श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 884


ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਪਕਵਾਨ ਪਕਾਯੋ ॥
भाति भाति पकवान पकायो ॥

सा मन्त्रिभिः सह राजं आहूय विविधान् भोजनं च कृतवती ।

ਤਾ ਮੈ ਜਹਰ ਘੋਰਿ ਕੈ ਡਾਰਿਯੋ ॥
ता मै जहर घोरि कै डारियो ॥

तस्मिन् विषं विलीयत्

ਰਾਜਾ ਜੂ ਕੋ ਮਾਰ ਹੀ ਡਾਰਿਯੋ ॥੫॥
राजा जू को मार ही डारियो ॥५॥

क्षोभणेन सा विषं अन्नं स्थापयित्वा सर्वे हताः |

ਜਬ ਰਾਜਾ ਜੂ ਮ੍ਰਿਤ ਬਸਿ ਭਏ ॥
जब राजा जू म्रित बसि भए ॥

यदा राजा मृतः (अन्ये च) ।

ਤਬ ਹੀ ਪਕਰ ਰਸੋਯਾ ਲਏ ॥
तब ही पकर रसोया लए ॥

यदा राजा मृतः अभवत् तदा सा पाककं आहूतवती ।

ਵਾਹੈ ਤਾਮ ਲੈ ਤਾਹਿ ਖੁਆਰਿਯੋ ॥
वाहै ताम लै ताहि खुआरियो ॥

स एव अन्नं ('तं') आदाय भोजयति स्म

ਤਾਹੂ ਕੌ ਤਬ ਹੀ ਹਨਿ ਡਾਰਿਯੋ ॥੬॥
ताहू कौ तब ही हनि डारियो ॥६॥

सा तं बाध्यं भक्षणं कृत्वा सः अपि हतः।(6)(1)

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਅਠਾਵਨੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੫੮॥੧੦੭੭॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे अठावनो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥५८॥१०७७॥अफजूं॥

अष्टपञ्चाशत् शुभच्रितरदृष्टान्तः राजमन्त्रीसंवादः, आशीर्वादेन सम्पन्नः। (५८)(१०७४) २.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਸਹਰ ਨਿਕੋਦਰ ਬਨਯੋ ਰਹੈ ॥
सहर निकोदर बनयो रहै ॥

निकोदरनगरे एकः शाहः तत्र निवसति स्म ।

ਦ੍ਵੈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਗ ਤਾ ਕੇ ਕਹੈ ॥
द्वै इसत्री जग ता के कहै ॥

तस्य द्वौ भार्या स्तः इति सर्वं शरीरं जानाति स्म ।

ਲਾਡਮ ਕੁਅਰਿ ਸੁਹਾਗਮ ਦੇਈ ॥
लाडम कुअरि सुहागम देई ॥

तेषां नाम लादम कुंवरः सुहागदेवी इत्यादयः बहवः आसन्

ਜਿਨ ਤੇ ਬਹੁ ਸਿਛ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਯ ਲੇਈ ॥੧॥
जिन ते बहु सिछ्या त्रिय लेई ॥१॥

तेभ्यः पाठं ग्रहीतुं तेषां समीपं स्त्रियः आगच्छन्ति स्म ।(१)

ਬਨਯੋ ਅਨਤ ਦੇਸ ਕਹ ਗਯੋ ॥
बनयो अनत देस कह गयो ॥

(सः) बनिया अन्यदेशं गतः

ਅਧਿਕ ਸੋਕ ਦੁਹੂੰਅਨ ਕੋ ਭਯੋ ॥
अधिक सोक दुहूंअन को भयो ॥

यदा शाहः विदेशं गतः तदा ते अतीव पीडिताः अभवन् ।

ਬਹੁਤ ਕਾਲ ਪਰਦੇਸ ਬਿਤਾਯੋ ॥
बहुत काल परदेस बितायो ॥

(सः) विदेशे बहुकालं व्यतीतवान्

ਖਾਟਿ ਕਮਾਇ ਦੇਸ ਕਹ ਆਯੋ ॥੨॥
खाटि कमाइ देस कह आयो ॥२॥

सः विदेशे चिरकालं स्थित्वा ततः बहुधनं अर्जयित्वा पुनः आगतः।(2)

ਕਿਤਕ ਦਿਨਨ ਬਨਿਯਾ ਘਰ ਆਯੋ ॥
कितक दिनन बनिया घर आयो ॥

बनिया केषाञ्चन दिवसानां अनन्तरं गृहम् आगता।

ਦੁਹੂੰ ਤ੍ਰਿਯਨ ਪਕਵਾਨ ਪਕਾਯੋ ॥
दुहूं त्रियन पकवान पकायो ॥

यदा शाहः पुनः आगन्तुं भवति स्म तदा तौ स्वादिष्टानि आहारपदार्थानि सज्जीकृतवन्तौ ।

ਵਹੁ ਜਾਨੈ ਮੇਰੇ ਘਰ ਐਹੈ ॥
वहु जानै मेरे घर ऐहै ॥

सः (एकः) चिन्तयन् मम गृहम् आगमिष्यति

ਵਹ ਜਾਨੈ ਮੇਰੇ ਹੀ ਜੈਹੈ ॥੩॥
वह जानै मेरे ही जैहै ॥३॥

एकः तस्याः समीपम् आगमिष्यामि इति चिन्तितवान् अन्यः तस्याः समीपं आगमिष्यामि इति चिन्तितवान्।(3)

ਏਕ ਗਾਵ ਬਨਿਯਾ ਰਹਿ ਗਯੋ ॥
एक गाव बनिया रहि गयो ॥

(मार्गे) बनिया एकस्मिन् ग्रामे स्थगितवती।

ਆਵਤ ਚੋਰ ਤ੍ਰਿਯਨ ਕੇ ਭਯੋ ॥
आवत चोर त्रियन के भयो ॥

शाहः मार्गे एकस्मिन् ग्रामे निरुद्धः आसीत्, अत्र एकस्याः स्त्रियाः गृहे चोराः भित्त्वा प्रविष्टाः ।

ਜਾਗਤ ਹੇਰਿ ਤ੍ਰਿਯਹਿ ਨਹਿ ਆਯੋ ॥
जागत हेरि त्रियहि नहि आयो ॥

सः (क) स्त्री जागृतां दृष्ट्वा (तस्याः गृहं) न आगतः।

ਦੁਤਿਯ ਤ੍ਰਿਯਾ ਕੇ ਘਰ ਕੌ ਧਾਯੋ ॥੪॥
दुतिय त्रिया के घर कौ धायो ॥४॥

जागृतां तां दृष्ट्वा परस्य गृहं गतः ।(४) ।

ਤ੍ਰਿਯ ਜਾਨ੍ਯੋ ਮੇਰੇ ਪਤਿ ਆਏ ॥
त्रिय जान्यो मेरे पति आए ॥

सा महिला मम पतिः आगतः इति चिन्तयति स्म

ਮਮ ਘਰ ਤੇ ਹਟਿ ਯਾ ਕੇ ਧਾਏ ॥
मम घर ते हटि या के धाए ॥

प्रथमा पतिः पुनः आगतः इति मन्यते स्म किन्तु, अधुना, अन्यस्य समीपं गतः ।

ਦੋਊ ਚਲੀ ਹਮ ਪਤਿਹਿ ਹਟੈ ਹੈ ॥
दोऊ चली हम पतिहि हटै है ॥

उभौ पतिं (परस्य गृहं गमनात्) निवारयितुं आरब्धवन्तौ।

ਮੋਰਿ ਆਪਨੇ ਧਾਮ ਲਯੈ ਹੈ ॥੫॥
मोरि आपने धाम लयै है ॥५॥

उभौ पतिं स्वगृहं प्रति गन्तुं गन्तुं निर्गतौ।(५)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਦੋਊ ਤ੍ਰਿਯ ਧਾਵਤ ਭਈ ਅਧਿਕ ਕੋਪ ਮਨ ਕੀਨ ॥
दोऊ त्रिय धावत भई अधिक कोप मन कीन ॥

तौ क्रोधेन यथाविधि ब्रिलं कृत्वा बहिः गतवन्तौ आस्ताम्।

ਤਸਕਰ ਕੋ ਪਤਿ ਜਾਨਿ ਕੈ ਦੁਹੂ ਤ੍ਰਿਯਨ ਗਹਿ ਲੀਨ ॥੬॥
तसकर को पति जानि कै दुहू त्रियन गहि लीन ॥६॥

चोरं पतिं भ्रान्त्या च तं गृहीतवन्तः।( ६)

ਤਸਕਰ ਕੋ ਪਤਿ ਭਾਵ ਤੇ ਦੇਖਿਯੋ ਦਿਯਾ ਜਰਾਇ ॥
तसकर को पति भाव ते देखियो दिया जराइ ॥

तौ दीपं प्रज्वाल्य तं पतिं ज्ञातुम् अभिप्रायेन पश्यतः ।

ਚੋਰ ਜਾਨਿ ਕੁਟਵਾਰ ਕੇ ਦੀਨੋ ਧਾਮ ਪਠਾਇ ॥੭॥
चोर जानि कुटवार के दीनो धाम पठाइ ॥७॥

परन्तु तं चोरत्वं ज्ञात्वा तं नगरपुलिसप्रमुखाय समर्प्य कारागारं कृतवान्।(7)(l)

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਉਨਸਠਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੫੯॥੧੦੮੪॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे उनसठवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥५९॥१०८४॥अफजूं॥

उनपञ्चाशत्तमः दृष्टान्तः शुभच्रितराणां राजमन्त्रीसंवादः, आशीर्वादेन सम्पन्नः। (५९)(१०८४) ९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਰਾਜਾ ਰਨਥੰਭੌਰ ਕੋ ਜਾ ਕੋ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਤਾਪ ॥
राजा रनथंभौर को जा को प्रबल प्रताप ॥

राजा रणथम्भौरः अतीव शुभः शासकः आसीत् ।

ਰਾਵ ਰੰਕ ਜਾ ਕੋ ਸਦਾ ਨਿਸ ਦਿਨ ਜਾਪਹਿ ਜਾਪ ॥੧॥
राव रंक जा को सदा निस दिन जापहि जाप ॥१॥

सर्वे तं पूजयन्ति स्म धनिनः दरिद्राः च।(1)

ਰੰਗ ਰਾਇ ਤਾ ਕੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਅਤਿ ਜੋਬਨ ਤਿਹ ਅੰਗ ॥
रंग राइ ता की त्रिया अति जोबन तिह अंग ॥

रङ्ग राए तस्य पत्नी आसीत्, या यौवनस्य प्रधानतायां आसीत् ।

ਰਾਜਾ ਕੌ ਪ੍ਯਾਰੀ ਰਹੈ ਜਿਹ ਲਖਿ ਲਜੈ ਅਨੰਗ ॥੨॥
राजा कौ प्यारी रहै जिह लखि लजै अनंग ॥२॥

रजः तां असाधारणतया प्रेम्णा पश्यति स्म यथा, अपि, कामदेवः तस्याः सम्मुखीकरणे लज्जितः आसीत्।(2)

ਏਕ ਦਿਵਸ ਤਿਹ ਰਾਵ ਨੈ ਸੁਭ ਉਪਬਨ ਮੈ ਜਾਇ ॥
एक दिवस तिह राव नै सुभ उपबन मै जाइ ॥

एकस्मिन् दिने राजा वनं गतः,

ਰੰਗ ਰਾਇ ਸੁਤ ਮਾਨਿ ਕੈ ਲੀਨੀ ਕੰਠ ਲਗਾਇ ॥੩॥
रंग राइ सुत मानि कै लीनी कंठ लगाइ ॥३॥

रङ्ग राये च आलिंग्य प्रेम्णा आलिंगितवान्।(3)

ਰੰਗ ਰਾਇ ਸੌ ਰਾਇ ਤਬ ਐਸੇ ਕਹੀ ਬਨਾਇ ॥
रंग राइ सौ राइ तब ऐसे कही बनाइ ॥

रजः रङ्ग राए इत्येवम् उक्तवान् ।

ਜ੍ਯੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦ੍ਵੈ ਮੈ ਗਹੀ ਤੋਹਿ ਨ ਨਰ ਗਹਿ ਜਾਇ ॥੪॥
ज्यो इसत्री द्वै मै गही तोहि न नर गहि जाइ ॥४॥

'यथा मया द्वौ स्त्रियः वशीकृतौ, तथैव त्वया द्वौ पुरुषौ अतिक्रान्तौ न शक्तौ।'(4)

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਕੇਤਕ ਦਿਵਸ ਬੀਤ ਜਬ ਗਏ ॥
केतक दिवस बीत जब गए ॥

यदा कश्चन समयः व्यतीतः

ਰੰਗ ਰਾਇ ਸਿਮਰਨ ਬਚ ਭਏ ॥
रंग राइ सिमरन बच भए ॥

कतिपयदिनानि व्यतीतानि राजः स्वसम्भाषणं विस्मृतवान् ।

ਏਕ ਪੁਰਖ ਸੌ ਨੇਹ ਲਗਾਯੋ ॥
एक पुरख सौ नेह लगायो ॥

(सः) दाढ्यश्मश्रुरहितः

ਬਿਨਾ ਸਮਸ ਜਾ ਕੌ ਲਖਿ ਪਾਯੋ ॥੫॥
बिना समस जा कौ लखि पायो ॥५॥

सा दाढ्यश्मश्रुहीनस्य पुरुषस्य प्रेम्णः अभवत् ।(५)

ਨਾਰੀ ਕੋ ਤਿਹ ਭੇਸ ਬਨਾਯੋ ॥
नारी को तिह भेस बनायो ॥

सः स्त्रीवेषं कृतवान्

ਰਾਜਾ ਸੌ ਇਹ ਭਾਤਿ ਜਤਾਯੋ ॥
राजा सौ इह भाति जतायो ॥

स्त्रीवेषं कृत्वा राजं तथाब्रवीत् ।

ਗ੍ਰਿਹ ਤੇ ਬਹਿਨਿ ਹਮਾਰੀ ਆਈ ॥
ग्रिह ते बहिनि हमारी आई ॥

मम भगिनी गृहात् आगता इति,

ਹਮ ਤੁਮ ਚਲਿ ਤਿਹ ਕਰੈ ਬਡਾਈ ॥੬॥
हम तुम चलि तिह करै बडाई ॥६॥

'भगिनी आगता, गत्वा तां अभिनन्दयामः।(6)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਟਰਿ ਆਗੇ ਤਿਹ ਲੀਜਿਐ ਬਹੁ ਕੀਜੈ ਸਨਮਾਨ ॥
टरि आगे तिह लीजिऐ बहु कीजै सनमान ॥

'वयं तां द्रष्टुं गत्वा तस्याः हार्दिकं स्वागतं कुर्मः।'

ਮੋਰੇ ਢਿਗ ਬੈਠਾਰਿਯੈ ਅਮਿਤ ਦਰਬੁ ਦੈ ਦਾਨ ॥੭॥
मोरे ढिग बैठारियै अमित दरबु दै दान ॥७॥

'ततः मम समीपे उपविष्टां कृत्वा तां बहु धनं ददातु।'(7)

ਤਿਹ ਨ੍ਰਿਪ ਟਰਿ ਆਗੈ ਲਿਯੋ ਬੈਠਾਰਿਯੋ ਤ੍ਰਿਯ ਤੀਰ ॥
तिह न्रिप टरि आगै लियो बैठारियो त्रिय तीर ॥

राजा अग्रे आगत्य स्वस्य स्त्रियं स्वस्य (भगिनी) समीपे आसनं कर्तुं दत्तवान्।

ਅਤਿ ਧਨੁ ਦੈ ਆਦਰੁ ਕਰਿਯੋ ਭਏ ਤ੍ਰਿਯਨ ਕੀ ਭੀਰ ॥੮॥
अति धनु दै आदरु करियो भए त्रियन की भीर ॥८॥

आदरपूर्वकं तां बहु धनं दत्तवान्, अन्ये बहवः स्त्रियः अपि तत्र समागताः।(8)

ਜਬ ਰਾਜਾ ਢਿਗ ਬੈਠ੍ਯੋ ਤਬ ਦੁਹੂੰਅਨ ਲਪਟਾਇ ॥
जब राजा ढिग बैठ्यो तब दुहूंअन लपटाइ ॥

तेषु राजे आसनमास्थितौ तौ परस्परं गृहीतवन्तौ ।

ਕੂਕਿ ਕੂਕਿ ਰੋਵਤ ਭਈ ਅਧਿਕ ਸਨੇਹ ਬਢਾਇ ॥੯॥
कूकि कूकि रोवत भई अधिक सनेह बढाइ ॥९॥

उच्चैः रोदितुम् आरब्धाः परस्परं च महतीं स्नेहं कृतवन्तः ।(९)

ਰੰਗ ਰਾਇ ਤਿਹ ਪੁਰਖ ਕੋ ਤ੍ਰਿਯ ਕੋ ਭੇਸ ਸੁਧਾਰਿ ॥
रंग राइ तिह पुरख को त्रिय को भेस सुधारि ॥

रङ्ग राए इत्यनेन तस्य पुरुषस्य स्त्रीवेषः कृतः आसीत्,

ਦਛਿਨੰਗ ਰਾਜਾ ਲਯੋ ਬਾਮੈ ਅੰਗ ਸੁ ਯਾਰ ॥੧੦॥
दछिनंग राजा लयो बामै अंग सु यार ॥१०॥

रजं च तस्याः दक्षिणे उपविष्टं कृत्वा कान्तं वामे च।(10)

ਯਹ ਭਗਨੀ ਤੋ ਪ੍ਰਾਨ ਪਤਿ ਯਾ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਨ ॥
यह भगनी तो प्रान पति या ते प्रीतम कौन ॥

'सा मम भगिनी त्वं च मम पूज्यः पतिः, अन्यः अपि तावत् प्रियः नास्ति।'

ਦਿਨ ਦੇਖਤ ਤ੍ਰਿਯ ਛਲਿ ਗਈ ਜਿਹ ਲਖਿ ਭਜਿਯੈ ਮੌਨ ॥੧੧॥
दिन देखत त्रिय छलि गई जिह लखि भजियै मौन ॥११॥

विस्तृते दिवसप्रकाशे स्त्रियः वञ्चयन्ति अतः अस्माभिः निरुद्धः भवितुम् अभवत्।(११)

ਅਤਿਭੁਤ ਗਤਿ ਬਨਿਤਾਨ ਕੀ ਜਿਨੈ ਨ ਪਾਵੈ ਕੋਇ ॥
अतिभुत गति बनितान की जिनै न पावै कोइ ॥

यतः छितराः अद्वितीयाः, न च कश्चित् प्रतीतुं शक्नोति।

ਭੇਦ ਸੁਰਾਸੁਰ ਨ ਲਹੈ ਜੋ ਚਾਹੈ ਸੋ ਹੋਇ ॥੧੨॥
भेद सुरासुर न लहै जो चाहै सो होइ ॥१२॥

तस्याः रहस्यं न कश्चित् ग्रहीतुम् अर्हति, न च देवा राक्षसा अपि।(12)(1)

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਸਾਠਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੬੦॥੧੦੯੬॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे साठवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥६०॥१०९६॥अफजूं॥

षष्टितमः दृष्टान्तः शुभच्रितराणां राजमन्त्रीसंवादः, आशीर्वादेन सम्पन्नः। (६०)(१०६६) २.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਬਨਿਯੋ ਗ੍ਵਾਰਿਏਰ ਕੇ ਮਾਹੀ ॥
बनियो ग्वारिएर के माही ॥

ग्वालियर-नगरे एकः बनिया (जीवितः) आसीत् ।

ਘਰ ਧਨ ਬਹੁ ਖਰਚਤ ਕਛੁ ਨਾਹੀ ॥
घर धन बहु खरचत कछु नाही ॥

एकः शाहः पूर्वं ग्वालियरनगरे निवसति स्म, तस्य गृहे बहु धनम् आसीत् ।

ਤਾ ਕੋ ਘਰ ਤਸਕਰ ਇਕ ਆਯੋ ॥
ता को घर तसकर इक आयो ॥

एकः चोरः तस्य गृहम् आगतः।

ਤਿਨ ਸਾਹੁਨਿ ਸੋ ਬਚਨ ਸੁਨਾਯੋ ॥੧॥
तिन साहुनि सो बचन सुनायो ॥१॥

एकदा चोरः स्वगृहम् आगत्य सः स्वपत्न्या सह चर्चां कृतवान्।(1)