श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 745


ਇੰਭਿਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਪਦ ਕੈ ਦੀਨ ॥
इंभिअरि ध्वननी आदि कहि रिपु अरि पद कै दीन ॥

प्रथमं 'इम्भिअरी ध्वनानी' (गजशत्रुसिंहस्य शब्देन सह सेना) वदन्तु ततः 'रिपु अरि' इति शब्दं वदन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਸੁਮਤਿ ਲੀਜੀਅਹੁ ਬੀਨ ॥੫੯੮॥
नाम तुपक के होत है सुमति लीजीअहु बीन ॥५९८॥

“लिम्भ-अरि-धनानि” इति शब्दान् उक्त्वा ततः “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५९८।

ਕੁੰਭਿਯਰਿ ਨਾਦਨਿ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਖਿਪ ਪਦ ਕੈ ਦੀਨ ॥
कुंभियरि नादनि आदि कहि रिपु खिप पद कै दीन ॥

प्रथमं 'कुम्भिरी नादनि' (गजस्य विरुद्धं सिंहस्य स्वरेण सेना) इति वदन्तु (ततः) 'रिपु खिप' इति शब्दं योजयन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਪ੍ਰਬੀਨ ॥੫੯੯॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ प्रबीन ॥५९९॥

“कुम्भी-अरि-नादिनी” इति मुख्यतया वचनं वदन् ततः “रिपु-क्षै” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५९९।

ਕੁੰਜਰਿਯਰਿ ਆਦਿ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਪੁਨਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰਿ ॥
कुंजरियरि आदि उचारि कै रिपु पुनि अंति उचारि ॥

प्रथमं 'कुञ्जर्यरी' (गजस्य शत्रुसिंहः) इति वदन्तु ततः अन्ते 'रिपु' इति वदन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਮਤਿ ਸੰਭਾਰ ॥੬੦੦॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुमति संभार ॥६००॥

“कुञ्जर-अरी” इति शब्दान् मुख्यतया वदन् ततः “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।६००।

ਪਤ੍ਰਿਯਰਿ ਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਉਚਰਿ ਰਿਪੁ ਪੁਨਿ ਪਦ ਕੈ ਦੀਨ ॥
पत्रियरि अरि ध्वननी उचरि रिपु पुनि पद कै दीन ॥

(प्रथमम्) 'पतृरी अरि ध्वनि' (सिंहस्य सेना, पत्रखण्डकगजस्य शत्रुः) जप्य ततः 'रिपु' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਪ੍ਰਬੀਨ ॥੬੦੧॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ प्रबीन ॥६०१॥

“पात्र-अरि-धनानि” इति उच्चारयित्वा ततः “रिपु” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।६०१।

ਤਰੁਰਿਪੁ ਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਉਚਰਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
तरुरिपु अरि ध्वननी उचरि रिपु पद बहुरि बखान ॥

(प्रथमम्) 'तारु रिपु अरि ध्वनि' (वृक्षगजसिंहानां प्रतिध्वनितसेना) इति वदन् ततः 'रिपु' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨਹੁ ਚਤੁਰ ਨਿਧਾਨ ॥੬੦੨॥
नाम तुपक के होत है चीनहु चतुर निधान ॥६०२॥

“तरु-रिपु-अरि-धननि” इति वचनं वदन् ततः “रिपु” इति योजयित्वा हे पण्डिताः! तुपकस्य नामानि परिचिनोतु।६०२।

ਸਊਡਿਯਾਤਕ ਧ੍ਵਨਨਿ ਉਚਰਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
सऊडियातक ध्वननि उचरि रिपु अरि बहुरि बखान ॥

(प्रथमम्) 'सुद्यन्तकध्वनि' (गजहत्या सिंहस्वरयुक्ता सेना) वदन्तु ततः 'रिपु अरि' इति शब्दं पठन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਲੇਹੁ ਮਤਿਵਾਨ ॥੬੦੩॥
नाम तुपक के होत है चीन लेहु मतिवान ॥६०३॥

“सौदीयन्तक-धनानि” इति वचनं उच्चारयित्वा ततः “रिपु अरि” इति उक्त्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।६०३।

ਹਯਨਿਅਰਿ ਆਦਿ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
हयनिअरि आदि उचारि कै रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'हयन्यरी' (अश्वशत्रुसिंहः) इति शब्दं वदन्तु अन्ते 'रिपु अरि' इति शब्दं योजयन्तु ।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਬਿਚਾਰ ॥੬੦੪॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि बिचार ॥६०४॥

आदौ “हयनी-अरि” इति उच्चारयित्वा अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते, ये सुकविः भवन्तः अवगन्तुं शक्नुवन्ति।६०४।

ਹਯਨਿਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
हयनिअरि ध्वननी आदि कहि रिपु पद बहुरि बखान ॥

प्रथमं 'ह्यानियारी ध्वनिनी' (अश्वशत्रुसिंहवाणी सेना) इति वदन्, ततः 'रिपु' इति शब्दं वदतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਲੇਹੁ ਬੁਧਿਵਾਨ ॥੬੦੫॥
नाम तुपक के होत है चीन लेहु बुधिवान ॥६०५॥

आदौ “हयनी-अरि-धननि” इति शब्दं वदन् ततः “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते, ये हे ज्ञानिनः! भवन्तः ज्ञातुं शक्नुवन्ति।605.

ਹਯਨਿਯਾਤਕ ਧ੍ਵਨਨੀ ਉਚਰਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
हयनियातक ध्वननी उचरि रिपु पद बहुरि बखान ॥

(प्रथम) 'ह्यान्यन्तकध्वनि' (अश्वनाशकसिंहवाणी सेना) कहि ततः 'रिपु' इति शब्दं उच्चारयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਸੁਜਾਨ ॥੬੦੬॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ सुजान ॥६०६॥

“हयानि-यन्तक-धनानि” इति शब्दमुच्चारयित्वा “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मिताः।६०६।

ਅਸੁਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਪਦ ਕੈ ਦੀਨ ॥
असुअरि ध्वननी आदि कहि रिपु अरि पद कै दीन ॥

प्रथमं 'सुअरीध्वनि' (अश्वशत्रुसिंहवाणीसेना) इति वदन्तु ततः 'रिपु अरि' इति शब्दं योजयन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਸੁਘਰ ਲੀਜੀਅਹੁ ਚੀਨ ॥੬੦੭॥
नाम तुपक के होत है सुघर लीजीअहु चीन ॥६०७॥

प्रथमं “अशूरी-धनानि” इति उक्त्वा ततः “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।६०७।

ਤੁਰਯਾਰਿ ਨਾਦਨਿ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤ ਉਚਾਰ ॥
तुरयारि नादनि आदि कहि रिपु अरि अंत उचार ॥

प्रथमं 'तुरायरी नादनी' (अश्वशत्रुसिंहगर्जनसेना) इति वदन् (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति वचनं वदतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਮਤਿ ਸੁ ਧਾਰ ॥੬੦੮॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुमति सु धार ॥६०८॥

“तुर-अरी-नादिनी” इति मुख्यतया उक्त्वा अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।६०८।

ਤੁਰੰਗਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਪੁਨਿ ਪਦ ਕੈ ਦੀਨ ॥
तुरंगरि ध्वननी आदि कहि रिपु पुनि पद कै दीन ॥

प्रथमं 'तुरङ्गरी ध्वनानी' (अश्वशत्रुसिंहवाणीसेना) इति वदन्तु ततः 'रिपु' इति शब्दं योजयन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਪ੍ਰਬੀਨ ॥੬੦੯॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ प्रबीन ॥६०९॥

आदौ “तुरङ्गरी-धनानि” इति उक्त्वा ततः “रिपु” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते, ये हे कुशलाः! भवन्तः अवगन्तुं शक्नुवन्ति।609.

ਘੋਰਾਤਕਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
घोरातकनी आदि कहि रिपु पद अंति उचार ॥

प्रथमं 'घोरन्तकानि' (अश्वहत्या सिंहिका) इति वदन् अन्ते 'रिपु' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਮਤਿ੧ ਸੁ ਧਾਰ ॥੬੧੦॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुमति१ सु धार ॥६१०॥

आदौ “घोर्नटकानि” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु” इति योजयित्वा तुपकस्य नाम सम्यक् निर्मीयते।६१०।

ਬਾਜਾਤਕਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
बाजातकनी आदि कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'बजन्तकणि' (अश्वान्तं यः करोति) इति वदन् (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਚਤੁਰ ਨਿਰਧਾਰ ॥੬੧੧॥
नाम तुपक के होत है चीन चतुर निरधार ॥६११॥

आदौ प्रथमं “बाजान्तकणि” इति उक्त्वा अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते, ये हे ज्ञानिनः! भवन्तः अवगन्तुं शक्नुवन्ति।611.

ਬਾਹਨਾਤਕੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਪੁਨਿ ਰਿਪੁ ਨਾਦਨਿ ਭਾਖੁ ॥
बाहनातकी आदि कहि पुनि रिपु नादनि भाखु ॥

प्रथमं 'बहनन्तकी' (वाहनविनाशकः) इति वदन्, ततः 'रिपु नादनी' इति पाठं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨਿ ਚਤੁਰ ਚਿਤ ਰਾਖੁ ॥੬੧੨॥
नाम तुपक के होत है चीनि चतुर चित राखु ॥६१२॥

“बहानन्तकी” इति उक्त्वा ततः “रिपु-नादिनी” इति उक्त्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।६१२।

ਸਰਜਜ ਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਉਚਰਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
सरजज अरि ध्वननी उचरि रिपु पद बहुरि बखान ॥

प्रथमं 'सुरज्जा अरि ध्वनि' (अश्वस्य निघ्नशब्दः) इति वदन्तु ततः 'रिपु' इति शब्दं पठन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਲੇਹੁ ਮਤਿਵਾਨ ॥੬੧੩॥
नाम तुपक के होत है चीन लेहु मतिवान ॥६१३॥

“सर्जज-अरी-धनानि” इति वचनं वदन् ततः “रिपु” इति योजयित्वा हे ज्ञानिनः! तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।६१३।

ਬਾਜ ਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਅੰਤ੍ਯਾਤਕ ਪਦ ਦੀਨ ॥
बाज अरि ध्वननी आदि कहि अंत्यातक पद दीन ॥

प्रथमं 'बाज अरि ध्वनि' (अश्वशत्रुसिंहस्य शब्दः) इति वदन्तु ततः अन्ते 'अन्तक' इति शब्दं योजयन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਪ੍ਰਬੀਨ ॥੬੧੪॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ प्रबीन ॥६१४॥

आदौ “बाजी-अरी-धनानि” इति प्रथमं वदन् ततः “अन्तयन्तक” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते, ये हे कुशलाः! भवन्तः अवगन्तुं शक्नुवन्ति।614.

ਸਿੰਧੁਰਰਿ ਪ੍ਰਥਮ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਪਦ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
सिंधुररि प्रथम उचारि कै रिपु पद अंति उचार ॥

प्रथमं 'सिन्धुरी' (गजस्य शत्रुसिंहः) इति शब्दं वदन् अन्ते 'रिपु' इति उच्चारयन्तु ।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨਿ ਚਤੁਰ ਨਿਰਧਾਰ ॥੬੧੫॥
नाम तुपक के होत है चीनि चतुर निरधार ॥६१५॥

आदौ सिन्दु-अरिति वचनं वदन् अन्ते ऋपुः इति उक्त्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।६१५।

ਬਾਹਨਿ ਨਾਦਿਨ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
बाहनि नादिन आदि कहि रिपु पद अंति उचार ॥

प्रथमं बहनी नादनी इति वदन्, ततः 'रिपु' इति शब्दं वदतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਘਰ ਸੁ ਧਾਰਿ ॥੬੧੬॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुघर सु धारि ॥६१६॥

आदौ “वाहिनी-नादिन” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु” इति योजयित्वा तुपकस्य नाम सम्यक् बोध्यते।६१६।

ਤੁਰੰਗਰਿ ਆਦਿ ਬਖਾਨਿ ਕੈ ਧ੍ਵਨਨੀ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰ ॥
तुरंगरि आदि बखानि कै ध्वननी बहुरि उचार ॥

प्रथमं 'तुरङ्गरी' (अश्वशत्रुसिंहः) इति वदन्तु ततः 'ध्वनि' इति शब्दस्य उच्चारणं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਸੁ ਧਾਰਿ ॥੬੧੭॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि सु धारि ॥६१७॥

आदौ तुरङ्गरी” इति उक्त्वा ततः “धननि-अरि” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।६१७।

ਅਰਬਯਰਿ ਆਦਿ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰਿ ॥
अरबयरि आदि उचारि कै रिपु अरि बहुरि उचारि ॥

प्रथमं 'अर्बयरी' (अरब-अश्वस्य शत्रुसिंहः) इति शब्दं वदन्तु ततः 'रिपु अरि' इति उच्चारयन्तु ।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਸਵਾਰਿ ॥੬੧੮॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि सवारि ॥६१८॥

प्रथमं “अरब-अरी” इति वदन् ततः “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि अवगम्यन्ते।६१८।

ਤੁਰੰਗਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਪੁਨਿ ਪਦ ਦੇਹੁ ॥
तुरंगरि ध्वननी आदि कहि रिपु अरि पुनि पद देहु ॥

प्रथमं 'तुरङ्गरी ध्वनानी' इति वदन्, ततः 'रिपु अरि' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਚਤੁਰ ਚਿਤਿ ਲੇਹੁ ॥੬੧੯॥
नाम तुपक के होत है चीन चतुर चिति लेहु ॥६१९॥

प्रथमं “तुरङ्गरी-धनानि” इति उक्त्वा ततः “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नाम ज्ञायते।६१९।

ਕਿੰਕਨ ਅਰਿ ਧ੍ਵਨਨੀ ਉਚਰਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
किंकन अरि ध्वननी उचरि रिपु पद अंति उचार ॥

(प्रथम) 'किङ्कण अरि ध्वनि' (अश्वस्य गर्जितसिंहस्य शब्देन) जप्य ततः 'रिपु' इति जपं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਬਿਚਾਰ ॥੬੨੦॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि बिचार ॥६२०॥

“किङ्कन-अरि-धनानि” इति उक्त्वा ततः “रिपु अरि” इति योजयित्वा अन्ते तुपकनामानि निर्मीयन्ते।६२०।

ਘੁਰਅਰਿ ਨਾਦਨਿ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
घुरअरि नादनि आदि कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'घुरारी नादनि' (अश्वस्य निघ्नसिंहस्य शब्दः) इति वदन्तु ततः अन्ते 'रिपु अरि' इति शब्दं पठन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਮਤਿ ਸੁ ਧਾਰ ॥੬੨੧॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुमति सु धार ॥६२१॥

आदौ “घरी-अरि-नादनि” इति उक्त्वा अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।६२१।