श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 942


ਮੇਹੀਵਾਲ ਅਧਿਕ ਦੁਖੁ ਧਾਰਿਯੋ ॥
मेहीवाल अधिक दुखु धारियो ॥

(प्रतीक्षमाणः) मेहिनवालः अतीव दुःखितः आसीत्

ਕਹਾ ਸੋਹਨੀ ਰਹੀ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥
कहा सोहनी रही बिचारियो ॥

महिनवालः विषादग्रस्तः अभवत्, 'सोहनी कुत्र गता?'

ਨਦੀ ਬੀਚ ਖੋਜਤ ਬਹੁ ਭਯੋ ॥
नदी बीच खोजत बहु भयो ॥

(सः तं अन्वेषितवान्) बहु नदीयां

ਆਈ ਲਹਿਰ ਡੂਬਿ ਸੋ ਗਯੋ ॥੮॥
आई लहिर डूबि सो गयो ॥८॥

सः अन्वेष्टुं नदीं उत्प्लुत्य तरङ्गेषु तु नष्टः अभवत् ।(८)

ਏਕ ਪੁਰਖ ਯਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਧਾਰਿਯੋ ॥
एक पुरख यह चरित्र सुधारियो ॥

कश्चित् पुरुषः एतत् चरित्रं कृतवान्

ਮੇਹੀਵਾਲ ਸੋਹਨਿਯਹਿ ਮਾਰਿਯੋ ॥
मेहीवाल सोहनियहि मारियो ॥

केचन अवदन्, महिनवालः स्वयमेव सोहनीं हतः,

ਕਾਚੋ ਘਟ ਵਾ ਕੋ ਦੈ ਬੋਰਿਯੋ ॥
काचो घट वा को दै बोरियो ॥

सः कच्चं घटं दत्त्वा मग्नः अभवत्

ਮੇਹੀਵਾਲ ਹੂੰ ਕੋ ਸਿਰ ਤੋਰਿਯੋ ॥੯॥
मेहीवाल हूं को सिर तोरियो ॥९॥

किन्तु तथ्यं तु अस्ति यत् अपक्ता कलशेण सा किलेआ आसीत् ततः सः तस्य शिरःप्रहारेन हतः।(९)(१)

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਪੁਰਖ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੦੧॥੧੮੬੫॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने पुरख चरित्रे मंत्री भूप संबादे इक सौ इक चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥१०१॥१८६५॥अफजूं॥

१०१तमः शुभच्रितराणां दृष्टान्तः राजमन्त्रीसंवादः, आशीर्वादेन सम्पन्नः। (१०१)(१८६६) २.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਅਵਧ ਪੁਰੀ ਭੀਤਰ ਬਸੈ ਅਜ ਸੁਤ ਦਸਰਥ ਰਾਵ ॥
अवध पुरी भीतर बसै अज सुत दसरथ राव ॥

राजा अजस्य पुत्रः पूर्वं अयोधियापुरे निवसति स्म ।

ਦੀਨਨ ਕੀ ਰਛਾ ਕਰੈ ਰਾਖਤ ਸਭ ਕੋ ਭਾਵ ॥੧॥
दीनन की रछा करै राखत सभ को भाव ॥१॥

सः दरिद्रेषु परोपकारी आसीत्, स्वप्रजा प्रेम्णा च आसीत्।(1)

ਦੈਤ ਦੇਵਤਨ ਕੋ ਬਨ੍ਯੋ ਏਕ ਦਿਵਸ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ॥
दैत देवतन को बन्यो एक दिवस संग्राम ॥

एकदा देवानां पिशाचानां च मध्ये युद्धं प्रवृत्तम् ।

ਬੋਲਿ ਪਠਾਯੋ ਇੰਦ੍ਰ ਨੈ ਲੈ ਦਸਰਥ ਕੋ ਨਾਮ ॥੨॥
बोलि पठायो इंद्र नै लै दसरथ को नाम ॥२॥

अथ रजदस्रथं प्रेषयितुं देवः निश्चयं कृतवान्।(2)

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਦੂਤਹਿ ਕਹਿਯੋ ਤੁਰਤ ਤੁਮ ਜੈਯਹੁ ॥
दूतहि कहियो तुरत तुम जैयहु ॥

(इन्द्रः) दूतं प्राह त्वया चरितव्यम् इति

ਸੈਨ ਸਹਿਤ ਦਸਰਥ ਕੈ ਲ੍ਰਯੈਯਹੁ ॥
सैन सहित दसरथ कै ल्रयैयहु ॥

सः स्वदूतान् अवदत्-'गच्छ दशरथं प्राप्नुत, .

ਗ੍ਰਿਹ ਕੇ ਸਕਲ ਕਾਮ ਤਜ ਆਵੈ ॥
ग्रिह के सकल काम तज आवै ॥

(सः) गृहकार्यं सर्वं त्यक्त्वा आगच्छेत्

ਹਮਰੀ ਦਿਸਿ ਹ੍ਵੈ ਜੁਧੁ ਮਚਾਵੈ ॥੩॥
हमरी दिसि ह्वै जुधु मचावै ॥३॥

'सर्वकार्यं त्यक्त्वा आगत्य अस्माकं कृते युद्धं कर्तुं वदतु।'(3)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਦੂਤ ਸਤਕ੍ਰਿਤ ਜੋ ਪਠਿਯੋ ਸੋ ਦਸਰਥ ਪੈ ਆਇ ॥
दूत सतक्रित जो पठियो सो दसरथ पै आइ ॥

राजदूतः सत्कृतः दस्रथस्य प्रतीक्षां कर्तुं सह अगच्छत्,

ਜੋ ਤਾ ਸੋ ਸ੍ਵਾਮੀ ਕਹਿਯੋ ਸੋ ਤਿਹ ਕਹਿਯੋ ਸੁਨਾਇ ॥੪॥
जो ता सो स्वामी कहियो सो तिह कहियो सुनाइ ॥४॥

यच्च यत्किमपि आदेशं तस्य स्वामिना दत्तं, सः संप्रेषितवान्।(4)

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਬਾਸਵ ਕਹਿਯੋ ਸੁ ਤਾਹਿ ਸੁਨਾਯੋ ॥
बासव कहियो सु ताहि सुनायो ॥

इन्द्रेण ('बसव') यत् उक्तं तत् श्रुत्वा (दशरथः) ।

ਸੋ ਸੁਨਿ ਭੇਦ ਕੇਕਈ ਪਾਯੋ ॥
सो सुनि भेद केकई पायो ॥

यत्किमपि सः (राजः) कथितः, प्रसारितः च, कैकई (दसरथस्य पत्नी) अपि गुप्तरूपेण ज्ञातवती ।

ਚਲੇ ਚਲੋ ਰਹਿ ਹੌ ਤੌ ਰਹਿ ਹੌ ॥
चले चलो रहि हौ तौ रहि हौ ॥

(कश्चित् दशरथं अवदत् यत् यदि त्वं) गच्छसि तर्हि अहं त्वया सह गमिष्यामि, यदि त्वं तिष्ठसि तर्हि अहं तिष्ठामि।

ਨਾਤਰ ਦੇਹ ਅਗਨਿ ਮੈ ਦਹਿ ਹੌ ॥੫॥
नातर देह अगनि मै दहि हौ ॥५॥

(राजमब्रवीत्)) 'अहं त्वां अपि सह गमिष्यामि यदि च न (मां नयसि) अग्नौ मम शरीरं दहिष्यामि।(5)

ਤ੍ਰਿਯ ਕੋ ਮੋਹ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੌ ਭਾਰੋ ॥
त्रिय को मोह न्रिपति सौ भारो ॥

कैकई राज्ञः अतीव प्रेम्णा आसीत् ।

ਤਿਹ ਸੰਗ ਲੈ ਉਹ ਓਰਿ ਪਧਾਰੋ ॥
तिह संग लै उह ओरि पधारो ॥

सा स्त्रियाः राजं प्रेम्णा आसीत्, राजा च रानीम् अत्यन्तं आराधयति स्म, सा अपि अवदत्, 'अहं भवतः युद्धकाले सेविष्यामि,

ਬਾਲ ਕਹਿਯੋ ਸੇਵਾ ਤਵ ਕਰਿਹੋ ॥
बाल कहियो सेवा तव करिहो ॥

कैकई उक्तवान् (अहं भवतः सेवां करिष्यामि)।

ਜੂਝੋ ਨਾਥ ਪਾਵਕਹਿ ਬਰਿਹੋ ॥੬॥
जूझो नाथ पावकहि बरिहो ॥६॥

'अग्ने च त्वया मृते सती भवेयम् ॥'(६)

ਅਵਧ ਰਾਜ ਤਹ ਤੁਰਤ ਸਿਧਾਯੋ ॥
अवध राज तह तुरत सिधायो ॥

अयोध्याराजः सद्यः प्रस्थितवान्

ਸੁਰ ਅਸੁਰਨ ਜਹ ਜੁਧ ਮਚਾਯੋ ॥
सुर असुरन जह जुध मचायो ॥

अयोधियाराजः सद्यः तत्र गतः यत्र देवपिशाचयोः युद्धं प्रचलति स्म।

ਬਜ੍ਰ ਬਾਨ ਬਿਛੂਆ ਜਹ ਬਰਖੈ ॥
बज्र बान बिछूआ जह बरखै ॥

यत्र बजरादयः वृश्चिकाः (पेशकबाः) वर्षन्ति स्म

ਕੁਪਿ ਕੁਪਿ ਬੀਰ ਧਨੁਹਿਯਨ ਕਰਖੈ ॥੭॥
कुपि कुपि बीर धनुहियन करखै ॥७॥

यत्र पाषाणसदृशाः कठिनधनुः विषवृश्चिकसदृशाः बाणाः वृष्टाः शूराः कर्षन्ति स्म।(7)

ਭੁਜੰਗ ਛੰਦ ॥
भुजंग छंद ॥

भुजंग छन्द

ਬਧੇ ਗੋਲ ਗਾੜੇ ਚਲਿਯੋ ਬਜ੍ਰਧਾਰੀ ॥
बधे गोल गाड़े चलियो बज्रधारी ॥

बज्राधारी (इन्द्रः) सैन्यं सङ्गृह्य तत्र ययौ |

ਬਜੈ ਦੇਵ ਦਾਨਵ ਜਹਾ ਹੀ ਹਕਾਰੀ ॥
बजै देव दानव जहा ही हकारी ॥

यत्र देवा दिग्गजाः परस्परं पूजयन्ति स्म।

ਗਜੈ ਕੋਟਿ ਜੋਧਾ ਮਹਾ ਕੋਪ ਕੈ ਕੈ ॥
गजै कोटि जोधा महा कोप कै कै ॥

योद्धाः महाक्रोधाः गर्जन्ति स्म |

ਪਰੈ ਆਨਿ ਕੈ ਬਾਢਵਾਰੀਨ ਲੈ ਕੈ ॥੮॥
परै आनि कै बाढवारीन लै कै ॥८॥

ते च खड्गैः परस्परं आक्रमणं कुर्वन्तः आसन्। ८.

ਭਜੇ ਦੇਵ ਦਾਨੋ ਅਨਿਕ ਬਾਨ ਮਾਰੇ ॥
भजे देव दानो अनिक बान मारे ॥

राक्षससेनाबाणैः आहताः देवा पलायिताः |

ਚਲੇ ਛਾਡਿ ਕੈ ਇੰਦਰ ਕੇ ਬੀਰ ਭਾਰੇ ॥
चले छाडि कै इंदर के बीर भारे ॥

इन्द्रस्य च महायोधाः स्खलिताः (युद्धक्षेत्रात्)।

ਰਹਿਯੋ ਏਕ ਠਾਢੋ ਤਹਾ ਬਜ੍ਰਧਾਰੀ ॥
रहियो एक ठाढो तहा बज्रधारी ॥

एकः एव इन्द्रः ('बजराधारी') तत्र अवशिष्टः आसीत् ।

ਪਰਿਯੋ ਤਾਹਿ ਸੋ ਰਾਵ ਤਹਿ ਮਾਰ ਭਾਰੀ ॥੯॥
परियो ताहि सो राव तहि मार भारी ॥९॥

तेन सह महत् युद्धम् अभवत् राजा अपि बहु युद्धम् अकरोत्।।9।।

ਇਤੈ ਇੰਦ੍ਰ ਰਾਜਾ ਉਤੈ ਦੈਤ ਭਾਰੇ ॥
इतै इंद्र राजा उतै दैत भारे ॥

अत्र इन्द्रः राजा च (दशरथः) बलवन्तः दिग्गजाः।

ਹਟੇ ਨ ਹਠੀਲੇ ਮਹਾ ਰੋਹ ਵਾਰੇ ॥
हटे न हठीले महा रोह वारे ॥

एकतः इन्द्रः देवः अपरतः क्रुद्धाः पिशाचाः।

ਲਯੋ ਘੇਰਿ ਤਾ ਕੋ ਚਹੂੰ ਓਰ ਐਸੇ ॥
लयो घेरि ता को चहूं ओर ऐसे ॥

चतुर्णां पार्श्वाद् एवम् एव तान् परिवृतवान्

ਮਨੋ ਪਵਨ ਉਠੈ ਘਟਾ ਘੋਰ ਜੈਸੇ ॥੧੦॥
मनो पवन उठै घटा घोर जैसे ॥१०॥

इन्द्रं व्याप्तवन्तः यथा वायुः रजः तूफानं आवृतयति।(10)