श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1153


ਭਜਹਿ ਬਾਮ ਕੈਫਿਯੈ ਕੇਲ ਜੁਗ ਜਾਮ ਮਚਾਵਹਿ ॥
भजहि बाम कैफियै केल जुग जाम मचावहि ॥

साधकाः स्त्रियः रमन्ते, केल्क्रीडं च कुर्वन्ति द्वौ घण्टाः ।

ਹਰਿਣਾ ਜਿਮਿ ਉਛਲਹਿ ਨਾਰਿ ਨਾਗਰਿਨ ਰਿਝਾਵਹਿ ॥
हरिणा जिमि उछलहि नारि नागरिन रिझावहि ॥

मृग इव प्लवमानः चतुराः स्त्रियः प्रीणयति।

ਸੌਫੀ ਚੜਤਹਿ ਕਾਪਿ ਧਰਨਿ ਊਪਰਿ ਪਰੈ ॥
सौफी चड़तहि कापि धरनि ऊपरि परै ॥

सोफी (रति-कृदा) कम्पितुं आरभते भूमौ पतति।

ਹੋ ਬੀਰਜ ਖਲਤ ਹ੍ਵੈ ਜਾਹਿ ਕਹਾ ਜੜ ਰਤਿ ਕਰੈ ॥੨੪॥
हो बीरज खलत ह्वै जाहि कहा जड़ रति करै ॥२४॥

तेषां बीजं परित्यज्यते, (तेषां विचारणीयं) क्रीडां करिष्यन्ति वा। २४.

ਬੀਰਜ ਭੂਮਿ ਗਿਰ ਪਰੈ ਤਕੇ ਮੁਖ ਬਾਇ ਕੈ ॥
बीरज भूमि गिर परै तके मुख बाइ कै ॥

(तेषां) वीर्यं भूमौ पतति पार्ष्णिं प्रेक्षमाणाः अवशिष्यन्ते।

ਨਿਰਖਿ ਨਾਰ ਕੀ ਓਰ ਰਹੈ ਸਿਰੁ ਨ੍ਯਾਇ ਕੈ ॥
निरखि नार की ओर रहै सिरु न्याइ कै ॥

स्त्रियं पश्यन्तः शिरः अवनमयन्ति ।

ਸਰਮਨਾਕ ਹ੍ਵੈ ਹ੍ਰਿਦੈ ਬਚਨ ਹਸਿ ਹਸਿ ਕਹੈ ॥
सरमनाक ह्वै ह्रिदै बचन हसि हसि कहै ॥

हृदये लज्जालुः किन्तु हसन्ति जल्पन्ति च।

ਹੋ ਕਾਮ ਕੇਲ ਕੀ ਸਮੈ ਨ ਪਸੁ ਕੌਡੀ ਲਹੈ ॥੨੫॥
हो काम केल की समै न पसु कौडी लहै ॥२५॥

कामकेलसमये ते मूर्खाः एकं कोडिम् अपि प्राप्तुं न शक्नुवन्ति (अर्थः ते आनन्दात् वंचिताः भवन्ति)। 25.

ਤਮਕਿ ਸਾਗ ਸੰਗ੍ਰਹਹਿ ਤੁਰੈ ਪਰ ਦਲਹਿ ਨਚਾਵੈ ॥
तमकि साग संग्रहहि तुरै पर दलहि नचावै ॥

(व्यावहारिकजनाः) खुनानि खादित्वा शूलहस्तेषु अश्वं नृत्यन्ति (शत्रुस्य) पक्षे।

ਟੂਕ ਟੂਕ ਹ੍ਵੈ ਗਿਰਹਿ ਤਊ ਸਾਮੁਹਿ ਹਥਿ ਧਾਵੈ ॥
टूक टूक ह्वै गिरहि तऊ सामुहि हथि धावै ॥

खण्डाः पतन्ति, परन्तु (अद्यापि) अग्रे गच्छन्ति।

ਅਸਿ ਧਾਰਨ ਲਗ ਜਾਹਿ ਨ ਚਿਤਹਿ ਡੁਲਾਵਹੀ ॥
असि धारन लग जाहि न चितहि डुलावही ॥

खड्गधारप्रयोगे अपि मनः न भ्रमति ।

ਹੇ ਤੇ ਨਰ ਬਰਤ ਬਰੰਗਨਿ ਸੁਰਪੁਰ ਪਾਵਹੀ ॥੨੬॥
हे ते नर बरत बरंगनि सुरपुर पावही ॥२६॥

एतादृशाः जनाः अपाच्छराणां ('बरङ्गणी') प्रयोगेन स्वर्गं प्राप्नुवन्ति । २६.

ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਸੁਘਰ ਜਿਨਿ ਆਇ ਜਗਤ ਮੈ ਜਸ ਕੌ ਪਾਯੋ ॥
सुक्रित सुघर जिनि आइ जगत मै जस कौ पायो ॥

ते व्यक्तिः सत्कर्तारः लोके आगत्य भेदं कृतवन्तः ।

ਬਹੁਰਿ ਖਲਨ ਕਹ ਖੰਡਿ ਖੇਤ ਜੈ ਸਬਦ ਕਹਾਯੋ ॥
बहुरि खलन कह खंडि खेत जै सबद कहायो ॥

ततः दुष्टान् खण्डान् कृत्वा प्रान्तरे उत्सवं कुर्वन्ति।

ਅਮਲ ਪਾਨ ਸੁਭ ਅੰਗ ਧਨੁਖ ਸਰ ਜਿਨ ਲਯੋ ॥
अमल पान सुभ अंग धनुख सर जिन लयो ॥

ते व्यक्तिः अभ्यासेन लोके जीवनात् मुक्ताः भवन्ति

ਹੋ ਸੋ ਨਰ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤਿ ਜਗਤ ਭੀਤਰ ਭਯੋ ॥੨੭॥
हो सो नर जीवत मुकति जगत भीतर भयो ॥२७॥

धनुर्बाणानि च शुभदेहेषु धनुषः | 27.

ਕਬਹੂੰ ਨ ਖਾਏ ਪਾਨ ਅਮਲ ਕਬਹੂੰ ਨਹਿ ਪੀਯੋ ॥
कबहूं न खाए पान अमल कबहूं नहि पीयो ॥

न चर्वितं पानं न च औषधं न सेवितम् ।

ਕਬਹੂੰ ਨ ਖੇਲ ਅਖੇਟਨ ਸੁਖ ਨਿਰਧਨ ਕਹ ਦੀਯੋ ॥
कबहूं न खेल अखेटन सुख निरधन कह दीयो ॥

कदापि शिकारं न क्रीडति स्म (दानेन च) आवश्यकतावशात् सान्त्वनां ददाति स्म,

ਕਬਹੂੰ ਨ ਸੌਂਧਾ ਲਾਇ ਰਾਗ ਮਨ ਭਾਇਯੋ ॥
कबहूं न सौंधा लाइ राग मन भाइयो ॥

न कदाचन गन्धं रागं च न (तेषां) मनः प्रीणयति स्म।

ਹੋ ਕਰਿਯੋ ਨ ਭਾਮਿਨ ਭੋਗ ਜਗਤ ਕ੍ਯੋਨ ਆਇਯੋ ॥੨੮॥
हो करियो न भामिन भोग जगत क्योन आइयो ॥२८॥

(यो नार्येण सह भोगं न कृतवान्, (तस्मै ब्रूहि) किमर्थं जगति आगतः। २८।।

ਨਾਦ ਗੰਧ ਸੁਭ ਇਸਤ੍ਰਨ ਜਿਨ ਨਰ ਰਸ ਲੀਏ ॥
नाद गंध सुभ इसत्रन जिन नर रस लीए ॥

रागं श्रेष्ठं गन्धं स्त्रीणां रसं च गृहीताः पुरुषाः ।

ਅਮਲ ਪਾਨ ਆਖੇਟ ਦ੍ਰੁਜਨ ਦੁਖਿਤ ਕੀਏ ॥
अमल पान आखेट द्रुजन दुखित कीए ॥

कृत्वा च शिकारं क्रीडन् दुष्टान् पीडयित्वा च।

ਸਾਧੁ ਸੇਵਿ ਸੁਭ ਸੰਗ ਭਜਤ ਹਰਿ ਜੂ ਭਏ ॥
साधु सेवि सुभ संग भजत हरि जू भए ॥

साधुस्य सेवां शुभं च सङ्गतिं कृत्वा ईश्वरस्य नाम जप्यते,

ਹੋ ਤੇ ਦੈ ਜਸ ਦੁੰਦਭੀ ਜਗਤ ਯਾ ਤੇ ਗਏ ॥੨੯॥
हो ते दै जस दुंदभी जगत या ते गए ॥२९॥

अस्मात् लोकात् घण्टानादना गताः | २९.

ਚਤੁਰਿ ਨਾਰਿ ਬਹੁ ਭਾਤਿ ਰਹੀ ਸਮੁਝਾਇ ਕਰਿ ॥
चतुरि नारि बहु भाति रही समुझाइ करि ॥

(सा) चतुरा बहुविधं व्याख्यात (पतिं) ।

ਮੂਰਖ ਨਾਹ ਨ ਸਮੁਝਿਯੋ ਉਠਿਯੋ ਰਿਸਾਇ ਕਰਿ ॥
मूरख नाह न समुझियो उठियो रिसाइ करि ॥

(स तु) तां मूर्खं पतिं न मत्वा क्रुद्धोत्थितः।

ਗਹਿ ਕੈ ਤਰੁਨਿ ਤੁਰੰਤ ਤਰਲ ਤਾਜਨ ਮਰਿਯੋ ॥
गहि कै तरुनि तुरंत तरल ताजन मरियो ॥

स्त्रियं गृहीत्वा लचीलेन चाबुकेन ('तरल ताजन') ताडिता ।

ਹੋ ਤਬ ਤ੍ਰਿਯ ਠਾਢ ਚਰਿਤ ਤਹੀ ਇਹ ਬਿਧਿ ਕਰਿਯੋ ॥੩੦॥
हो तब त्रिय ठाढ चरित तही इह बिधि करियो ॥३०॥

अतः सा महिला उत्थाय एवं कृतवती। ३०.

ਛਿਤ ਪਰ ਖਾਇ ਪਛਾਰ ਪਰੀ ਮੁਰਛਾਇ ਕਰਿ ॥
छित पर खाइ पछार परी मुरछाइ करि ॥

सा सुपारीभक्षणं भूमौ मूर्च्छिता पतिता ।

ਹਾਇ ਹਾਇ ਕਰਿ ਸਾਹੁ ਲਈ ਉਰ ਲਾਇ ਕਰਿ ॥
हाइ हाइ करि साहु लई उर लाइ करि ॥

शाहः 'हाय हि' इति उक्त्वा वक्षःस्थले स्थापयति स्म।

ਲਾਖ ਲਹੇ ਤੁਮ ਬਚੇ ਕਹੋ ਕ੍ਯਾ ਕੀਜਿਯੈ ॥
लाख लहे तुम बचे कहो क्या कीजियै ॥

(यदि वदामि) लक्षं मया अर्जितम्, यदि जीवति तर्हि (अधुना) कथयतु मया किं कर्तव्यम्।

ਹੋ ਕਹਿਯੋ ਨ੍ਰਿਪ ਸਹਿਤ ਭੋਜਨ ਸਭ ਕਹ ਦੀਜਿਯੈ ॥੩੧॥
हो कहियो न्रिप सहित भोजन सभ कह दीजियै ॥३१॥

(तत् प्रत्युवाच स्त्रिया) राज्ञा सहितं सर्वान् भोजयन्तु। ३१.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਸਾਹੁ ਤਬੈ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਨਾਨਾ ਬਿਧਨ ਬਨਾਇ ॥
साहु तबै भोजन करा नाना बिधन बनाइ ॥

ततः शाहः अनेकविधं भोजनं कृतवान्

ਊਚ ਨੀਚ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਸਭ ਹੀ ਲਏ ਬੁਲਾਇ ॥੩੨॥
ऊच नीच राजा प्रजा सभ ही लए बुलाइ ॥३२॥

उच्चनीचश्च राजा प्रजाः च सर्वान् आहूतवन्तः। ३२.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਪਾਤਿ ਪਾਤਿ ਲੋਗਨ ਬੈਠਾਯੋ ॥
पाति पाति लोगन बैठायो ॥

जनाः पङ्क्तौ उपविष्टाः आसन्

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਭੋਜਨਹਿ ਖਵਾਯੋ ॥
भाति भाति भोजनहि खवायो ॥

विविधानि च भोजनानि खादितवन्तः।

ਇਤੈ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੌ ਨੇਹ ਲਗਾਇਸਿ ॥
इतै न्रिपति सौ नेह लगाइसि ॥

एवं राज्ञः प्रेम्णा पतितः

ਬਾਤਨ ਸੌ ਤਾ ਕੌ ਉਰਝਾਇਸਿ ॥੩੩॥
बातन सौ ता कौ उरझाइसि ॥३३॥

वाक्यैश्च संभ्रमं कृतवान् (आकृष्टवान् इत्यर्थः)। ३३.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਭੋਜਨ ਤਿਨੈ ਖਵਾਇਯੋ ਭਾਗ ਭੋਜ ਮੈ ਪਾਇ ॥
भोजन तिनै खवाइयो भाग भोज मै पाइ ॥

अन्नं भङ्गं योजयित्वा तान् भोजयति स्म।

ਰਾਜਾ ਕੋ ਪਤਿ ਕੇ ਸਹਿਤ ਛਲ ਸੌ ਗਈ ਸੁਵਾਇ ॥੩੪॥
राजा को पति के सहित छल सौ गई सुवाइ ॥३४॥

भर्त्रा सह मैथुनं कृत्वा राजा वञ्चितः । ३४.

ਭਾਗਿ ਖਾਇ ਰਾਜਾ ਜਗਿਯੋ ਸੋਫੀ ਭਯੋ ਅਚੇਤ ॥
भागि खाइ राजा जगियो सोफी भयो अचेत ॥

भङ्गं खादित्वा राजा सजगः अभवत्, सोफी (राजा) निद्रां गता ।

ਮਿਤ੍ਰ ਭਏ ਤਿਹ ਨਾਰਿ ਕੋ ਤਬ ਹੀ ਬਨਿਯੋ ਸੰਕੇਤ ॥੩੫॥
मित्र भए तिह नारि को तब ही बनियो संकेत ॥३५॥

(राजा) तस्याः सखी बभूव तदा एव (संयोगप्राप्तेः) लक्षणम् आसीत्।३५।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਲੋਗ ਜਿਵਾਇ ਬਚਨ ਇਮਿ ਭਾਖਾ ॥
लोग जिवाइ बचन इमि भाखा ॥

भोजयित्वा जनान् (स्त्री) एवम् उक्तवान्

ਸਿਗਰੋ ਦਿਵਸ ਰਾਇ ਹਮ ਰਾਖਾ ॥
सिगरो दिवस राइ हम राखा ॥

यत् अहं सर्वं दिवसं राजानं (मया सह) स्थापयिष्यामि।