श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1064


ਬੀਸ ਜ੍ਵਾਨ ਬਿਚਿ ਹ੍ਵੈ ਕਰਿ ਗਯੋ ॥੧੧॥
बीस ज्वान बिचि ह्वै करि गयो ॥११॥

विंशतियुवकान् (अर्थः लङ्घितान्) यः गतः ११.

ਬਹੁਰਿ ਤਾਨ ਧਨੁ ਬਾਨ ਚਲਾਯੋ ॥
बहुरि तान धनु बान चलायो ॥

स तदा धनुषं आकृष्य बाणं विनिहृत्य |

ਤਬ ਹੀ ਬੀਸ ਘੋਰਯਨ ਘਾਯੋ ॥
तब ही बीस घोरयन घायो ॥

तदा एव विंशतिः अश्वाः हताः ।

ਏਕਹਿ ਬਾਰ ਪ੍ਰਾਨ ਬਿਨੁ ਭਏ ॥
एकहि बार प्रान बिनु भए ॥

ते सद्यः एव प्राणान् त्यक्तवन्तः।

ਗਿਰਿ ਗਿਰਿ ਮਨੋ ਮੁਨਾਰਾ ਗਏ ॥੧੨॥
गिरि गिरि मनो मुनारा गए ॥१२॥

(एवं दृश्यते स्म) गोपुराणि पतितानि इव। १२.

ਤੀਜੀ ਬਹੁਰਿ ਉਠਵਨੀ ਕਰੀ ॥
तीजी बहुरि उठवनी करी ॥

(सः) तृतीयवारं आक्रमणं कृतवान्।

ਛੋਡਿਯੋ ਬਾਨ ਨੈਕੁ ਨਹਿ ਡਰੀ ॥
छोडियो बान नैकु नहि डरी ॥

बाणं विमुच्य न बिभेति सर्वथा |

ਤੀਸ ਬੀਰ ਇਕ ਬਾਰ ਬਿਦਾਰੇ ॥
तीस बीर इक बार बिदारे ॥

त्रिंशत् योद्धान् एकदा एव मारितवान्।

ਮਾਨੋ ਪਵਨ ਪਤ੍ਰ ਸੇ ਝਰੇ ॥੧੩॥
मानो पवन पत्र से झरे ॥१३॥

(प्रतिभाति) यथा वायुना अक्षराणि व्याप्तानि। १३.

ਏਕ ਬਾਨ ਜਬ ਬਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰੈ ॥
एक बान जब बाल प्रहारै ॥

यदा सा स्त्रिया बाणं निपातयति स्म

ਬੀਸ ਤੀਸ ਛਿਤ ਪੈ ਭਟ ਡਾਰੈ ॥
बीस तीस छित पै भट डारै ॥

ततः विंशतिः त्रिंशत् वा युवकाः भूमौ क्षिपन्ति स्म ।

ਚਪਲ ਤੁਰੈ ਤ੍ਰਿਯ ਚਤੁਰਿ ਧਵਾਵੈ ॥
चपल तुरै त्रिय चतुरि धवावै ॥

स्मार्ट अश्वः एतादृशेन स्मार्टेन स्त्रिया चालितः आसीत्

ਏਕ ਘਾਇ ਤਨ ਲਗਨ ਨ ਪਾਵੈ ॥੧੪॥
एक घाइ तन लगन न पावै ॥१४॥

यत् शरीरं एकं व्रणं न प्राप्नुयात्। १४.

ਜਲ ਮੌ ਜਨੁਕ ਗੰਗੇਰੀ ਝਮਕੈ ॥
जल मौ जनुक गंगेरी झमकै ॥

यथा वस्त्रकारः (बुनकरः) जले उच्चवेगेन गच्छति।

ਘਨ ਮੈ ਮਨੋ ਦਾਮਿਨੀ ਦਮਕੈ ॥
घन मै मनो दामिनी दमकै ॥

विकल्पे वा विद्युत् प्रज्वलित इव वा।

ਏਕੈ ਬਾਨ ਬੀਸ ਭਟ ਗਿਰੈ ॥
एकै बान बीस भट गिरै ॥

एकेन बाणेन विंशतिः योद्धा पतिताः |

ਬਖਤਰ ਰਹੇ ਨ ਜੇਬਾ ਜਿਰੇ ॥੧੫॥
बखतर रहे न जेबा जिरे ॥१५॥

न कवचधारिणः कवचस्य महिमा च न च। १५.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਬਹੁਰਿ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਿ ਬਾਲ ਇਕ ਬਾਨ ਪ੍ਰਹਾਰਿਯੋ ॥
बहुरि क्रोध करि बाल इक बान प्रहारियो ॥

ततः क्रोधेन सा स्त्रिया बाणं निपातयन् ।

ਬੀਸ ਬਾਜ ਬਿਚ ਕਰਿ ਹ੍ਵੈ ਬਾਨ ਪਧਾਰਿਯੋ ॥
बीस बाज बिच करि ह्वै बान पधारियो ॥

सः बाणः विंशतिः अश्वान् अतिक्रान्तवान्।

ਤਰਫਰਾਇ ਛਿਤ ਮਾਝ ਸੁਭਟ ਬਿਨੁ ਸੁਧ ਭਏ ॥
तरफराइ छित माझ सुभट बिनु सुध भए ॥

पीडिताः योद्धाः भूमौ अचेतनाः पतिताः।

ਹੋ ਆਏ ਜਗਤ ਨ ਮਾਝ ਨ ਨਿਜੁ ਜਨਨੀ ਜਏ ॥੧੬॥
हो आए जगत न माझ न निजु जननी जए ॥१६॥

(एवं दृश्यते स्म) यथा ते लोके न आगताः, अथवा मातृभिः न जातः। 16.

ਸਹਸ ਸੂਰਮਾ ਜਬ ਤ੍ਰਿਯ ਦੀਏ ਸੰਘਾਰਿ ਕੈ ॥
सहस सूरमा जब त्रिय दीए संघारि कै ॥

यदा सा नारी सहस्रं योद्धान् हतत् |

ਚੰਦ੍ਰ ਭਾਨ ਰਿਸਿ ਭਰਿਯੋ ਸੁ ਤਿਨੈ ਨਿਹਾਰਿ ਕੈ ॥
चंद्र भान रिसि भरियो सु तिनै निहारि कै ॥

तं दृष्ट्वा चन्द्रभानः कोपपूर्णः |

ਚਾਬੁਕ ਮਾਰਿ ਤੁਰੰਗ ਤੁਰੰਤ ਧਵਾਇਯੋ ॥
चाबुक मारि तुरंग तुरंत धवाइयो ॥

(सः) अश्वं प्रहारं कृत्वा द्रुतं धावितवान्।

ਹੋ ਤ੍ਰਿਯ ਤਿਹ ਹਨ੍ਯੋ ਨ ਬਾਨ ਤੁਰੰਗਹਿ ਘਾਇਯੋ ॥੧੭॥
हो त्रिय तिह हन्यो न बान तुरंगहि घाइयो ॥१७॥

स्त्री तु तं न हन्ति, सा अश्वं बाणेन हतवती। १७.

ਜੀਤਿ ਜੀਤਿ ਕਰਿ ਬਾਲ ਸੂਰਮਾ ਬਸਿ ਕਏ ॥
जीति जीति करि बाल सूरमा बसि कए ॥

सा स्त्री योद्धान् जित्वा

ਸਭ ਸੂਰਨ ਕੇ ਸੀਸ ਸਕਲ ਬੁਕਚਾ ਦਏ ॥
सभ सूरन के सीस सकल बुकचा दए ॥

ग्रन्थिं च ('बुक्चा') दत्तवान् सर्वेषां योद्धानां शिरसि।

ਜਹ ਤੇ ਧਨੁ ਲੈ ਗਏ ਤਜੇ ਤਹ ਆਇ ਕੈ ॥
जह ते धनु लै गए तजे तह आइ कै ॥

यतः ते धनम् आनयन्ति स्म, ततः प्रस्थिताः ।

ਹੋ ਤੁਮਲ ਜੁਧ ਕਰਿ ਨਾਰਿ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਿਖਾਇ ਕੈ ॥੧੮॥
हो तुमल जुध करि नारि चरित्र दिखाइ कै ॥१८॥

सा स्त्री शीलं दर्शयित्वा वीरतया युद्धं कृतवती । १८.

ਏਕ ਸਦਨ ਤੇ ਛੋਰਿ ਤੁਰੈ ਤਾ ਕੌ ਦਿਯੋ ॥
एक सदन ते छोरि तुरै ता कौ दियो ॥

(सः) गृहात् अश्वं गृहीत्वा तस्मै दत्तवान्

ਚੰਦ੍ਰ ਭਾਨ ਜਾਟੂ ਕੌ ਕਰਿ ਅਪਨੋ ਲਿਯੋ ॥
चंद्र भान जाटू कौ करि अपनो लियो ॥

चन्द्रभान जातुं च स्वकीयं कृतवान्।

ਚੋਰ ਬ੍ਰਿਤਿ ਕੋ ਤੁਰਤ ਤਬੈ ਤਿਨ ਤ੍ਯਾਗਿਯੋ ॥
चोर ब्रिति को तुरत तबै तिन त्यागियो ॥

सः तत्क्षणमेव चोरं बीर्तिं त्यक्तवान्

ਸ੍ਰੀ ਜਦੁਪਤਿ ਕੇ ਜਾਪ ਬਿਖੈ ਅਨੁਰਾਗਿਯੋ ॥੧੯॥
स्री जदुपति के जाप बिखै अनुरागियो ॥१९॥

श्रीकृष्णस्य जपे च लीनः अभवत्। १९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਚੰਦ੍ਰ ਭਾਨ ਕੌ ਜੀਤਿ ਕਰਿ ਤਹ ਤੇ ਕਿਯੋ ਪਯਾਨ ॥
चंद्र भान कौ जीति करि तह ते कियो पयान ॥

चन्द्रभानं पराजय्य ततः सा गता

ਜਹਾ ਆਪਨੋ ਪਤਿ ਹੁਤੋ ਤਹਾ ਗਈ ਰੁਚਿ ਮਾਨ ॥੨੦॥
जहा आपनो पति हुतो तहा गई रुचि मान ॥२०॥

यत्र च भर्ता आसीत् तत्र सा सुखेन गता। २०.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਦੁਹਕਰਿ ਕਰਮ ਨਾਰਿ ਤਿਨ ਕੀਨੋ ॥
दुहकरि करम नारि तिन कीनो ॥

सा महिला अतीव परिश्रमं कृतवती ।

ਸਭ ਹੀ ਜੀਤਿ ਬੈਰਿਯਨੁ ਲੀਨੋ ॥
सभ ही जीति बैरियनु लीनो ॥

(सः) सर्वान् शत्रून् जित्वा ।

ਬਹੁਰੋ ਮਿਲੀ ਨਾਥ ਸੌ ਜਾਈ ॥
बहुरो मिली नाथ सौ जाई ॥

ततः गत्वा भर्तारं मिलितवान्

ਪਿਯ ਕੌ ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ ਲੈ ਆਈ ॥੨੧॥
पिय कौ मद्र देस लै आई ॥२१॥

प्रिया च मातृभूमिं आनीता। २१.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਛਿਹਤਰਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੭੬॥੩੪੫੬॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे इक सौ छिहतरवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥१७६॥३४५६॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य १७६तमोऽध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। १७६.३४५६ इति । गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਮੈਨ ਲਤਾ ਅਬਲਾ ਇਕ ਸੁਨੀ ॥
मैन लता अबला इक सुनी ॥

मन लता नाम स्त्रियं शृणोति स्म

ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਸਾਸਤ੍ਰ ਬਹੁ ਗੁਨੀ ॥
बेद पुरान सासत्र बहु गुनी ॥

वेदपुराणशास्त्रादिषु यः प्रवीणः आसीत्।

ਬਡੇ ਸਾਹੁ ਕੀ ਸੁਤਾ ਭਣਿਜੈ ॥
बडे साहु की सुता भणिजै ॥

सा महाशाहस्य कन्या इति उच्यते स्म।

ਤਾ ਕੇ ਕੋ ਪਟਤਰ ਕਹਿ ਦਿਜੈ ॥੧॥
ता के को पटतर कहि दिजै ॥१॥

सः केन सह उपमा कर्तव्यः ? १

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਮੈਨ ਲਤਾ ਇਕ ਬਡੋ ਜਹਾਜ ਮੰਗਾਇਯੋ ॥
मैन लता इक बडो जहाज मंगाइयो ॥

मनुष्य लता एकं महत् जहाजम् आज्ञापितवान्।

ਖਾਨ ਪਾਨ ਬਹੁ ਦਿਨ ਕੋ ਬੀਚ ਡਰਾਇਯੋ ॥
खान पान बहु दिन को बीच डराइयो ॥

तस्मिन् बहुदिनानि यावत् भोजनं पेयं च स्थापयति स्म ।

ਛੋਰਿ ਨਾਥ ਕੋ ਧਾਮ ਆਪੁ ਤਿਤ ਕੌ ਚਲੀ ॥
छोरि नाथ को धाम आपु तित कौ चली ॥

भर्तुः गृहं त्यक्त्वा स्वयं तत्र गता

ਹੋ ਲੀਨੇ ਅਪੁਨੇ ਸੰਗ ਪਚਾਸਿਕ ਸੁਭ ਅਲੀ ॥੨॥
हो लीने अपुने संग पचासिक सुभ अली ॥२॥

पञ्चाशत् सखीः च स्वेन सह नीतवान्। २.

ਜਬ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਮੈ ਗਈ ਤਬੈ ਤਿਨ ਯੌ ਕਿਯੋ ॥
जब समुंद्र मै गई तबै तिन यौ कियो ॥

यदा सा समुद्रं गता तदा एवम् अकरोत् ।

ਸਾਠਿ ਹਾਥਿ ਕੋ ਬਾਸਿ ਮੰਗਾਇ ਤਬੈ ਲਿਯੋ ॥
साठि हाथि को बासि मंगाइ तबै लियो ॥

ततः षष्टिहस्तदीर्घं वेणुं याचितवान्।

ਤਾ ਸੌ ਬੈਰਕ ਬਾਧੀ ਬਡੀ ਬਨਾਇ ਕੈ ॥
ता सौ बैरक बाधी बडी बनाइ कै ॥

तस्य समीपे एकः विशालः ध्वजः ('बैरेक्') बद्धः आसीत् ।

ਹੋ ਵਾ ਅੰਚਰ ਕੇ ਸੰਗ ਦਈ ਆਗਿ ਜਰਾਇ ਕੈ ॥੩॥
हो वा अंचर के संग दई आगि जराइ कै ॥३॥

तस्य बद्धं पटं अग्निना प्रज्वलितम्। ३.

ਹੇਰਿ ਆਗਿ ਕਹ ਜਿਯਨ ਅਚੰਭਵ ਅਤਿ ਭਯੋ ॥
हेरि आगि कह जियन अचंभव अति भयो ॥

तं वह्निं दृष्ट्वा समुद्रजीवाः अतीव आश्चर्यचकिताः अभवन् ।

ਜਨੁਕ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਕੇ ਬੀਚ ਦੂਸਰੋ ਸਸਿ ਵਯੋ ॥
जनुक समुंद्र के बीच दूसरो ससि वयो ॥

सागरे द्वितीयः चन्द्रोदितः इव |

ਜ੍ਯੋਂ ਜ੍ਯੋਂ ਤਾਕਹ ਬੈਠਿ ਮਲਾਹ ਚਲਾਵਹੀ ॥
ज्यों ज्यों ताकह बैठि मलाह चलावही ॥

यथा नाविकः तस्मिन् उपविशति स्म

ਹੋ ਮਛ ਕਛ ਸੰਗਿ ਹੇਰਿ ਚਲੇ ਤਹ ਆਵਹੀ ॥੪॥
हो मछ कछ संगि हेरि चले तह आवही ॥४॥

अतः मत्स्याः कच्छं दृष्ट्वा तेन सह आगच्छन्ति स्म। ४.

ਚਾਲਿਸ ਕੋਸ ਪ੍ਰਮਾਨ ਜਹਾਜ ਜਬਾਇਯੋ ॥
चालिस कोस प्रमान जहाज जबाइयो ॥

यदा विमानं ४० कि.मी

ਮਛ ਕਛ ਸਭ ਅਧਿਕ ਹ੍ਰਿਦੈ ਸੁਖ ਪਾਇਯੋ ॥
मछ कछ सभ अधिक ह्रिदै सुख पाइयो ॥

अतः मत्स्याः मत्स्याः इत्यादयः सर्वे हृदये महतीं सुखं प्राप्नुवन्।

ਯਾ ਫਲ ਕੌ ਹਮ ਅਬ ਹੀ ਪਕਰਿ ਚਬਾਇ ਹੈ ॥
या फल कौ हम अब ही पकरि चबाइ है ॥

(चिन्तयत्) अधुना एतत् फलं धारयिष्यामः चर्विष्यामः च

ਹੋ ਬਹੁਰਿ ਆਪੁਨੇ ਧਾਮ ਸਕਲ ਚਲਿ ਜਾਇ ਹੈ ॥੫॥
हो बहुरि आपुने धाम सकल चलि जाइ है ॥५॥

ततः च वयं सर्वे स्वगृहं गमिष्यामः।5.

ਮਛ ਕਛ ਅਰੁ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਮਿਲਿ ਜੋ ਧਏ ॥
मछ कछ अरु जीव बहुत मिलि जो धए ॥

मत्स्यादयः प्रजाः ये एकत्र गताः (नौकेन सह),

ਤਿਨ ਕੇ ਬਲੁ ਸੌ ਅਧਿਕ ਰਤਨ ਆਵਤ ਭਏ ॥
तिन के बलु सौ अधिक रतन आवत भए ॥

बहवः रत्नाः अपि बलाद् (उपरि वा तटे वा) आगताः।

ਮੈਨ ਲਤਾ ਤਬ ਦੀਨੀ ਆਗਿ ਬੁਝਾਇ ਕੈ ॥
मैन लता तब दीनी आगि बुझाइ कै ॥

मन् लता तदा अग्निं निर्वापयत्

ਹੋ ਮਛ ਕਛ ਚਕਿ ਰਹੇ ਅਨਿਕ ਦੁਖ ਪਾਇ ਕੈ ॥੬॥
हो मछ कछ चकि रहे अनिक दुख पाइ कै ॥६॥

मत्स्यश्च विस्मितः भूत्वा बहुविधं पीडां प्राप्नुयात्। ६.

ਤਿਨ ਕੇ ਠਟਕਤ ਬਾਰਿ ਤਹਾ ਤੇ ਚਲਿ ਗਯੋ ॥
तिन के ठटकत बारि तहा ते चलि गयो ॥

तत्र स्तब्धाः स्थित्वा जलं अधिकं उत्थितम् ।

ਜੀਵਤ ਹੀ ਸਭ ਰਹੇ ਅਧਿਕ ਦੁਖਿਤ ਭਯੋ ॥
जीवत ही सभ रहे अधिक दुखित भयो ॥

ते सर्वे जीवन्ति स्म, बहु दुःखं च प्राप्नुवन्ति स्म।

ਮਨਿ ਮਾਨਿਕ ਤਬ ਲੀਨੇ ਬਾਲ ਉਠਾਇ ਕੈ ॥
मनि मानिक तब लीने बाल उठाइ कै ॥

ततः सा महिला मणिरत्नानि च गृहीतवती।