श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1217


ਤਬ ਚਲਿ ਬੈਦ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਪਹਿ ਗਯੋ ॥
तब चलि बैद न्रिपति पहि गयो ॥

अथ वैद्यः राज्ञः समीपं गतः

ਰੋਗੀ ਬਪੁ ਤਿਹ ਕੋ ਠਹਰਯੋ ॥੬॥
रोगी बपु तिह को ठहरयो ॥६॥

तस्य शरीरं च रोगी इति आहूतवान्। ६.

ਜੋ ਤੁਮ ਕਹੋ ਤੁ ਕਰੋ ਉਪਾਈ ॥
जो तुम कहो तु करो उपाई ॥

(उवाच च) यदि वदसि तर्हि अहं करोमि।

ਜ੍ਯੋਂ ਤ੍ਯੋਂ ਕਹਿ ਤਿਹ ਬਰੀ ਖਵਾਈ ॥
ज्यों त्यों कहि तिह बरी खवाई ॥

यथा सः कथं बट्टी ('बरी') भोजितः।

ਰੋਗੀ ਭਯੋ ਅਰੋਗੀ ਤਨ ਸੌ ॥
रोगी भयो अरोगी तन सौ ॥

(तया सह) राज्ञः स्वस्थं शरीरं व्याधिग्रस्तम् अभवत्।

ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਨ ਪਾਵਤ ਜੜ ਸੌ ॥੭॥
भेद अभेद न पावत जड़ सौ ॥७॥

स तु मूर्खः भेदं अवगन्तुं न शक्तवान्।7.

ਭਛਤ ਬਰੀ ਪੇਟ ਤਿਹ ਛੂਟਾ ॥
भछत बरी पेट तिह छूटा ॥

बट्टी खादनमात्रेण तस्य उदरं गतम् ।

ਸਾਵਨ ਜਾਨ ਪਨਾਰਾ ਫੂਟਾ ॥
सावन जान पनारा फूटा ॥

यथा पेर्नालः प्रवाहितुं आरब्धः (सावनमासे)।

ਦੂਸਰਿ ਬਰੀ ਥੰਭ ਕੇ ਕਾਜੈ ॥
दूसरि बरी थंभ के काजै ॥

राज्ञा निवारयितुं (सैनिकाः)।

ਜੋਰਾਵਰੀ ਖਵਾਈ ਰਾਜੈ ॥੮॥
जोरावरी खवाई राजै ॥८॥

मलोमाली द्वितीयं बट्टीं पोषयति स्म।8.

ਤਾ ਤੇ ਅਧਿਕ ਪੇਟ ਛੁਟਿ ਗਯੋ ॥
ता ते अधिक पेट छुटि गयो ॥

तेन सह उदरं अधिकं चलति स्म।

ਜਾ ਤੇ ਬਹੁ ਬਿਹਬਲ ਨ੍ਰਿਪ ਭਯੋ ॥
जा ते बहु बिहबल न्रिप भयो ॥

यस्मात् कारणात् राजा अतीव विषादग्रस्तः अभवत्।

ਸੰਨ ਭਯੋ ਇਹ ਬੈਦ ਉਚਾਰਾ ॥
संन भयो इह बैद उचारा ॥

वैद्य उवाच, राज्ञः संपत् (रोगः) प्राप्तः।

ਇਹ ਬਿਧ ਕਿਯ ਉਪਚਾਰ ਬਿਚਾਰਾ ॥੯॥
इह बिध किय उपचार बिचारा ॥९॥

अतः अस्य पद्धतेः सावधानीपूर्वकं उपचारः कृतः अस्ति । ९.

ਦਸ ਤੋਲੇ ਅਹਿਫੇਨ ਮੰਗਾਈ ॥
दस तोले अहिफेन मंगाई ॥

(वैद्यः) दश तोला हाफिम् अपृच्छत्

ਬਹੁ ਬਿਖਿ ਵਾ ਕੇ ਸੰਗ ਮਿਲਾਈ ॥
बहु बिखि वा के संग मिलाई ॥

तस्मिन् च बहु क्रोधं योजितवान्।

ਧੂਰਾ ਕੀਯਾ ਤਵਨ ਕੇ ਅੰਗਾ ॥
धूरा कीया तवन के अंगा ॥

रजः (तस्य औषधस्य) राज्ञः शरीरे।

ਚਾਮ ਗਯੋ ਤਾ ਕੇ ਤਿਹ ਸੰਗਾ ॥੧੦॥
चाम गयो ता के तिह संगा ॥१०॥

तेन सह (राजस्य) त्वक् अपगच्छत्। १०.

ਹਾਇ ਹਾਇ ਰਾਜਾ ਜਬ ਕਰੈ ॥
हाइ हाइ राजा जब करै ॥

यदा राजा ‘हि हि’ इति वदति तदा ।

ਤਿਮਿ ਤਿਮਿ ਬੈਦ ਇਹ ਭਾਤਿ ਉਚਰੈ ॥
तिमि तिमि बैद इह भाति उचरै ॥

इति वैद्यः कथयति ।

ਯਾ ਕਹੁ ਅਧਿਕ ਨ ਬੋਲਨ ਦੇਹੂ ॥
या कहु अधिक न बोलन देहू ॥

अतिशयेन वक्तुं मा ददातु

ਮੂੰਦਿ ਬਦਨ ਰਾਜਾ ਕੋ ਲੇਹੂ ॥੧੧॥
मूंदि बदन राजा को लेहू ॥११॥

राज्ञः मुखं च पिधाय। ११.

ਜਿਮਿ ਜਿਮਿ ਧੂਰੋ ਤਿਹ ਤਨ ਪਰੈ ॥
जिमि जिमि धूरो तिह तन परै ॥

यथा रजः पतति राज्ञः शरीरे ।

ਹਾਇ ਹਾਇ ਤਿਮ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਉਚਰੈ ॥
हाइ हाइ तिम न्रिपति उचरै ॥

त्रिवारं राजा 'हि हि' इति वदति।

ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਚੀਨੋ ॥
भेद अभेद न किनहूं चीनो ॥

न कश्चित् भेदं (अस्य विषयस्य) अवगच्छत्।

ਇਹ ਛਲ ਪ੍ਰਾਨ ਤਵਨ ਕੋ ਲੀਨੋ ॥੧੨॥
इह छल प्रान तवन को लीनो ॥१२॥

अनेन युक्त्या च स्वप्राणान् गृहीतवान्। १२.

ਇਹ ਛਲ ਸਾਥ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਕਹ ਮਾਰਾ ॥
इह छल साथ न्रिपति कह मारा ॥

(राज्ञी) अनेन युक्त्या राजानं हतवती

ਅਪਨੇ ਛਤ੍ਰ ਪੁਤ੍ਰ ਸਿਰ ਢਾਰਾ ॥
अपने छत्र पुत्र सिर ढारा ॥

छत्रं च पुत्रस्य शिरसि आक्षिप्तवान्।

ਸਭ ਸੌਅਨ ਕਹ ਦੇਤ ਨਿਕਾਰਿਯੋ ॥
सभ सौअन कह देत निकारियो ॥

सर्वाणि उलझनानि अपसारितवान्, .

ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਨ ਕਿਨੂ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥੧੩॥
भेद अभेद न किनू बिचारियो ॥१३॥

परन्तु भेदं कोऽपि न अवगच्छति स्म । १३.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਦੋਇ ਸੌ ਇਕਾਸੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੨੮੧॥੫੩੮੯॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे दोइ सौ इकासी चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥२८१॥५३८९॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रियाचरितस्य मन्त्री भूप साम्बदस्य २८१तमस्य चरित्रस्य समापनम्, सर्वं शुभम्। २८१.५३८९ इति । गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਅਮੀ ਕਰਨ ਇਕ ਸੁਨਾ ਨ੍ਰਿਪਾਲਾ ॥
अमी करन इक सुना न्रिपाला ॥

अमी करण नाम राजा श्रुतवान् आसीत्

ਅਮਰ ਕਲਾ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹ ਬਾਲਾ ॥
अमर कला जा के ग्रिह बाला ॥

यस्य गृहे अमर कला नाम नारी आसीत्।

ਗੜ ਸਿਰਾਜ ਕੋ ਰਾਜ ਕਮਾਵੈ ॥
गड़ सिराज को राज कमावै ॥

(सः) सिराजगढे शासनं करोति स्म ।

ਸੀਰਾਜੀ ਜਗ ਨਾਮ ਕਹਾਵੈ ॥੧॥
सीराजी जग नाम कहावै ॥१॥

(अत एव सः) लोके 'सिराजी' इति नाम्ना आहूतः। १.

ਅਸੁਰ ਕਲਾ ਦੂਸਰਿ ਤਾ ਕੀ ਤ੍ਰਿਯ ॥
असुर कला दूसरि ता की त्रिय ॥

असुर कला तस्य द्वितीया राज्ञी आसीत्

ਨਿਸਿ ਦਿਨ ਰਹਤ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਜਾ ਮੈ ਜਿਯ ॥
निसि दिन रहत न्रिपति जा मै जिय ॥

यो राज्ञः हृदये अहोरात्रौ निवसति स्म।

ਅਮਰ ਕਲਾ ਜਿਯ ਮਾਝ ਰਿਸਾਵੈ ॥
अमर कला जिय माझ रिसावै ॥

अमर कला मनसि बहु क्रुद्धः आसीत् ।

ਅਸੁਰ ਕਲਹਿ ਪਿਯ ਰੋਜ ਬੁਲਾਵੈ ॥੨॥
असुर कलहि पिय रोज बुलावै ॥२॥

असुरः कालः प्रतिदिनं राज्ञा आह्वयति स्म । २.

ਏਕ ਬਨਿਕ ਕੌ ਲਯੋ ਬੁਲਾਈ ॥
एक बनिक कौ लयो बुलाई ॥

(अमर कला रानी) एकं बनियां आह्वयत्

ਮਦਨ ਕ੍ਰੀੜ ਤਿਹ ਸਾਥ ਕਮਾਈ ॥
मदन क्रीड़ तिह साथ कमाई ॥

तेन सह च क्रीडति स्म।

ਅਨਦ ਕੁਅਰ ਤਿਹ ਨਰ ਕੋ ਨਾਮਾ ॥
अनद कुअर तिह नर को नामा ॥

तस्य पुरुषस्य नाम आनन्दकुमारः आसीत्

ਜਾ ਕੌ ਭਜਾ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਕੀ ਬਾਮਾ ॥੩॥
जा कौ भजा न्रिपति की बामा ॥३॥

येन सह राज्ञः पत्नी षड्यंत्रं कृतवती आसीत्। ३.

ਅਸੁਰ ਕਲਾ ਕੌ ਨਿਜੁ ਕਰ ਘਾਯੋ ॥
असुर कला कौ निजु कर घायो ॥

(सः) असुरकलां स्वहस्तेन जघान

ਮਰੀ ਨਾਰਿ ਤਵ ਪਤਿਹਿ ਸੁਨਾਯੋ ॥
मरी नारि तव पतिहि सुनायो ॥

ततः च भर्तारं कथितं यत् तव भार्या मृता अस्ति।

ਤਰ ਤਖਤਾ ਕੇ ਮਿਤ੍ਰਹਿ ਧਰਾ ॥
तर तखता के मित्रहि धरा ॥

सः मित्रं विदीर्णस्य (अर्थः) अधः आच्छादितवान्।

ਤਾ ਪਰ ਬਡੋ ਅਡੰਬਰ ਕਰਾ ॥੪॥
ता पर बडो अडंबर करा ॥४॥

सुन्दरं च अलङ्कृतवान्। ४.