श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 970


ਪਾਇ ਬ੍ਰਤੋਤਮ ਕੌ ਤਰੁਨੀ ਤਨ ਸੋਕ ਨਿਵਾਰਿ ਅਸੋਕੁਪਜਾਯੋ ॥
पाइ ब्रतोतम कौ तरुनी तन सोक निवारि असोकुपजायो ॥

मुनिं जित्वा सा नारी क्लेशान् निर्मूलयति स्म ।

ਭਾਤਿ ਅਨੇਕ ਬਿਹਾਰਤ ਸੁੰਦਰ ਸਾਤ ਸੁਤਾ ਖਟ ਪੂਤੁਪਜਾਯੋ ॥
भाति अनेक बिहारत सुंदर सात सुता खट पूतुपजायो ॥

सप्तबालकान् षट् कन्याश्च प्रसवन्नित्यप्रणयेन ।

ਤ੍ਯਾਗ ਦਯੇ ਬਨ ਕੋ ਬਸਿਬੋ ਪੁਰ ਭੀਤਰ ਕੋ ਬਸਿਯੋ ਮਨ ਭਾਯੋ ॥੨੦॥
त्याग दये बन को बसिबो पुर भीतर को बसियो मन भायो ॥२०॥

ततः सा वने-जीवनं त्यक्त्वा आगत्य नगरे निवासं कर्तुं निश्चितवती।(20)

ਏਕ ਮਹਾ ਬਨ ਹੈ ਸੁਨਿ ਹੋ ਮੁਨਿ ਆਜੁ ਚਲੈ ਤਹ ਜਾਇ ਬਿਹਾਰੈ ॥
एक महा बन है सुनि हो मुनि आजु चलै तह जाइ बिहारै ॥

'शृणु मम मुने, एकं सुन्दरं वनम् अस्ति, तत्र गत्वा प्रेमं कुर्मः।'

ਫੂਲ ਘਨੇ ਫਲ ਰਾਜਤ ਸੁੰਦਰ ਫੂਲਿ ਰਹੇ ਜਮੁਨਾ ਕੇ ਕਿਨਾਰੈ ॥
फूल घने फल राजत सुंदर फूलि रहे जमुना के किनारै ॥

फलानि फलानि च बहु सन्ति, जमुना नदीतीरे स्थितम् अस्ति ।

ਤ੍ਯਾਗ ਬਿਲੰਬ ਚਲੋ ਤਿਤ ਕੋ ਤੁਮ ਕਾਨਨ ਸੋ ਰਮਨੀਯ ਨਿਹਾਰੈ ॥
त्याग बिलंब चलो तित को तुम कानन सो रमनीय निहारै ॥

एतत् वने परित्यज्य भवन्तः तत्र गन्तव्यम् यतः तत् बहु अधिकं मनोहरम् अस्ति ।

ਕੇਲ ਕਰੈ ਮਿਲਿ ਆਪਸ ਮੈ ਦੋਊ ਕੰਦ੍ਰਪ ਕੌ ਸਭ ਦ੍ਰਪ ਨਿਵਾਰੈ ॥੨੧॥
केल करै मिलि आपस मै दोऊ कंद्रप कौ सभ द्रप निवारै ॥२१॥

तत्र गत्वा कामदेवस्य अहङ्कारं कृत्वा प्रेम्णा विदारयिष्यामः।(21)

ਕਾਨਨ ਜੇਤਿਕ ਥੇ ਤਿਹ ਦੇਸ ਸਭੈ ਅਥਿਤੇਸ ਕੋ ਬਾਲ ਦਿਖਾਏ ॥
कानन जेतिक थे तिह देस सभै अथितेस को बाल दिखाए ॥

यावन्तः तस्मिन् देशे बन्साः आसन्, सा महिला तान् सर्वान् योगीं दर्शयति स्म।

ਕਾਖ ਤੇ ਕੰਕਨ ਕੁੰਡਲ ਕਾਢਿ ਜਰਾਵਕਿ ਜੇਬ ਜਰੇ ਪਹਿਰਾਏ ॥
काख ते कंकन कुंडल काढि जरावकि जेब जरे पहिराए ॥

(सा स्त्री) पोट्लीतः कङ्कणकुण्डलादिभरणानि निष्कास्य (योगिने!) दत्तवती।

ਮੋਹਿ ਰਹਿਯੋ ਤਿਹ ਕੌ ਲਖਿ ਕੈ ਮੁਨਿ ਜੋਗ ਕੈ ਨ੍ਯਾਸ ਸਭੈ ਬਿਸਰਾਏ ॥
मोहि रहियो तिह कौ लखि कै मुनि जोग कै न्यास सभै बिसराए ॥

तान् दृष्ट्वा मुग्धो मुनिः सर्वान् योगस्य युक्तिं विस्मृतवान् ।

ਕਾਹੂੰ ਪ੍ਰਬੋਧ ਕਿਯੋ ਨਹਿ ਤਾ ਕਹ ਆਪਨ ਹੀ ਗ੍ਰਿਹ ਮੈ ਮੁਨਿ ਆਏ ॥੨੨॥
काहूं प्रबोध कियो नहि ता कह आपन ही ग्रिह मै मुनि आए ॥२२॥

न कश्चित् तस्मै ज्ञानं पाठितवान्, मुनिः स्वगृहम् आगतः। २२.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਸਾਤ ਸੁਤਾ ਆਗੇ ਕਰੀ ਤੀਨੁ ਤ੍ਰਿਯਹਿ ਸੁਤ ਲੀਨ ॥
सात सुता आगे करी तीनु त्रियहि सुत लीन ॥

सा तेषां सप्तकन्यान् अग्रे गन्तुं पृष्टवती, अङ्के त्रीन् पुत्रान् चिनोति स्म ।

ਇਕ ਕਾਧੇ ਇਕ ਕਾਖ ਮੈ ਖਸਟਮ ਮੁਨਿ ਸਿਰ ਦੀਨ ॥੨੩॥
इक काधे इक काख मै खसटम मुनि सिर दीन ॥२३॥

पुत्रद्वयं स्वस्कन्धेषु गृहीत्वा शेषौ ऋषिं चकार सा ॥२३॥

ਤੋਟਕ ਛੰਦ ॥
तोटक छंद ॥

तोतक छन्द

ਪੁਰ ਮੈ ਰਿਖਿ ਆਇ ਸੁਨੇ ਜਬ ਹੀ ॥
पुर मै रिखि आइ सुने जब ही ॥

पुरे यदा ऋषेः आह्वानं श्रुत्वा जनैः |

ਜਨ ਪੂਜਨ ਤਾਹਿ ਚਲੇ ਸਭ ਹੀ ॥
जन पूजन ताहि चले सभ ही ॥

तस्यागमनं श्रुत्वा सर्वे पूजयितुं प्रजाः ।

ਚਿਤ ਭਾਤਹਿ ਭਾਤਿ ਅਨੰਦਿਤ ਹ੍ਵੈ ॥
चित भातहि भाति अनंदित ह्वै ॥

सर्वे समानरूपेण प्रसन्नाः सन्ति

ਬ੍ਰਿਧ ਬਾਲ ਨ ਜ੍ਵਾਨ ਰਹਿਯੋ ਘਰ ਕ੍ਵੈ ॥੨੪॥
ब्रिध बाल न ज्वान रहियो घर क्वै ॥२४॥

ते सर्वे आनन्दं अनुभवन्ति स्म, न कश्चित् वृद्धः, न च युवानः पृष्ठतः स्थितवन्तः।(24)

ਸਭ ਹੀ ਕਰ ਕੁੰਕਮ ਫੂਲ ਲੀਏ ॥
सभ ही कर कुंकम फूल लीए ॥

सर्वेषां हस्तेषु केसरपुष्पाणि सन्ति

ਮੁਨਿ ਊਪਰ ਵਾਰਿ ਕੈ ਡਾਰਿ ਦੀਏ ॥
मुनि ऊपर वारि कै डारि दीए ॥

ते सर्वे पुष्पैः मुनिं स्वागतं कृत्वा, कुङ्कुमं च सिञ्चन्ति स्म।

ਲਖਿ ਕੈ ਤਿਨ ਕੌ ਰਿਖਿ ਯੌ ਹਰਖਿਯੋ ॥
लखि कै तिन कौ रिखि यौ हरखियो ॥

एवं दृष्ट्वा मुनिः प्रसन्नः अभवत्

ਤਬ ਹੀ ਘਨ ਸਾਵਨ ਜ੍ਯੋ ਬਰਖਿਯੋ ॥੨੫॥
तब ही घन सावन ज्यो बरखियो ॥२५॥

ऋषिः प्रसादितः, वर्षा सावनमासे इव प्रवहति स्म ।(२५}

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਬਰਖਿਯੋ ਤਹਾ ਅਸੇਖ ਜਲ ਹਰਖੇ ਲੋਕ ਅਪਾਰ ॥
बरखियो तहा असेख जल हरखे लोक अपार ॥

वर्षया सह जनाः महतीं उपशमं अनुभवन्ति स्म,

ਭਯੋ ਸੁਕਾਲ ਦੁਕਾਲ ਤੇ ਐਸੇ ਚਰਿਤ ਨਿਹਾਰਿ ॥੨੬॥
भयो सुकाल दुकाल ते ऐसे चरित निहारि ॥२६॥

दुर्भिक्षं च प्रचुरताकाले परिणतम्।(26)

ਤੋਟਕ ਛੰਦ ॥
तोटक छंद ॥

तोतक छन्द

ਘਨ ਜ੍ਯੋ ਬਰਖਿਯੋ ਸੁ ਘਨੋ ਤਹ ਆਈ ॥
घन ज्यो बरखियो सु घनो तह आई ॥

(तत्र) प्रचण्डवृष्टिमात्रेण (सर्वत्र जलम् आसीत्)।

ਪੁਨਿ ਲੋਕਨ ਕੇ ਉਪਜੀ ਦੁਚਿਤਾਈ ॥
पुनि लोकन के उपजी दुचिताई ॥

यदा चिरकालं यावत् अविरामवृष्टिः भवति स्म तदा जनानां मनः आशङ्कया पूरितम् आसीत् ।

ਜਬ ਲੌ ਗ੍ਰਿਹ ਤੇ ਰਿਖਿ ਰਾਜ ਨ ਜੈ ਹੈ ॥
जब लौ ग्रिह ते रिखि राज न जै है ॥

यावद् ऋषिराजाः गृहात् (पुरस्य) न गच्छन्ति।

ਤਬ ਲੌ ਗਿਰਿ ਗਾਵ ਬਰਾਬਰਿ ਹ੍ਵੈ ਹੈ ॥੨੭॥
तब लौ गिरि गाव बराबरि ह्वै है ॥२७॥

कदाचित् तत् कदापि न निवर्तते यावत् मुनिः तत्र निवसति, तेषां गृहाणि भूमौ विघटितानि भवेयुः।(27)

ਤਬ ਹੀ ਤਿਹ ਪਾਤ੍ਰਹਿ ਬੋਲਿ ਲਿਯੋ ॥
तब ही तिह पात्रहि बोलि लियो ॥

(राजा) तदा तां स्त्रियं आहूतवान्

ਨਿਜੁ ਆਧਿਕ ਦੇਸ ਬਟਾਇ ਦਿਯੋ ॥
निजु आधिक देस बटाइ दियो ॥

तदा वेश्याम् आहूय अर्धं सार्वभौमत्वं प्राप्तवन्तः।

ਪੁਨਿ ਤਾਹਿ ਕਹਿਯੋ ਰਿਖਿ ਕੌ ਤੁਮ ਟਾਰੋ ॥
पुनि ताहि कहियो रिखि कौ तुम टारो ॥

अथ तं मुनिं गृहाण (अत्र) इति अवदत्।

ਪੁਰ ਬਾਸਿਨ ਕੋ ਸਭ ਸੋਕ ਨਿਵਾਰੋ ॥੨੮॥
पुर बासिन को सभ सोक निवारो ॥२८॥

मुनिम् अपहृत्य नगरवासिनां चिन्ता निवारयितुं प्रार्थितवन्तः ।(२८) ।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

सवैय्य

ਬੈਸ ਬਿਤੀ ਬਸਿ ਬਾਮਹੁ ਕੇ ਬਿਸੁਨਾਥ ਕਹੂੰ ਹਿਯ ਮੈ ਨ ਸਰਿਯੋ ॥
बैस बिती बसि बामहु के बिसुनाथ कहूं हिय मै न सरियो ॥

अथ सा स्त्रिया मुनिं पृष्टवती - 'त्वं स्त्रीनिर्देशानुसारं जीवनं यापयसि, ईश्वरं कदापि न ध्यायसि' इति

ਬਿਸੰਭਾਰ ਭਯੋ ਬਰਰਾਤ ਕਹਾ ਬਿਨੁ ਬੇਦ ਕੇ ਬਾਦਿ ਬਿਬਾਦਿ ਬਰਿਯੋ ॥
बिसंभार भयो बररात कहा बिनु बेद के बादि बिबादि बरियो ॥

'अधुना त्वं वेदवाक्यमपि त्यक्त्वा भूमौ भारः अभवसि।'

ਬਹਿ ਕੈ ਬਲੁ ਕੈ ਬਿਝੁ ਕੈ ਉਝ ਕੈ ਤੁਹਿ ਕਾਲ ਕੋ ਖ੍ਯਾਲ ਕਹਾ ਬਿਸਰਿਯੋ ॥
बहि कै बलु कै बिझु कै उझ कै तुहि काल को ख्याल कहा बिसरियो ॥

'संयमं त्यक्त्वा गुञ्जसे कालस्य मृत्युदेवस्य भयं त्यक्तवान्।'

ਬਨਿ ਕੈ ਤਨਿ ਕੈ ਬਿਹਰੌ ਪੁਰ ਮੈ ਜੜ ਲਾਜਹਿ ਲਾਜ ਕੁਕਾਜ ਕਰਿਯੋ ॥੨੯॥
बनि कै तनि कै बिहरौ पुर मै जड़ लाजहि लाज कुकाज करियो ॥२९॥

'वनं परित्यज्य नगरं परिभ्रमन् त्वं स्वस्य आदरस्य अपमानं करोषि।'(२९)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਬਚਨ ਸੁਨਤ ਐਸੋ ਮੁਨਿਜ ਮਨ ਮੈ ਕਿਯੋ ਬਿਚਾਰ ॥
बचन सुनत ऐसो मुनिज मन मै कियो बिचार ॥

एतादृशं पोपत्वं श्रुत्वा सः चिन्तितवान् ।

ਤੁਰਤ ਬਨਹਿ ਪੁਰਿ ਛੋਰਿ ਕੈ ਉਠਿ ਭਾਜਿਯੋ ਬਿਸੰਭਾਰ ॥੩੦॥
तुरत बनहि पुरि छोरि कै उठि भाजियो बिसंभार ॥३०॥

सद्यः च नगरं त्यक्त्वा वनं प्रति प्रस्थितवान्।(30)

ਪ੍ਰਿਥਮ ਆਨਿ ਕਾਢਿਯੋ ਰਿਖਹਿ ਮੇਘ ਲਯੋ ਬਰਖਾਇ ॥
प्रिथम आनि काढियो रिखहि मेघ लयो बरखाइ ॥

प्रथमं सा तं आनयत्, वर्षाम् अपि प्रवहति स्म,

ਅਰਧ ਰਾਜ ਤਿਹ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਕੋ ਲੀਨੌ ਆਪੁ ਬਟਾਇ ॥੩੧॥
अरध राज तिह न्रिपति को लीनौ आपु बटाइ ॥३१॥

अथ राज्यार्धं दातुं रजं कृतवान्।(31)

ਸਤ ਟਾਰਿਯੋ ਤਿਹ ਮੁਨਿਜ ਕੋ ਅਰਧ ਦੇਸ ਕੌ ਪਾਇ ॥
सत टारियो तिह मुनिज को अरध देस कौ पाइ ॥

अर्धक्षेत्रार्थं सा ऋषिपूजनं विध्वंसितवती ।

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਕੇ ਸੁਖ ਕਰੇ ਹ੍ਰਿਦੈ ਹਰਖ ਉਪਜਾਇ ॥੩੨॥
भाति भाति के सुख करे ह्रिदै हरख उपजाइ ॥३२॥

तृप्ता च सा तस्मै बहुमुल्लाहं दत्तवती।(32)(1)

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਚੌਦਸ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੧੪॥੨੨੩੯॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे इक सौ चौदस चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥११४॥२२३९॥अफजूं॥

114तमः दृष्टान्तः शुभच्रितरराजस्य च मन्त्रिणः च वार्तालापः, आशीर्वादेन सम्पन्नः। (११४)(२२३७) २.