श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 398


ਪੰਡੁ ਕੇ ਪੁਤ੍ਰਨ ਕੋ ਤਿਹ ਠਉਰ ਦਈਯਤ ਹੈ ਸੁਖ ਕੈ ਦੁਖ ਦਈਯੈ ॥੧੦੦੭॥
पंडु के पुत्रन को तिह ठउर दईयत है सुख कै दुख दईयै ॥१००७॥

ते सर्वे पाण्डवपुत्रेभ्यः आरामस्य स्थाने दुःखानि ददति।१००७।

ਯੌ ਸੁਨ ਕੈ ਤਿਹ ਕੀ ਬਤੀਯਾ ਕਰਿ ਕੈ ਅਕ੍ਰੂਰ ਪ੍ਰਨਾਮ ਸਿਧਾਰਿਯੋ ॥
यौ सुन कै तिह की बतीया करि कै अक्रूर प्रनाम सिधारियो ॥

एवं वचनं श्रुत्वा अक्रूरः प्रणम्य प्रस्थितः |

ਪੰਥ ਕੀ ਬਾਤ ਗਨਉ ਕਹਿ ਲਉ ਪਗ ਬੀਚ ਗਜਾਪੁਰ ਕੇ ਤਿਨਿ ਧਾਰਿਯੋ ॥
पंथ की बात गनउ कहि लउ पग बीच गजापुर के तिनि धारियो ॥

इति वचनं श्रुत्वा अक्रूरः प्रणामं कृत्वा प्रारभ्य हस्तिनापुरं प्राप्तवान्, मार्गस्य विषये मया किं उल्लेखः करणीयः?

ਪ੍ਰਾਤ ਭਏ ਨ੍ਰਿਪ ਬੀਚ ਸਭਾ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਇਹ ਭਾਤਿ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
प्रात भए न्रिप बीच सभा कबि स्याम कहै इह भाति उचारियो ॥

कविः श्यामः कथयति, प्रातःकाले सः राज्ञः सभां गत्वा एवम् उक्तवान्।

ਭੂਪ ਕਹੀ ਕਹੁ ਮੋ ਬਿਰਥਾ ਜਦੁਬੀਰਹਿ ਜਾ ਬਿਧਿ ਕੰਸ ਪਛਾਰਿਯੋ ॥੧੦੦੮॥
भूप कही कहु मो बिरथा जदुबीरहि जा बिधि कंस पछारियो ॥१००८॥

प्रातःकाले सः राज्ञः प्राङ्गणं गतः, तत्र राजा अवदत्, हे अक्रूर! कृष्णः कंसं केन प्रकारेण निपातितवान् इति कथयतु 1008.

ਬਤੀਯਾ ਸੁਨਿ ਉਤਰ ਦੇਤ ਭਯੋ ਰਿਪੁ ਸੋ ਸਭ ਜਾ ਬਿਧਿ ਸ੍ਯਾਮ ਲਰਿਯੋ ॥
बतीया सुनि उतर देत भयो रिपु सो सभ जा बिधि स्याम लरियो ॥

तानि वचनानि श्रुत्वा अक्रूरः तानि सर्वाणि यन्त्राणि अवदत्, यानि कृष्णेन शत्रुविरुद्धयुद्धे प्रयुक्तानि आसन्

ਗਜ ਮਾਰਿ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੈ ਮਲਨ ਕੋ ਦਲ ਫਾਰ ਕੈ ਕੰਸ ਸੋ ਜਾਇ ਅਰਿਯੋ ॥
गज मारि प्रहार कै मलन को दल फार कै कंस सो जाइ अरियो ॥

इदमपि कथितवान् यत् कृष्णः गजं हत्वा मल्लसमूहं निपातयन् कंसविरुद्धं कथं प्रतिहतः

ਤਬ ਕੰਸ ਨਿਕਾਰ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕਰੈ ਅਰੁ ਢਾਲ ਸਮ੍ਰਹਾਰ ਕੇ ਜੁਧੁ ਕਰਿਯੋ ॥
तब कंस निकार क्रिपान करै अरु ढाल सम्रहार के जुधु करियो ॥

ततः कंसः खड्गकवचहस्तेन युद्धं कृतवान्।

ਤਬ ਹੀ ਹਰਿ ਜੂ ਗਹਿ ਕੇਸਨ ਤੇ ਪਟਕਿਓ ਧਰਨੀ ਪਰ ਮਾਰਿ ਡਰਿਯੋ ॥੧੦੦੯॥
तब ही हरि जू गहि केसन ते पटकिओ धरनी पर मारि डरियो ॥१००९॥

अथ कंसः स्वस्य कूपं कवचं च धारयन् युद्धं कृतवान् तस्मिन् एव क्षणे कृष्णः कंसस्य केशान् गृहीत्वा तं भूमौ पातितवान्।1009।

ਭੀਖਮ ਦ੍ਰੋਣ ਕ੍ਰਿਪਾਰੁ ਕ੍ਰਿਪੀਸੁਤ ਔਰ ਦੁਸਾਸਨ ਬੀਰ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ॥
भीखम द्रोण क्रिपारु क्रिपीसुत और दुसासन बीर निहारियो ॥

(अक्रूरः राज्यसभायां दृष्टवान्) भीष्मपीतमः, द्रोणाचार्यः, कृपाचार्यः, अश्वस्थमः, दुशासनसूरमः च।

ਸੂਰਜ ਕੋ ਸੁਤ ਭੂਰਿਸ੍ਰਵਾ ਜਿਨ ਪਾਰਥ ਭ੍ਰਾਤ ਸੋ ਬੈਰ ਉਤਾਰਿਯੋ ॥
सूरज को सुत भूरिस्रवा जिन पारथ भ्रात सो बैर उतारियो ॥

अक्रूरः भीष्मं, द्रोणं, कृपाचार्यं, अश्वथमं, तथा च अर्जुनस्य प्रतिशोधं सूर्यस्य पुत्रं भूर्श्रवं च दृष्टवान्

ਰਾਜ ਦੁਰਜੋਧਨ ਮਾਤਲ ਸੋ ਇਹ ਪੇਖਤ ਹੀ ਇਹ ਭਾਤਿ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
राज दुरजोधन मातल सो इह पेखत ही इह भाति उचारियो ॥

राजा दुर्योधनः अक्रूरं दृष्ट्वा मातुलमातुलं कृष्णवासुदेवयोः स्थलं पृष्टवान्

ਸ੍ਯਾਮ ਕਹਾ ਬਸੁਦੇਵ ਕਹਾ ਕਹਿ ਅੰਗਿ ਮਿਲੇ ਮਨ ਕੋ ਦੁਖ ਟਾਰਿਯੋ ॥੧੦੧੦॥
स्याम कहा बसुदेव कहा कहि अंगि मिले मन को दुख टारियो ॥१०१०॥

इति वचनेन प्रसन्नः सन् अक्रूरम्।१०१०।

ਰੰਚਕ ਬੈਠਿ ਸਭਾ ਨ੍ਰਿਪ ਕੀ ਉਠ ਕੈ ਜਦੁਬੀਰ ਫੁਫੀ ਪਹਿ ਆਯੋ ॥
रंचक बैठि सभा न्रिप की उठ कै जदुबीर फुफी पहि आयो ॥

राजभवने किञ्चित्कालं उपविश्य अक्रूरः मातुलस्य समीपम् आगतः

ਕੁੰਤੀ ਕਉ ਦੇਖਤ ਹੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਨ ਪਾਇਨ ਸੀਸ ਝੁਕਾਯੋ ॥
कुंती कउ देखत ही कबि स्याम कहै तिन पाइन सीस झुकायो ॥

कुन्तीं दृष्ट्वा शिरः प्रणम्य सः |

ਪੂਛਤ ਭੀ ਕੁਸਲੈ ਜਦੁਬੀਰ ਹੈ ਜਾ ਜਸੁ ਬੀਚ ਸਭੈ ਧਰਿ ਛਾਯੋ ॥
पूछत भी कुसलै जदुबीर है जा जसु बीच सभै धरि छायो ॥

(कुन्ती) पृच्छितुं आरब्धवान्, कृष्णः सुखी, यस्य सफलताः समग्रं पृथिव्यां प्रसारितम् अस्ति।

ਨੀਕੇ ਹੈ ਸ੍ਯਾਮ ਸਨੈ ਬਸੁਦੇਵ ਸੁ ਦੇਵਕੀ ਨੀਕੀ ਸੁਨੀ ਸੁਖੁ ਪਾਯੋ ॥੧੦੧੧॥
नीके है स्याम सनै बसुदेव सु देवकी नीकी सुनी सुखु पायो ॥१०११॥

सा कृष्णस्य आरोग्यस्य विषये पृष्टवती, वासुदेवस्य, देवकीयाः, कृष्णस्य च कल्याणं ज्ञात्वा प्रसन्ना अभवत्, यस्य अनुमोदनं सम्पूर्णे जगति प्रसृतम् आसीत्।१०११।

ਇਤਨੇ ਮਹਿ ਬਿਦੁਰ ਆਇ ਗਯੋ ਸੋਊ ਪਾਰਥ ਮਾਇ ਕੈ ਪਾਇਨ ਲਾਗਿਯੋ ॥
इतने महि बिदुर आइ गयो सोऊ पारथ माइ कै पाइन लागियो ॥

एतस्मिन्नन्तरे विदुरः आगतः आसीत्

ਪੂਛਤ ਭਯੋ ਜਦੁਬੀਰ ਸੁਖੀ ਅਕ੍ਰੂਰ ਕਉ ਤਾ ਰਸ ਮੋ ਅਨੁਰਾਗਿਯੋ ॥
पूछत भयो जदुबीर सुखी अक्रूर कउ ता रस मो अनुरागियो ॥

आगत्य सः अर्जनस्य मातुः पादौ स्पृष्टवान् आसीत्, सः अपि अक्रूरं कृष्णस्य विषये स्नेहेन पृष्टवान्

ਅਉਰ ਗਈ ਸੁਧਿ ਭੂਲ ਸਭੈ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਇਹੀ ਰਸ ਭੀਤਰ ਪਾਗਿਯੋ ॥
अउर गई सुधि भूल सभै कबि स्याम इही रस भीतर पागियो ॥

विदुरः कृष्णस्य स्नेहपूर्णवार्ते एतावत् लीनः आसीत् यत् अन्यं किमपि विषयं विस्मृतवान्

ਵਾਹ ਕਹਿਯੋ ਸਭ ਹੀ ਹੈ ਸੁਖੀ ਸੁਨ ਕੈ ਬਤੀਯਾ ਸੁਖ ਭਯੋ ਦੁਖ ਭਾਗਿਯੋ ॥੧੦੧੨॥
वाह कहियो सभ ही है सुखी सुन कै बतीया सुख भयो दुख भागियो ॥१०१२॥

सर्वेषां कल्याणं ज्ञात्वा आशीर्वादं दत्त्वा चिन्ता समाप्तं कृत्वा महतीं सान्त्वनां प्राप्तवान्।1012।

ਕੁੰਤੀ ਬਾਚ ॥
कुंती बाच ॥

कुन्त्याः भाषणम् : १.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕੇਲ ਕਰੈ ਮਥੁਰਾ ਮੈ ਸੋਊ ਮਨ ਤੇ ਕਹਿਯੋ ਹਉ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥਿ ਬਿਸਾਰੀ ॥
केल करै मथुरा मै सोऊ मन ते कहियो हउ ब्रिजनाथि बिसारी ॥

सः (कृष्णः) मथुरे शोचति, कृष्णः मां किमर्थं विस्मृतवान्।

ਦੁਖਿਤ ਭਈ ਇਨ ਲੋਗਨ ਤੇ ਅਤਿ ਹੀ ਕਹਿ ਕੈ ਘਨਿ ਸ੍ਯਾਮ ਪੁਕਾਰੀ ॥
दुखित भई इन लोगन ते अति ही कहि कै घनि स्याम पुकारी ॥

कृष्णः मथुरायां स्वनाटकेषु लीनः अस्ति, मां च विस्मृतवान् इति कुन्तिः उच्चैः अवदत्, अस्य स्थानस्य जनानां (कौर्वानां) व्यवहारैः अहं बहु दुःखितः अस्मि

ਨਾਥ ਮਰਿਯੋ ਸੁਤ ਬਾਲ ਰਹੇ ਤਿਹ ਤੇ ਅਕ੍ਰੂਰ ਭਯੋ ਦੁਖੁ ਭਾਰੀ ॥
नाथ मरियो सुत बाल रहे तिह ते अक्रूर भयो दुखु भारी ॥

मम पतिः स्वर्गं गतः, बालकाः अद्यापि नाबालिगाः एव सन्ति

ਤਾ ਤੇ ਹਉ ਪੂਛਤ ਹੌਂ ਤੁਮ ਕੋ ਕਬਹੂੰ ਹਰਿ ਜੀ ਸੁਧਿ ਲੇਤ ਹਮਾਰੀ ॥੧੦੧੩॥
ता ते हउ पूछत हौं तुम को कबहूं हरि जी सुधि लेत हमारी ॥१०१३॥

अतः हे अक्रूर ! अहं बहु पीडितः अस्मि पृच्छामि किं कृष्णोऽपि अस्माभिः सह संवादं करिष्यति।1013।

ਦੁਖਿਤ ਹ੍ਵੈ ਅਕ੍ਰੂਰ ਕੇ ਸੰਗਿ ਕਹੀ ਬਤੀਯਾ ਨ੍ਰਿਪ ਅੰਧ ਰਿਸੈ ਸੇ ॥
दुखित ह्वै अक्रूर के संगि कही बतीया न्रिप अंध रिसै से ॥

दुःखितः (कुन्ती) अक्रूरं (सर्वं तानि) उक्तवान् येन अन्धः राजा क्रुद्धः अभवत्।

ਦੇਤ ਹੈ ਦੁਖੁ ਘਨੋ ਹਮ ਕਉ ਕਹਿਓ ਸੁਨਿ ਮੀਤ ਸ੍ਯਾਮ ਸੋ ਐਸੇ ॥
देत है दुखु घनो हम कउ कहिओ सुनि मीत स्याम सो ऐसे ॥

अन्धराजः धृतराष्ट्रः अस्मान् प्रति क्रुद्धः अस्ति, एतत् कुन्त्या अक्रूरं प्रति कथितं, अग्रे उक्तवान् च हे अक्रूर! कृष्णं ब्रूहि ते सर्वे अस्मान् पीडयन्ति

ਪਾਰਥ ਭ੍ਰਾਤ ਰੁਚੇ ਉਨ ਕੋ ਨਹਿ ਵਾਹਿ ਕਹਿਯੋ ਕਹੁ ਸੋ ਬਿਧਿ ਕੈਸੇ ॥
पारथ भ्रात रुचे उन को नहि वाहि कहियो कहु सो बिधि कैसे ॥

अर्जुनः तान् सर्वान् भ्रातृसदृशान् मन्यते, न तु तथैव प्रतिवदन्ति

ਯੌ ਸੁਨਿ ਉਤਰ ਦੇਤ ਭਈ ਸੋਊ ਆਂਖ ਕੇ ਬੀਚ ਪਰੇ ਤ੍ਰਿਣ ਜੈਸੇ ॥੧੦੧੪॥
यौ सुनि उतर देत भई सोऊ आंख के बीच परे त्रिण जैसे ॥१०१४॥

कथं मम दुःखं वर्णयितव्यम् इति उक्त्वा च कुन्त्याः नेत्रेभ्यः अश्रुपातः यथा कश्चन तृणः नेत्रे कष्टं करोति।१०१४।

ਕਹਿ ਯੌ ਬਿਨਤੀ ਹਮਰੀ ਹਰਿ ਸੋ ਅਤਿ ਸੋਕ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਮੈ ਬੂਡਿ ਗਈ ਹਉ ॥
कहि यौ बिनती हमरी हरि सो अति सोक समुंद्र मै बूडि गई हउ ॥

श्रीकृष्णाय मम याचना ब्रूहि यत् अहं महादुःखसागरे मग्नः अस्मि।

ਜੀਵਤ ਹੋ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤੁਹਿ ਆਇਸ ਪਾਇ ਕੈ ਨਾਮੁ ਕਈ ਹਉ ॥
जीवत हो कबि स्याम कहै तुहि आइस पाइ कै नामु कई हउ ॥

हे अक्रूर ! कृष्णं ब्रूहि यत् अहं शोकसागरे मग्नः अस्मि, केवलं तव नाम शुभकामनाभ्यां जीवामि

ਮਾਰਨ ਮੋ ਸੁਤ ਕੌ ਨ੍ਰਿਪ ਕੇ ਸੁਤ ਕੋਟਿ ਉਪਾਵਨ ਸੋ ਕਢਈ ਹਉ ॥
मारन मो सुत कौ न्रिप के सुत कोटि उपावन सो कढई हउ ॥

मम पुत्राणां वधार्थं राजापुत्राः महतीं प्रयतन्ते

ਸ੍ਯਾਮ ਸੋ ਇਉ ਕਹੀਯੋ ਬਤੀਯਾ ਤੁਮਰੇ ਬਿਨੁ ਨਾਥ ਅਨਾਥ ਭਈ ਹਉ ॥੧੦੧੫॥
स्याम सो इउ कहीयो बतीया तुमरे बिनु नाथ अनाथ भई हउ ॥१०१५॥

हे अक्रूर ! कृष्णं वदतु यत् तेन विना वयं सर्वे असहायः स्मः।1015.

ਯੌ ਕਹਿ ਕੈ ਤਿਹ ਸੋ ਬਤੀਯਾ ਅਤਿ ਹੀ ਦੁਖ ਸ੍ਵਾਸ ਉਸਾਸ ਸੁ ਲੀਨੋ ॥
यौ कहि कै तिह सो बतीया अति ही दुख स्वास उसास सु लीनो ॥

इत्येवं वदन् सः महादुःखेन निःश्वसति स्म।

ਜੋ ਦੁਖ ਮੋਰੇ ਰਿਦੇ ਮਹਿ ਥੋ ਸੋਊ ਮੈ ਤੁਮ ਪੈ ਸਭ ਹੀ ਕਹਿ ਦੀਨੋ ॥
जो दुख मोरे रिदे महि थो सोऊ मै तुम पै सभ ही कहि दीनो ॥

इत्युक्त्वा कुन्तिः दीर्घं शोकपूर्णं निःश्वासं कृत्वा अग्रे अवदत् यत् मम हृदये यापि पीडा आसीत्, तत् मया प्रकटितम्

ਸੋ ਸੁਨੀਐ ਹਮਰੀ ਬਿਰਥਾ ਕਹੀਯੋ ਦੁਖ ਕੀ ਜਦੁਬੀਰ ਹਠੀ ਨੋ ॥
सो सुनीऐ हमरी बिरथा कहीयो दुख की जदुबीर हठी नो ॥

सः मम शोकग्रस्तं विथ्यं श्रोष्यति, (गच्छ) श्रीकृष्णं हतिलें वक्ष्यति।

ਹੇ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਅਨਾਥਨ ਨਾਥ ਸਹਾਇ ਕਰੋ ਕਹਿ ਰੋਦਨ ਕੀਨੋ ॥੧੦੧੬॥
हे ब्रिजनाथ अनाथन नाथ सहाइ करो कहि रोदन कीनो ॥१०१६॥

हे अक्रूर ! यादवानां नायकः ! त्वं मम सर्वा दुःखदं कथां कृष्णाय कथयसि, पुनः शोचन्ती सा अवदत्- हे ब्रजेश्वर! अस्माकं सदृशानां दरिद्रजीवानां कृपया साहाय्यं कुर्वन्तु।1016.

ਅਕ੍ਰੂਰ ਬਾਚ ॥
अक्रूर बाच ॥

अक्रूरस्य भाषणम् : १.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਦੇਖਿ ਦੁਖਾਤੁਰ ਪਾਰਥ ਮਾਤ ਕੋ ਯੌਂ ਕਹਿਯੋ ਤ੍ਵੈ ਸੁਤ ਹੀ ਨ੍ਰਿਪ ਹ੍ਵੈ ਹੈ ॥
देखि दुखातुर पारथ मात को यौं कहियो त्वै सुत ही न्रिप ह्वै है ॥

अर्जुनस्य मातरं पीडितां दृष्ट्वा अक्रूरः अवदत्, कृष्णस्य भवतः प्रति महती प्रेम अस्ति

ਸ੍ਯਾਮ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਘਨੀ ਤੁਮ ਸੋਂ ਤਿਹ ਤੇ ਤੁਮ ਕੋ ਅਤਿ ਹੀ ਸੁਖ ਦੈ ਹੈ ॥
स्याम की प्रीति घनी तुम सों तिह ते तुम को अति ही सुख दै है ॥

तव पुत्रो राजा भविष्यति, त्वं च महतीं आरामं प्राप्स्यसि

ਤੇਰੀ ਹੀ ਓਰਿ ਹ੍ਵੈ ਹੈ ਸੁਭ ਲਛਨ ਤੁਇ ਸੁਤ ਸਤ੍ਰਨ ਕੋ ਦੁਖ ਦੈ ਹੈ ॥
तेरी ही ओरि ह्वै है सुभ लछन तुइ सुत सत्रन को दुख दै है ॥

सर्वे शुभाशुभानि तव पक्षे भविष्यन्ति पुत्राः शत्रून् पीडयिष्यन्ति

ਰਾਜ ਸਭੈ ਉਹ ਹੀ ਲਹਿ ਹੈ ਹਰਿ ਸਤ੍ਰਨ ਕੋ ਜਮਲੋਕਿ ਪਠੈ ਹੈ ॥੧੦੧੭॥
राज सभै उह ही लहि है हरि सत्रन को जमलोकि पठै है ॥१०१७॥

राज्यं प्राप्य शत्रून् यमालयं प्रेषयिष्यन्ति।१०१७।

ਯੌ ਸੁਨ ਕੈ ਬਤੀਯਾ ਤਿਹ ਕੀ ਮਨ ਮੈ ਅਕ੍ਰੂਰਹਿ ਮੰਤ੍ਰ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥
यौ सुन कै बतीया तिह की मन मै अक्रूरहि मंत्र बिचारियो ॥

कुन्त्याः वचनं श्रुत्वा अक्रूरः गन्तुं चिन्तितवान्

ਕੈ ਕੈ ਪ੍ਰਨਾਮ ਚਲਿਯੋ ਤਬ ਹੀ ਨ੍ਰਿਪੁ ਤ੍ਵੈ ਸੁਤ ਹੋ ਇਹ ਭਾਤਿ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
कै कै प्रनाम चलियो तब ही न्रिपु त्वै सुत हो इह भाति उचारियो ॥

प्रणम्य जगाम, जनस्नेहं ज्ञातुं ।

ਕਾ ਸੰਗਿ ਲੋਗਨ ਕੋ ਹਿਤ ਹੈ ਇਹ ਚਿੰਤ ਕਰੀ ਪੁਰ ਮੈ ਪਗ ਧਾਰਿਯੋ ॥
का संगि लोगन को हित है इह चिंत करी पुर मै पग धारियो ॥

कौर्वैः सह वा पाण्डवैः सह वा अक्रूरः पुरं प्रविष्टवान्