श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 306


ਆਇਸ ਪਾਇ ਕੈ ਨੰਦਹਿ ਕੋ ਸਭ ਗੋਪਨ ਜਾਇ ਭਲੇ ਰਥ ਸਾਜੇ ॥
आइस पाइ कै नंदहि को सभ गोपन जाइ भले रथ साजे ॥

नन्दस्य अनुज्ञां प्राप्य ग्वालयः रथान् सम्यक् अलङ्कृतवन्तः ।

ਬੈਠਿ ਸਭੈ ਤਿਨ ਪੈ ਤਿਰੀਆ ਸੰਗਿ ਗਾਵਤ ਜਾਤ ਬਜਾਵਤ ਬਾਜੇ ॥
बैठि सभै तिन पै तिरीआ संगि गावत जात बजावत बाजे ॥

नन्दस्य अनुमोदनेन सर्वे गोपाः स्वरथं अलङ्कृतवन्तः, तेषु स्त्रियः उपविष्टाः, ते च स्ववाद्यस्य अनुनादेन आरब्धाः

ਹੇਮ ਕੋ ਦਾਨੁ ਕਰੈ ਜੁ ਦੋਊ ਹਰਿ ਗੋਦ ਲਏ ਜਸੁਦਾ ਇਮ ਰਾਜੈ ॥
हेम को दानु करै जु दोऊ हरि गोद लए जसुदा इम राजै ॥

यशोदा कृष्णं अङ्के कृत्वा प्रभावशालिनी दृश्यते

ਕੈਧਉ ਸੈਲ ਸੁਤਾ ਗਿਰਿ ਭੀਤਰ ਊਚ ਮਨੋ ਮਨਿ ਨੀਲ ਬਿਰਾਜੈ ॥੧੫੩॥
कैधउ सैल सुता गिरि भीतर ऊच मनो मनि नील बिराजै ॥१५३॥

इदं सुफलं दानेन सुवर्णं दत्त्वा यशोदा पर्वते शिला इव दृश्यते, अङ्के कृष्णः नीलमणि इव भासते।।153।

ਗੋਪ ਗਏ ਤਜਿ ਗੋਕੁਲ ਕੋ ਬ੍ਰਿਜ ਆਪਨੇ ਆਪਨੇ ਡੇਰਨ ਆਏ ॥
गोप गए तजि गोकुल को ब्रिज आपने आपने डेरन आए ॥

गोकुलं परित्यज्य गोपाः ब्रजे स्वनिवासम् आगताः |

ਡਾਰ ਦਈ ਲਸੀਆ ਅਰੁ ਅਛਤ ਬਾਹਰਿ ਭੀਤਰਿ ਧੂਪ ਜਗਾਏ ॥
डार दई लसीआ अरु अछत बाहरि भीतरि धूप जगाए ॥

घृतमृदुगन्धं प्रोक्षयन्ति स्म गृहाभ्यन्तरे बहिश्च धूपं दहन्ति स्म

ਤਾ ਛਬਿ ਕੋ ਜਸੁ ਊਚ ਮਹਾ ਕਬਿ ਨੈ ਮੁਖ ਤੇ ਇਮ ਭਾਖਿ ਸੁਨਾਏ ॥
ता छबि को जसु ऊच महा कबि नै मुख ते इम भाखि सुनाए ॥

तस्याः बिम्बस्य श्रेष्ठा महती सफलता कविना (तस्य) मुखात् एवम् उक्तवती

ਰਾਜ ਬਿਭੀਛਨ ਦੈ ਕਿਧੌ ਲੰਕ ਕੋ ਰਾਮ ਜੀ ਧਾਮ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਾਏ ॥੧੫੪॥
राज बिभीछन दै किधौ लंक को राम जी धाम पवित्र कराए ॥१५४॥

अस्य सुन्दरस्य दृश्यस्य विषये महाकविना उक्तं यत् विभीषणाय लङ्काराज्यं दत्त्वा रामः पुनः लङ्कां शुद्धं कृतवान् इति तस्य मनसि आसीत्।१५४।

ਕਬਿਯੋ ਬਾਚ ਦੋਹਰਾ ॥
कबियो बाच दोहरा ॥

कवि का भाषण : दोहरा

ਗੋਪ ਸਭੈ ਬ੍ਰਿਜ ਪੁਰ ਬਿਖੈ ਬੈਠੇ ਹਰਖ ਬਢਾਇ ॥
गोप सभै ब्रिज पुर बिखै बैठे हरख बढाइ ॥

सर्वे ग्वालाः ब्रज-भूमियां सुखेन वसितुं आरब्धवन्तः।

ਅਬ ਮੈ ਲੀਲਾ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕੀ ਮੁਖ ਤੇ ਕਹੋ ਸੁਨਾਇ ॥੧੫੫॥
अब मै लीला क्रिसन की मुख ते कहो सुनाइ ॥१५५॥

सर्वे गोपाः ब्रजे स्थित्वा प्रहृष्टाः अधुना कृष्णक्रीडामद्भुतं कथयामि ॥१५५॥

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸਾਤ ਬਿਤੀਤ ਭਏ ਜਬ ਸਾਲ ਲਗੇ ਤਬ ਕਾਨ੍ਰਹ ਚਰਾਵਨ ਗਊਆ ॥
सात बितीत भए जब साल लगे तब कान्रह चरावन गऊआ ॥

सप्त वर्षाणि व्यतीतानि कान्हः गां चरितुं प्रवृत्तः ।

ਪਾਤ ਬਜਾਵਤ ਔ ਮੁਰਲੀ ਮਿਲਿ ਗਾਵਤ ਗੀਤ ਸਭੈ ਲਰਕਊਆ ॥
पात बजावत औ मुरली मिलि गावत गीत सभै लरकऊआ ॥

सप्तवर्षेभ्यः अनन्तरं कृष्णः गां चरितुं आरब्धवान्, सः पोपवृक्षस्य पत्राणि संयोजयित्वा धुनानि उत्पन्नवान्, सर्वे बालकाः वेणुनाले गायितुं आरब्धवन्तः

ਗੋਪਨ ਲੈ ਗ੍ਰਿਹ ਆਵਤ ਧਾਵਤ ਤਾੜਤ ਹੈ ਸਭ ਕੋ ਮਨ ਭਊਆ ॥
गोपन लै ग्रिह आवत धावत ताड़त है सभ को मन भऊआ ॥

सः गोपबालकान् स्वगृहे आनयति स्म, तेषु भयं जनयति स्म, स्वेच्छया तर्जयति स्म च

ਦੂਧ ਪਿਆਵਤ ਹੈ ਜਸੁਦਾ ਰਿਝ ਕੈ ਹਰਿ ਖੇਲ ਕਰੈ ਜੁ ਨਚਊਆ ॥੧੫੬॥
दूध पिआवत है जसुदा रिझ कै हरि खेल करै जु नचऊआ ॥१५६॥

माता यशोदा प्रसन्नतां प्राप्य नृत्यन्तं दृष्ट्वा सर्वेभ्यः क्षीरं सेवयामास।१५६।

ਰੂਖ ਗਏ ਗਿਰ ਕੈ ਧਸਿ ਕੈ ਸੰਗਿ ਦੈਤ ਚਲਾਇ ਦਯੋ ਹਰਿ ਜੀ ਜੋ ॥
रूख गए गिर कै धसि कै संगि दैत चलाइ दयो हरि जी जो ॥

ब्रजवृक्षाः पतितुं प्रवृत्ताः तेन राक्षसाः अपि मोचिताः

ਫੂਲ ਗਿਰੇ ਨਭ ਮੰਡਲ ਤੇ ਉਪਮਾ ਤਿਹ ਕੀ ਕਬਿ ਨੈ ਸੁ ਕਰੀ ਜੋ ॥
फूल गिरे नभ मंडल ते उपमा तिह की कबि नै सु करी जो ॥

इति दृष्ट्वा आकाशात् पुष्पवृष्टानि कवयः अस्य दृश्यस्य विषये विविधानि उपमानि दत्तवन्तः

ਧਨਿ ਹੀ ਧਨਿ ਭਯੋ ਤਿਹੂੰ ਲੋਕਨਿ ਭੂਮਿ ਕੋ ਭਾਰੁ ਅਬੈ ਘਟ ਕੀਜੋ ॥
धनि ही धनि भयो तिहूं लोकनि भूमि को भारु अबै घट कीजो ॥

(तस्य मते) त्रयः जनाः आशीर्वादं प्राप्नुवन्ति यत् (श्रीकृष्णः) अधुना एव पृथिव्याः भारं न्यूनीकृतवान्।

ਸ੍ਯਾਮ ਕਥਾ ਸੁ ਕਹੀ ਇਸ ਕੀ ਚਿਤ ਦੈ ਕਬਿ ਪੈ ਇਹ ਕੋ ਜੁ ਸੁਨੀਜੋ ॥੧੫੭॥
स्याम कथा सु कही इस की चित दै कबि पै इह को जु सुनीजो ॥१५७॥

ब्रावो, ब्रोवो इत्यस्य स्वराः त्रिषु लोकेषु श्रूयन्ते स्म, तत्र याचनानि च भगवन्! पृथिव्याः भारं लघु कुरु।यथा शृणु शृणु कविना श्याम।157।।

ਕਉਤਕਿ ਦੇਖਿ ਸਭੇ ਬ੍ਰਿਜ ਬਾਲਕ ਡੇਰਨ ਡੇਰਨ ਜਾਇ ਕਹੀ ਹੈ ॥
कउतकि देखि सभे ब्रिज बालक डेरन डेरन जाइ कही है ॥

एतत् अद्भुतं क्रीडां दृष्ट्वा ब्रजस्य बालकाः प्रत्येकं गृहं गत्वा एतत् कथयन्ति

ਦਾਨੋ ਕੀ ਬਾਤ ਸੁਨੀ ਜਸੁਦਾ ਗਰਿ ਆਨੰਦ ਕੇ ਮਧਿ ਬਾਤ ਡਹੀ ਹੈ ॥
दानो की बात सुनी जसुदा गरि आनंद के मधि बात डही है ॥

राक्षसवधं श्रुत्वा यशोदा मनसि प्रसन्ना अभवत्

ਤਾ ਛਬਿ ਕੀ ਅਤਿ ਹੀ ਉਪਮਾ ਕਬਿ ਨੇ ਮੁਖ ਤੇ ਸਰਤਾ ਜਿਉ ਕਹੀ ਹੈ ॥
ता छबि की अति ही उपमा कबि ने मुख ते सरता जिउ कही है ॥

रचनाप्रवाहद्वारा कविना यत्किमपि वर्णनं कृतम्, तदेव चतुर्दिक्षु प्रसिद्धं जातम्

ਫੈਲਿ ਪਰਿਯੋ ਸੁ ਦਸੋ ਦਿਸ ਕੌ ਗਨਤੀ ਮਨ ਕੀ ਇਹ ਮਧਿ ਬਹੀ ਹੈ ॥੧੫੮॥
फैलि परियो सु दसो दिस कौ गनती मन की इह मधि बही है ॥१५८॥

तत्र मातुः यशोदाया मनसि प्रवहमानन्दप्रवाहः ॥१५८॥

ਅਥ ਬਕੀ ਦੈਤ ਕੋ ਬਧ ਕਥਨੰ ॥
अथ बकी दैत को बध कथनं ॥

अधुना बकासुरस्य वधस्य वर्णनं आरभ्यते

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਦੈਤ ਹਨ੍ਯੋ ਸੁਨ ਕੈ ਨ੍ਰਿਪ ਸ੍ਰਉਨਨਿ ਬਾਤ ਕਹੀ ਬਕ ਕੋ ਸੁਨਿ ਲਈਯੈ ॥
दैत हन्यो सुन कै न्रिप स्रउननि बात कही बक को सुनि लईयै ॥

वध्यमानस्य विशालस्य (वत्सस्य) (वार्ता) श्रुत्वा राजा बकासुरं यत् उक्तवान् तत् शृणु।

ਹੋਇ ਤਯਾਰ ਅਬੈ ਤੁਮ ਤੋ ਤਜਿ ਕੈ ਮਥੁਰਾ ਬ੍ਰਿਜ ਮੰਡਲਿ ਜਈਯੈ ॥
होइ तयार अबै तुम तो तजि कै मथुरा ब्रिज मंडलि जईयै ॥

राक्षसवधं श्रुत्वा राजा कंसः बकासुरं अवदत्, इदानीं त्वं मथुरां त्यक्त्वा ब्रजं गच्छसि

ਕੈ ਤਸਲੀਮ ਚਲਿਯੋ ਤਹ ਕੌ ਚਬਿ ਡਾਰਤ ਹੋ ਮੁਸਲੀਧਰ ਭਈਯੈ ॥
कै तसलीम चलियो तह कौ चबि डारत हो मुसलीधर भईयै ॥

इति उक्त्वा प्रणम्य उक्तवान्। अहं तत्र गच्छामि, यदा त्वं मां प्रेषयसि

ਕੰਸ ਕਹੀ ਹਸਿ ਕੈ ਉਹਿ ਕੋ ਸੁਨਿ ਰੇ ਉਹਿ ਕੋ ਛਲ ਸੋ ਹਨਿ ਦਈਯੈ ॥੧੫੯॥
कंस कही हसि कै उहि को सुनि रे उहि को छल सो हनि दईयै ॥१५९॥

कंसः स्मितं कृत्वा अवदत्, त्वं तं (कृष्णं) इदानीं वञ्चनाद्वारा वधिष्यसि।१५९।

ਪ੍ਰਾਤ ਭਏ ਬਛਰੇ ਸੰਗ ਲੈ ਕਰਿ ਬੀਚ ਗਏ ਬਨ ਕੈ ਗਿਰਧਾਰੀ ॥
प्रात भए बछरे संग लै करि बीच गए बन कै गिरधारी ॥

यथा यथा दिवसं प्रभातम्, कृष्णः (गिर्धारी) गोवत्सान् वनम् अयच्छत्

ਫੇਰਿ ਗਏ ਜਮੁਨਾ ਤਟਿ ਪੈ ਬਛਰੇ ਜਲ ਸੁਧ ਅਚੈ ਨਹਿ ਖਾਰੀ ॥
फेरि गए जमुना तटि पै बछरे जल सुध अचै नहि खारी ॥

अथ यमुनातटं गतं यत्र वत्साः शुद्धं (न लवणं) जलं पिबन्ति स्म

ਆਇ ਗਯੋ ਉਤ ਦੈਤ ਬਕਾਸੁਰ ਦੇਖਨ ਮਹਿਾਂ ਭਯਾਨਕ ਭਾਰੀ ॥
आइ गयो उत दैत बकासुर देखन महिां भयानक भारी ॥

तस्मिन् समये बदासुरः नाम राक्षसः घोररूपः

ਲੀਲ ਲਏ ਸਭ ਹ੍ਵੈ ਬਗੁਲਾ ਫਿਰਿ ਛੋਰਿ ਗਏ ਹਰਿ ਜੋਰ ਗਜਾਰੀ ॥੧੬੦॥
लील लए सभ ह्वै बगुला फिरि छोरि गए हरि जोर गजारी ॥१६०॥

बगुला परिणत्य सर्वान् पशून् ग्रसन् कृष्णेन तत्र त्यक्तान् ॥१६०॥

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਅਗਨਿ ਰੂਪ ਤਬ ਕ੍ਰਿਸਨ ਧਰਿ ਕੰਠਿ ਦਯੋ ਤਿਹ ਜਾਲ ॥
अगनि रूप तब क्रिसन धरि कंठि दयो तिह जाल ॥

अथ श्रीकृष्णः अग्निरूपं प्रविश्य तस्य (मुखं च) गण्डं दग्धवान्।

ਗਹਿ ਸੁ ਮੁਕਤਿ ਠਾਨਤ ਭਯੋ ਉਗਲ ਡਰਿਯੋ ਤਤਕਾਲ ॥੧੬੧॥
गहि सु मुकति ठानत भयो उगल डरियो ततकाल ॥१६१॥

अथ विष्णुः अग्निरूपधरः कण्ठं दग्धवान् बकासुरः च समीपस्थं अन्तं मत्वा भयात् सर्वान् वमनं कृतवान्।161।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਚੋਟ ਕਰੀ ਉਨ ਜੋ ਇਹ ਪੈ ਇਨ ਤੇ ਬਲ ਕੈ ਉਹਿ ਚੋਚ ਗਹੀ ਹੈ ॥
चोट करी उन जो इह पै इन ते बल कै उहि चोच गही है ॥

यदा सः (बक्सुरः) श्रीकृष्णं आक्रमितवान् तदा ते तस्य तुण्डं बलात् गृहीतवन्तः।

ਚੀਰ ਦਈ ਬਲ ਕੈ ਤਨ ਕੋ ਸਰਤਾ ਇਕ ਸ੍ਰਉਨਤ ਸਾਥ ਬਹੀ ਹੈ ॥
चीर दई बल कै तन को सरता इक स्रउनत साथ बही है ॥

यदा बकासुरः तान् प्रहृतवान् तदा कृष्णः तस्य तुण्डं बलात् गृहीत्वा विदारितवान्, तदा रक्तधारा प्रवहितुं आरब्धा

ਅਉਰ ਕਹਾ ਉਪਮਾ ਤਿਹ ਕੀ ਸੁ ਕਹੀ ਜੁ ਕਛੁ ਮਨ ਮਧਿ ਲਹੀ ਹੈ ॥
अउर कहा उपमा तिह की सु कही जु कछु मन मधि लही है ॥

किं पुनः एतत् दृश्यं वर्णयेयम्

ਜੋਤਿ ਰਲੀ ਤਿਹ ਮੈ ਇਮ ਜਿਉ ਦਿਨ ਮੈ ਦੁਤਿ ਦੀਪ ਸਮਾਇ ਰਹੀ ਹੈ ॥੧੬੨॥
जोति रली तिह मै इम जिउ दिन मै दुति दीप समाइ रही है ॥१६२॥

तस्यासुरस्य आत्मा ईश्वरे प्रलीयते यथा दिवसप्रकाशे विलीयमानानां ताराणां ज्योतिः।१६२।

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਜਬੈ ਦੈਤ ਆਯੋ ਮਹਾ ਮੁਖਿ ਚਵਰਾਯੋ ਜਬ ਜਾਨਿ ਹਰਿ ਪਾਯੋ ਮਨ ਕੀਨੋ ਵਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕੋ ॥
जबै दैत आयो महा मुखि चवरायो जब जानि हरि पायो मन कीनो वा के नास को ॥

यदा राक्षसः आगत्य मुखं उद्घाटितवान् तदा कृष्णः तस्य विनाशं चिन्तितवान्

ਸਿੰਧ ਸੁਤਾ ਪਤਿ ਨੈ ਉਖਾਰ ਡਾਰੀ ਚੋਚ ਵਾ ਕੀ ਬਲੀ ਮਾਰ ਡਾਰਿਯੋ ਮਹਾਬਲੀ ਨਾਮ ਜਾਸ ਕੋ ॥
सिंध सुता पति नै उखार डारी चोच वा की बली मार डारियो महाबली नाम जास को ॥

कृष्णो देवकुशलपूजितः तुण्डं विच्छिद्य जघान महाबलम् |

ਭੂਮਿ ਗਿਰ ਪਰਿਯੋ ਹ੍ਵੈ ਦੁਟੂਕ ਮਹਾ ਮੁਖਿ ਵਾ ਕੋ ਤਾਕੀ ਛਬਿ ਕਹਿਬੇ ਕੋ ਭਯੋ ਮਨ ਦਾਸ ਕੋ ॥
भूमि गिर परियो ह्वै दुटूक महा मुखि वा को ताकी छबि कहिबे को भयो मन दास को ॥

सः पृथिव्यां द्वयोः अर्धयोः पतितः, कविः तत् कथयितुं प्रेरणाम् अनुभवति स्म

ਖੇਲਬੇ ਕੇ ਕਾਜ ਬਨ ਬੀਚ ਗਏ ਬਾਲਕ ਜਿਉ ਲੈ ਕੈ ਕਰ ਮਧਿ ਚੀਰ ਡਾਰੈ ਲਾਬੇ ਘਾਸ ਕੋ ॥੧੬੩॥
खेलबे के काज बन बीच गए बालक जिउ लै कै कर मधि चीर डारै लाबे घास को ॥१६३॥

वने क्रीडितुं गताः बालकाः मध्ये दीर्घतृणं विच्छिन्दन्ति इव आसीत्।१६३।

ਇਤਿ ਬਕਾਸੁਰ ਦੈਤ ਬਧਹਿ ॥
इति बकासुर दैत बधहि ॥

बकासुरस्य राक्षसस्य वधस्य समाप्तिः।