾਮ ਚਲਾਇ ਲਏ ਤੁਮ ਹੂੰ ਰਨ ਮੈ ਮਨ ਕੋ ਨਿਰਭੈ ਕੈ ॥
चाम के दाम चलाइ लए तुम हूं रन मै मन को निरभै कै ॥

धनुषं बाणं च हस्ते गृहीत्वा महता क्रोधेन कृष्णः खरागसिंहम् अवदत्- त्वया अल्पकालं युद्धक्षेत्रं निर्भयेन डुलितम्

ਮਤਿ ਕਰੀ ਗਰਬੈ ਤਬ ਲਉ ਜਬ ਲਉ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ ਗਹਿਓ ਨ ਰਿਸੈ ਕੈ ॥
मति करी गरबै तब लउ जब लउ म्रिगराज गहिओ न रिसै कै ॥

मत्तः गजः केवलं तावत् अभिमानं कर्तुं शक्नोति यावत् क्रुद्धः सिंहः तं न आक्रमयति

ਕਾਹੇ ਕਉ ਪ੍ਰਾਨਨ ਸੋ ਧਨ ਖੋਵਤ ਜਾਹੁ ਭਲੇ ਹਥਿਯਾਰਨ ਦੈ ਕੈ ॥੧੪੪੫॥
काहे कउ प्रानन सो धन खोवत जाहु भले हथियारन दै कै ॥१४४५॥

किमर्थं त्वं प्राणान् त्यक्तुम् इच्छसि ? पलायस्व शस्त्राणि नो देहि ॥१४४५॥

ਯੌ ਸੁਨਿ ਕੈ ਹਰਿ ਕੀ ਬਤੀਆ ਤਬ ਹੀ ਨ੍ਰਿਪ ਉਤਰ ਦੇਤ ਭਯੋ ਹੈ ॥
यौ सुनि कै हरि की बतीआ तब ही न्रिप उतर देत भयो है ॥

श्रीकृष्णस्य एतादृशं वचनं श्रुत्वा राजा (खरगसिंहः) तत्क्षणमेव उत्तरं दातुं प्रवृत्तः,

ਕਾਹੇ ਕਉ ਸੋਰ ਕਰੈ ਰਨ ਮੈ ਬਨ ਮੈ ਜਨੁ ਕਾਹੂ ਨੇ ਲੂਟਿ ਲਯੋ ਹੈ ॥
काहे कउ सोर करै रन मै बन मै जनु काहू ने लूटि लयो है ॥

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा प्रत्युवाच किमर्थं वने लुण्ठितव्यक्तिवत् रणक्षेत्रे वर्णं रोदसि च

ਬੋਲਤ ਹੋ ਹਠਿ ਕੈ ਸਠਿ ਜਿਉ ਹਮ ਤੇ ਕਈ ਬਾਰਨ ਭਾਜ ਗਯੋ ਹੈ ॥
बोलत हो हठि कै सठि जिउ हम ते कई बारन भाज गयो है ॥

मम पुरतः क्षेत्रं बहुवारं पलायितोऽपि मूर्खवत् स्थिराः असि

ਨਾਮ ਪਰਿਓ ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਬ੍ਰਿਥਾ ਬਿਨ ਲਾਜ ਸਮਾਜ ਮੈ ਆਜੁ ਖਯੋ ਹੈ ॥੧੪੪੬॥
नाम परिओ ब्रिजराज ब्रिथा बिन लाज समाज मै आजु खयो है ॥१४४६॥

यद्यपि त्वं ब्रजेश्वरः उच्यते, परन्तु भवतः आदरं नष्टं कृत्वा अपि भवतः समाजे स्वस्थानं धारयति।१४४६।

ਖੜਗੇਸ ਬਾਚ ॥
खड़गेस बाच ॥

खड़गसिंहस्य भाषणम् : १.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕਾਹੇ ਕਉ ਕ੍ਰੋਧ ਸੋ ਜੁਧੁ ਕਰੋ ਹਰਿ ਜਾਹੁ ਭਲੇ ਦਿਨ ਕੋ ਇਕੁ ਜੀਜੈ ॥
काहे कउ क्रोध सो जुधु करो हरि जाहु भले दिन को इकु जीजै ॥

किमर्थं क्रोधेन युद्धं करोषि कृष्ण! आगत्य कतिपयदिनानि अधिकं आरामेन निवसन्तु

ਬੈਸ ਕਿਸੋਰ ਮਨੋਹਰਿ ਮੂਰਤਿ ਆਨਨ ਮੈ ਅਬ ਹੀ ਮਸ ਭੀਜੈ ॥
बैस किसोर मनोहरि मूरति आनन मै अब ही मस भीजै ॥

त्वं अद्यापि युवा असि सुन्दरं मुखं भविष्यति, त्वं अद्यापि प्रारम्भिकयौवने असि

ਜਾਈਐ ਧਾਮਿ ਸੁਨੋ ਘਨਿ ਸ੍ਯਾਮ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਕਰੋ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਜੈ ॥
जाईऐ धामि सुनो घनि स्याम बिस्राम करो सुख अंम्रित पीजै ॥

हे कृष्ण ! गृहं गत्वा विश्रामं कृत्वा शान्तिपूर्वकं जीवतु

ਨਾਹਕ ਪ੍ਰਾਨ ਤਜੋ ਰਨ ਮੈ ਅਪੁਨੇ ਪਿਤ ਮਾਤ ਅਨਾਥ ਨ ਕੀਜੈ ॥੧੪੪੭॥
नाहक प्रान तजो रन मै अपुने पित मात अनाथ न कीजै ॥१४४७॥

युद्धे प्राणान् त्यक्त्वा मातापितरौ भवतः आश्रयं मा वंचयतु।1447।

ਕਾਹੇ ਕਉ ਕਾਨ੍ਰਹ ਅਯੋਧਨ ਮੈ ਹਠ ਕੈ ਹਮ ਸੋ ਰਨ ਦੁੰਦ ਮਚੈ ਹੋ ॥
काहे कउ कान्रह अयोधन मै हठ कै हम सो रन दुंद मचै हो ॥

किमर्थं मया सह युद्धं करोषि दृढतया । हे कृष्ण ! निष्प्रयोजनम्

ਜੁਧ ਕੀ ਬਾਤ ਬੁਰੀ ਸਬ ਤੇ ਹਰਿ ਕ੍ਰੁਧ ਕੀਏ ਨ ਕਛੂ ਫਲੁ ਪੈ ਹੋ ॥
जुध की बात बुरी सब ते हरि क्रुध कीए न कछू फलु पै हो ॥

युद्धं बहु दुष्टं वस्तु न त्वं क्रुद्धः भूत्वा किमपि लाभं प्राप्स्यसि

ਜਾਨਤ ਹੋ ਅਬ ਯਾ ਰਨ ਮੈ ਹਮ ਸੋ ਲਰਿ ਕੈ ਤੁਮ ਜੀਤ ਨ ਜੈਹੋ ॥
जानत हो अब या रन मै हम सो लरि कै तुम जीत न जैहो ॥

त्वं जानासि यत् त्वं मम उपरि एतत् युद्धं जितुम् न शक्नोषि, अतः क्षणात् पलायस्व ।

ਜਾਹੁ ਤੋ ਭਾਜ ਕੈ ਜਾਹੁ ਅਬੈ ਨਹੀ ਅੰਤ ਕੋ ਅੰਤ ਕੇ ਧਾਮਿ ਸਿਧੈ ਹੋ ॥੧੪੪੮॥
जाहु तो भाज कै जाहु अबै नही अंत को अंत के धामि सिधै हो ॥१४४८॥

अन्यथा अन्ते यमस्य निवासस्थानं गन्तव्यं भविष्यति ।१४४८ ।

ਯੌ ਸੁਨਿ ਕੈ ਹਰਿ ਚਾਪ ਲਯੋ ਕਰਿ ਤਾਨ ਕੈ ਬਾਨ ਕਉ ਖੈਚ ਚਲਾਯੋ ॥
यौ सुनि कै हरि चाप लयो करि तान कै बान कउ खैच चलायो ॥

इति वचः श्रुत्वा कृष्णः धनुः हि हस्ते गृहीत्वा आकृष्य बाणं विसृजति स्म

ਭੂਪਤਿ ਕਉ ਹਰਿ ਘਾਇਲ ਕੀਨੋ ਹੈ ਸ੍ਰੀਪਤ ਕਉ ਨ੍ਰਿਪ ਘਾਇ ਲਗਾਯੋ ॥
भूपति कउ हरि घाइल कीनो है स्रीपत कउ न्रिप घाइ लगायो ॥

श्रीकृष्णः राज्ञे व्रणं कृतवान् राजा कृष्णे च

ਬੀਰ ਦੁਹੂੰ ਤਿਹ ਠਉਰ ਬਿਖੈ ਕਬਿ ਰਾਮ ਭਨੈ ਅਤਿ ਜੁਧੁ ਮਚਾਯੋ ॥
बीर दुहूं तिह ठउर बिखै कबि राम भनै अति जुधु मचायो ॥

योद्धवः पक्षद्वयं वा घोरं युद्धं कृतवन्तः

ਬਾਨ ਅਪਾਰ ਚਲੇ ਦੁਹੂੰ ਓਰ ਤੇ ਅਭ੍ਰਨ ਜਿਉ ਦਿਵ ਮੰਡਲ ਛਾਯੋ ॥੧੪੪੯॥
बान अपार चले दुहूं ओर ते अभ्रन जिउ दिव मंडल छायो ॥१४४९॥

उभयतः बाणवृष्टिः महती अभवत् तथा च मेघाः आकाशे प्रसृताः इति भासते स्म।१४४९।

ਸ੍ਰੀ ਜਦੁਬੀਰ ਸਹਾਇ ਕੇ ਕਾਜ ਜਿਨੋ ਬਰ ਬੀਰਨ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ॥
स्री जदुबीर सहाइ के काज जिनो बर बीरन तीर चलाए ॥

श्रीकृष्णस्य साहाय्यार्थं ये शूराः योद्धवः ।

ਭੂਪਤਿ ਏਕ ਨ ਬਾਨ ਲਗਿਯੋ ਲਖਿ ਦੂਰਿ ਤੇ ਬਾਨਨ ਸੋ ਬਹੁ ਘਾਏ ॥
भूपति एक न बान लगियो लखि दूरि ते बानन सो बहु घाए ॥

कृष्णसाहाय्यार्थं अन्यैः योद्धैः विसर्जिताः बाणाः, तेषु कश्चन अपि राजानं न आहतवान्, buyt ते स्वयं दूरबाणैः हताः आसन्

ਧਾਇ ਪਰੀ ਬਹੁ ਜਾਦਵ ਸੈਨ ਧਵਾਇ ਕੈ ਸ੍ਯੰਦਨ ਚਾਪ ਚਢਾਏ ॥
धाइ परी बहु जादव सैन धवाइ कै स्यंदन चाप चढाए ॥

यादवसेना रथमारुह्य धनुषां कर्षन्ती राज्ञे निपतत् |

ਆਵਤ ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਰਿਸ ਕੈ ਨ੍ਰਿਪ ਸੋ ਪਲ ਮੈ ਦਲ ਪੈਦਲ ਘਾਏ ॥੧੪੫੦॥
आवत स्याम भनै रिस कै न्रिप सो पल मै दल पैदल घाए ॥१४५०॥

कविमते ते क्रोधाय आगताः, परन्तु राजा सेनासमूहान् क्षणमात्रेण नाशयति।1450।

ਏਕ ਗਿਰੇ ਤਜਿ ਪ੍ਰਾਨਨ ਕੋ ਰਨ ਕੀ ਛਿਤ ਮੈ ਅਤਿ ਜੁਧੁ ਮਚੈ ਕੈ ॥
एक गिरे तजि प्रानन को रन की छित मै अति जुधु मचै कै ॥

निष्प्राणाः केचिद्युद्धे पतिताः केचन पलायिताः

ਏਕ ਗਏ ਭਜਿ ਕੈ ਇਕ ਘਾਇਲ ਏਕ ਲਰੇ ਮਨਿ ਕੋਪੁ ਬਢੈ ਕੈ ॥
एक गए भजि कै इक घाइल एक लरे मनि कोपु बढै कै ॥

केचन क्षतविक्षताः केचन म क्रोधेन युद्धं कुर्वन्तः आसन्

ਤਉ ਨ੍ਰਿਪ ਲੈ ਕਰ ਮੈ ਕਰਵਾਰ ਦੀਯੋ ਬਹੁ ਖੰਡਨ ਖੰਡਨ ਕੈ ਕੈ ॥
तउ न्रिप लै कर मै करवार दीयो बहु खंडन खंडन कै कै ॥

राजा खड्गं हस्ते गृहीत्वा सैनिकान् खण्डान् कृतवान्

ਭੂਪ ਕੋ ਪਉਰਖ ਹੈ ਮਹਬੂਬ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਸਬ ਆਸਿਕ ਹ੍ਵੈ ਕੈ ॥੧੪੫੧॥
भूप को पउरख है महबूब निहार रहे सब आसिक ह्वै कै ॥१४५१॥

नृपस्य साहसं प्रियमिव सर्वेषां च प्रेक्षमाणानां कान्तमिव भासते स्म।१४५१।