श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 433


ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤਾਸਤ੍ਰ ਆਹਵ ਮੈ ਕਬਿ ਰਾਮ ਕਹੈ ਰਿਸ ਕੈ ਅਤਿ ਧਾਯੋ ॥
सिंघ क्रितासत्र आहव मै कबि राम कहै रिस कै अति धायो ॥

कविः रामः कथयति, कृतस्त्रसिंहः अतीव क्रुद्धः सन् युद्धक्षेत्रे कूर्दितवान्।

ਆਇ ਕੈ ਸਿੰਘ ਅਨੂਪਹਿ ਸਿਉ ਕਰਿ ਮੈ ਅਸਿ ਲੈ ਤਬ ਜੁਧ ਮਚਾਯੋ ॥
आइ कै सिंघ अनूपहि सिउ करि मै असि लै तब जुध मचायो ॥

क्रतसिंहः कृष्णपक्षतः क्रुद्धः सन् युद्धक्षेत्रे प्लवन् खड्गं हस्ते गृहीत्वा घोरं युद्धं कृतवान्

ਤਾਨਿ ਲਯੋ ਧਨੁ ਬਾਨ ਮਹਾ ਬਰ ਕੈ ਉਰਿ ਸਿੰਘ ਅਨੂਪ ਕੇ ਲਾਯੋ ॥
तानि लयो धनु बान महा बर कै उरि सिंघ अनूप के लायो ॥

सः स्वस्य विशालं धनुषं आकृष्य अनुपमसिंहं प्रति बाणं विसर्जितवान्

ਲਾਗਤ ਪ੍ਰਾਨ ਚਲਿਯੋ ਤਬ ਹੀ ਰਵਿ ਮੰਡਲ ਭੇਦ ਕੈ ਪਾਰਿ ਪਰਾਯੋ ॥੧੩੫੭॥
लागत प्रान चलियो तब ही रवि मंडल भेद कै पारि परायो ॥१३५७॥

तेन प्रहृत्य तस्य प्राणः सूर्यमण्डलं स्पृशन् ततः परं गतः।१३५७।

ਈਸ ਸਿੰਘ ਸਕੰਧ ਬਲੀ ਸੁ ਅਯੋਧਨ ਮੈ ਇਹ ਊਪਰਿ ਆਏ ॥
ईस सिंघ सकंध बली सु अयोधन मै इह ऊपरि आए ॥

ईशरसिंहः स्कन्धसूर्मा च युद्धक्षेत्रे तस्य उपरि आरुह्य ।

ਪੇਖਿ ਕ੍ਰਿਤਾਸਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਤਬੈ ਸਰ ਤੀਛਨ ਆਵਤ ਤਾਹਿ ਲਗਾਏ ॥
पेखि क्रितासत्र सिंघ तबै सर तीछन आवत ताहि लगाए ॥

ईश्वरसिंह इत्यादयः पराक्रमिणः योद्धाः तं दृष्ट्वा क्रतसिंहः तेषां प्रति तीक्ष्णबाणान् विसर्जितवान्

ਚੰਦ੍ਰਕ ਬਾਨ ਲਗੇ ਤਿਨ ਕਉ ਦੁਹੁ ਕੇ ਸਿਰ ਕਾਟ ਕੈ ਭੂਮਿ ਗਿਰਾਏ ॥
चंद्रक बान लगे तिन कउ दुहु के सिर काट कै भूमि गिराए ॥

चन्द्रमसैर्बाणैस्तयोः शिरसा भूमौ पतितम् |

ਯੌ ਉਪਮਾ ਉਪਜੀ ਮਨ ਮੈ ਮਨੋ ਮੁੰਡਨ ਕੋ ਘਰਿ ਹੀ ਧਰਿ ਆਏ ॥੧੩੫੮॥
यौ उपमा उपजी मन मै मनो मुंडन को घरि ही धरि आए ॥१३५८॥

तेषां कूपाः गृहेषु शिरः विस्मृताः इव आसन्।१३५८।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਕ੍ਰਿਸਨਾਵਤਾਰੇ ਜੁਧ ਪ੍ਰਬੰਧੇ ਦਸ ਭੂਪ ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਸਹਿਤ ਬਧ ਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤੰ ॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे क्रिसनावतारे जुध प्रबंधे दस भूप अनूप सिंघ सहित बध धिआइ समापतं ॥

बचित्तरनाटकस्य कृष्णावतारस्य युद्धे अनुपसिंहसहितस्य दशराजानां वधः इति शीर्षकस्य अध्यायस्य समाप्तिः।

ਅਥ ਕਰਮ ਸਿੰਘਾਦਿ ਪੰਚ ਭੂਪ ਜੁਧ ਕਥਨੰ ॥
अथ करम सिंघादि पंच भूप जुध कथनं ॥

अधुना पञ्चराजैः करमसिंहादिभिः सह युद्धवर्णनं आरभ्यते।

ਛਪੈ ਛੰਦ ॥
छपै छंद ॥

छपाई

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜਯ ਸਿੰਘ ਅਉਰ ਭਟ ਰਨ ਮੈ ਆਏ ॥
करम सिंघ जय सिंघ अउर भट रन मै आए ॥

करमसिंहः, जयसिंहः इत्यादयः योद्धाः युद्धक्षेत्रम् आगतवन्तः ।

ਜਾਲਪ ਸਿੰਘ ਅਰੁ ਗਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤਿ ਕੋਪ ਬਢਾਏ ॥
जालप सिंघ अरु गजा सिंघ अति कोप बढाए ॥

करमसिंहः, जयसिंहः,जलपसिंहः,गाजासिंहः इत्यादयः, वर्धिते क्रोधेन युद्धक्षेत्रे आगतवन्तः

ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨ੍ਰਿਪ ਪਾਚ ਮਹਾ ਸੁੰਦਰ ਸੂਰੇ ਬਰ ॥
जगत सिंघ न्रिप पाच महा सुंदर सूरे बर ॥

जगतसिंहः (एतत् सहितम्) पञ्च राजानः अतीव सुन्दराः शूराः च आसन् ।

ਤੁਮਲ ਕਰਿਯੋ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਘਨੇ ਮਾਰੇ ਜਾਦਵ ਨਰ ॥
तुमल करियो संग्राम घने मारे जादव नर ॥

पञ्च उल्लेखनीय योद्धा जगतसिंह इत्यादयः घोरं युद्धं कृत्वा अनेके यादवः मारितवन्तः

ਤਬ ਸਸਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਤਾਸਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਕਸਿ ਚਤੁਰ ਭੂਪ ਮਿਰਤਕ ਕੀਏ ॥
तब ससत्र क्रितासत्र सिंघ कसि चतुर भूप मिरतक कीए ॥

ततः कृतस्त्रसिंहः कवचं कठिनं कृत्वा चत्वारः राजानः हताः।

ਇਕ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਵਤ ਬਚਿਯੋ ਛਤ੍ਰਾਪਨ ਦ੍ਰਿਢ ਧਰ ਹੀਏ ॥੧੩੫੯॥
इक जगत सिंघ जीवत बचियो छत्रापन द्रिढ धर हीए ॥१३५९॥

शास्त्रसिंहः, क्रतसिंहः, शत्रुसिंहः इत्यादयः चत्वारः राजानः मारिताः, एकः जगतसिंहः एव जीवितः, यः क्षत्रियाणां वीरपरम्परां दृढतया स्वीकृतवान्।१३५९।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜਾਲਪ ਸਿੰਘ ਧਾਏ ॥
करम सिंघ जालप सिंघ धाए ॥

करमसिंहः जलपसिंहः च त्वरितम् आगतौ।

ਗਜਾ ਸਿੰਘ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੂ ਆਏ ॥
गजा सिंघ जै सिंघ जू आए ॥

करमसिंहः जलपसिंहः च अग्रे गतवन्तौ गाजासिंहः, जयसिंहः अपि आगतः

ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤਿ ਗਰਬੁ ਜੁ ਕੀਨੋ ॥
जगत सिंघ अति गरबु जु कीनो ॥

जगतसिंहस्य मनसि बहु गर्वः अस्ति।

ਤਾ ਤੇ ਕਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿ ਰਨਿ ਦੀਨੋ ॥੧੩੬੦॥
ता ते काल प्रेरि रनि दीनो ॥१३६०॥

जगतसिंहः अत्यन्तं अहंकारी आसीत्, अतः मृत्युः तं प्रेरितवान्, युद्धाय प्रेषितवान् च।१३६०।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜਾਲਪ ਸਿੰਘ ਗਜਾ ਸਿੰਘ ਬਰਬੀਰ ॥
करम सिंघ जालप सिंघ गजा सिंघ बरबीर ॥

वीर योद्धा करमसिंह,जलपासिंह,राजसिंह

ਜਯ ਸਿੰਘ ਸਹਿਤ ਕ੍ਰਿਤਾਸ ਸਿੰਘ ਹਨੇ ਚਾਰ ਰਨਧੀਰ ॥੧੩੬੧॥
जय सिंघ सहित क्रितास सिंघ हने चार रनधीर ॥१३६१॥

करमसिंहः, जलपसिंहः, गाजासिंहः, जयसिंहः, एते सर्वे चत्वारः योद्धाः कृतशसिंहेन मारिताः।१३६१।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤਾਸ ਅਯੋਧਨ ਮੈ ਹਰਿ ਕੀ ਦਿਸ ਕੇ ਨ੍ਰਿਪ ਚਾਰ ਸੰਘਾਰੇ ॥
सिंघ क्रितास अयोधन मै हरि की दिस के न्रिप चार संघारे ॥

कृतसिंहेन कृष्णपक्षस्य चत्वारः राजानः युद्धक्षेत्रे हताः।

ਅਉਰ ਹਨੇ ਸੁ ਬਨੈਤ ਬਨੇ ਜਦੁਬੀਰ ਘਨੇ ਜਮਲੋਕਿ ਸਿਧਾਰੇ ॥
अउर हने सु बनैत बने जदुबीर घने जमलोकि सिधारे ॥

कृतशसिंहः कृष्णपक्षतः युद्धे चत्वारि योद्धान् मारितवान्, हत्वा अन्येषां बहूनां यमस्य निवासं प्रति प्रेषितवान्

ਜਾਇ ਭਿਰਿਯੋ ਜਗਤੇਸ ਬਲੀ ਸੰਗਿ ਆਪਨੇ ਬਾਨ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਰੇ ॥
जाइ भिरियो जगतेस बली संगि आपने बान कमान संभारे ॥

इदानीं सः गत्वा जगतेशसिंहस्य सम्मुखीभूय तस्य धनुषः बाणौ च गृहीत्वा

ਅਉਰ ਜਿਤੇ ਰਨਿ ਠਾਢੇ ਹੁਤੇ ਭਟ ਪੇਖਿ ਤਿਨੈ ਸਰ ਜਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰੇ ॥੧੩੬੨॥
अउर जिते रनि ठाढे हुते भट पेखि तिनै सर जाल प्रहारे ॥१३६२॥

अन्ये सर्वे योद्धा ये तदा स्थिताः आसन्, ते कृतेशसिंहस्य उपरि बाणवृष्टिं कर्तुं आरब्धवन्तः।1362।

ਮਾਰਿ ਬਿਦਾਰ ਦਯੋ ਦਲ ਕੋ ਬਹੁਰੋ ਕਰ ਮੈ ਕਰਵਾਰ ਸੰਭਾਰਿਓ ॥
मारि बिदार दयो दल को बहुरो कर मै करवार संभारिओ ॥

हत्वा ततः खड्गहस्तेन सेना नश्यति ।

ਧਾਇ ਕੈ ਜਾਇ ਕੈ ਆਇ ਅਰਿਓ ਜਗਤੇਸ ਕੇ ਸੀਸ ਹੂੰ ਹਾਥ ਪ੍ਰਹਾਰਿਓ ॥
धाइ कै जाइ कै आइ अरिओ जगतेस के सीस हूं हाथ प्रहारिओ ॥

शत्रुसेनायाः बहूनां योद्धानां वधं कृत्वा सः खड्गं गृहीत्वा स्वं स्थिरं कृत्वा जगतेशसिंहस्य शिरसि प्रहारं कृतवान्

ਦੁਇ ਧਰ ਹੋਇ ਕੈ ਭੂਮਿ ਗਿਰਿਯੋ ਰਥ ਤੇ ਤਿਹ ਕੋ ਕਬਿ ਭਾਵ ਬਿਚਾਰਿਓ ॥
दुइ धर होइ कै भूमि गिरियो रथ ते तिह को कबि भाव बिचारिओ ॥

(अतः) द्विधा विभज्य रथात् पृथिव्यां पतितः, तस्य (दृष्टेः) अर्थः कविना एवं प्रकारेण विचारितः।

ਮਾਨੋ ਪਹਾਰ ਕੇ ਊਪਰਿ ਸਾਲਹਿ ਬੀਜ ਪਰੀ ਤਿਹ ਦੁਇ ਕਰ ਡਾਰਿਓ ॥੧੩੬੩॥
मानो पहार के ऊपरि सालहि बीज परी तिह दुइ कर डारिओ ॥१३६३॥

द्विधा खण्डितः स रथात् पतितः प्रकाशपतनेन द्विधा पतितः पर्वतः इव ॥१३६३॥

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਕਠਿਨ ਸਿੰਘ ਹਰਿ ਕਟਕ ਤੇ ਆਯੋ ਯਾ ਪਰ ਧਾਇ ॥
कठिन सिंघ हरि कटक ते आयो या पर धाइ ॥

(नाम) कथिनसिंहः कृष्णसेनायाः योद्धा तस्य उपरि (एवं प्रकारेण) आगतः।

ਮਤ ਦੁਰਦ ਜਿਉ ਸਿੰਘ ਪੈ ਆਵਤ ਕੋਪ ਬਢਾਇ ॥੧੩੬੪॥
मत दुरद जिउ सिंघ पै आवत कोप बढाइ ॥१३६४॥

एतस्मिन् समये एव कथिनसिंहः स्वसेना-एककात् बहिः आगच्छन् मत्तगज इव महता क्रोधेन तस्य उपरि पतितः।१३६४।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਆਵਤ ਹੀ ਅਰਿ ਕੋ ਤਿਹ ਹੇਰਿ ਸੁ ਏਕ ਹੀ ਬਾਨ ਕੇ ਸੰਗਿ ਸੰਘਾਰਿਓ ॥
आवत ही अरि को तिह हेरि सु एक ही बान के संगि संघारिओ ॥

आगच्छन्तं शत्रुं दृष्ट्वा एकेन बाणेन तं जघान |

ਅਉਰ ਜਿਤੋ ਦਲ ਸਾਥ ਹੁਤੋ ਤਿਹ ਕੋ ਘਰੀ ਏਕ ਬਿਖੈ ਹਨਿ ਡਾਰਿਓ ॥
अउर जितो दल साथ हुतो तिह को घरी एक बिखै हनि डारिओ ॥

आगच्छन्तं शत्रुं दृष्ट्वा एकेन बाणेन हत्वा तस्य समर्थकसेनामपि क्षणमात्रेण जघान

ਬੀਰ ਘਨੇ ਜਦੁ ਬੀਰਨ ਕੇ ਹਤਿ ਕੋਪ ਕੈ ਸ੍ਯਾਮ ਕੀ ਓਰਿ ਨਿਹਾਰਿਓ ॥
बीर घने जदु बीरन के हति कोप कै स्याम की ओरि निहारिओ ॥

श्रीकृष्णस्य बहूनि योद्धान् हत्वा (तदा सः) कान्हं क्रोधेन अवलोकयति स्म।

ਆਇ ਲਰੋ ਨ ਡਰੋ ਹਰਿ ਜੂ ਰਨਿ ਠਾਢੇ ਕਹਾ ਇਹ ਭਾਤਿ ਉਚਾਰਿਓ ॥੧੩੬੫॥
आइ लरो न डरो हरि जू रनि ठाढे कहा इह भाति उचारिओ ॥१३६५॥

सः क्रोधेन बहवः यादवयोधान् हत्वा कृष्णं प्रति दृष्ट्वा आह-किमर्थं त्वं तिष्ठसि? आगच्छ मया सह युद्धं कुरु।१३६५।

ਤਉ ਹਰਿ ਜੂ ਕਰਿ ਕੋਪ ਚਲਿਯੋ ਤਬ ਦਾਰੁਕ ਸ੍ਯੰਦਨ ਕੋ ਸੁ ਧਵਾਯੋ ॥
तउ हरि जू करि कोप चलियो तब दारुक स्यंदन को सु धवायो ॥

ततः श्रीकृष्णः क्रोधः जगाम (तथा) सद्यः सारथिः रथं विसृजति स्म।

ਪਾਨਿ ਲੀਯੋ ਅਸਿ ਸ੍ਯਾਮ ਸੰਭਾਰ ਕੈ ਤਾਹਿ ਹਕਾਰ ਕੈ ਤਾਕਿ ਚਲਾਯੋ ॥
पानि लीयो असि स्याम संभार कै ताहि हकार कै ताकि चलायो ॥

ततः कृष्णः क्रुद्धः स्वस्य रथं दारुकेन चालितं कृत्वा तं प्रति अगच्छत्। सः खड्गं हस्ते धारयन् आह्वानं कृत्वा तस्य उपरि प्रहारं कृतवान् ।

ਢਾਲ ਕ੍ਰਿਤਾਸਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਲਈ ਹਰਿ ਤਾਹੀ ਕੀ ਓਟ ਕੈ ਵਾਰ ਬਚਾਯੋ ॥
ढाल क्रितासत्र सिंघ लई हरि ताही की ओट कै वार बचायो ॥

कृतस्त्रसिंहः कवचं हस्ते गृहीत्वा स्वस्य व्रीहियां प्रहारं रक्षितवान्।

ਆਪਨੀ ਕਾਢਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਮਿਯਾਨ ਤੇ ਦਾਰੁਕ ਕੇ ਤਨ ਘਾਉ ਲਗਾਯੋ ॥੧੩੬੬॥
आपनी काढि क्रिपान मियान ते दारुक के तन घाउ लगायो ॥१३६६॥

किन्तु क्रातसिंहः कवचेन आत्मानं तारितवान्, स्वस्य स्कन्धात् खड्गं बहिः निष्कास्य कृष्णस्य सारथिं दारुकं क्षतम् अकरोत्।१३६६।

ਜੁਧ ਕਰੈ ਕਰਵਾਰਨ ਕੋ ਮਨ ਮੈ ਅਤਿ ਹੀ ਦੋਊ ਕ੍ਰੋਧ ਬਢਾਏ ॥
जुध करै करवारन को मन मै अति ही दोऊ क्रोध बढाए ॥

उभौ अतिक्रुद्धौ खड्गैः युद्धं कर्तुं प्रवृत्तौ

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਜੂ ਅਰਿ ਘਾਇ ਲਯੋ ਤਬ ਹੀ ਹਰਿ ਕੋ ਰਿਪੁ ਘਾਇ ਲਗਾਏ ॥
स्री हरि जू अरि घाइ लयो तब ही हरि को रिपु घाइ लगाए ॥

यदा कृष्णः शत्रुः व्रणं कृतवान् तदा कृष्णस्य अपि व्रणं कृतवान्।