श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1076


ਤੈ ਤ੍ਰਿਯ ਹਮ ਸੋ ਝੂਠ ਉਚਾਰੀ ॥
तै त्रिय हम सो झूठ उचारी ॥

हे नारी ! त्वया मम मृषावादः कृतः।

ਹਮ ਮੂੰਡੈਗੇ ਝਾਟਿ ਤਿਹਾਰੀ ॥੯॥
हम मूंडैगे झाटि तिहारी ॥९॥

अहं तव दाढ्यं मुण्डयिष्यामि। ९.

ਤੇਜ ਅਸਤੁਰਾ ਏਕ ਮੰਗਾਯੋ ॥
तेज असतुरा एक मंगायो ॥

(राजा) तीक्ष्णं क्षुरम् आहूतवान्

ਨਿਜ ਕਰ ਗਹਿ ਕੈ ਰਾਵ ਚਲਾਯੋ ॥
निज कर गहि कै राव चलायो ॥

राजा च हस्ते वहति स्म।

ਤਾ ਕੀ ਮੂੰਡਿ ਝਾਟਿ ਸਭ ਡਾਰੀ ॥
ता की मूंडि झाटि सभ डारी ॥

सर्वाणि केशानि मुण्डितवान्।

ਦੈ ਕੈ ਹਸੀ ਚੰਚਲਾ ਤਾਰੀ ॥੧੦॥
दै कै हसी चंचला तारी ॥१०॥

सा महिला ताडयित्वा हसति स्म। १०.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਪਾਨਿ ਭਰਾਯੋ ਰਾਵ ਤੇ ਨਿਜੁ ਕਰ ਝਾਟਿ ਮੁੰਡਾਇ ॥
पानि भरायो राव ते निजु कर झाटि मुंडाइ ॥

(प्रथमम्) राज्ञः जलम् आनयत् (ततः) हस्तात् झंटं मुण्डितवान्।

ਹੋਡ ਜੀਤ ਲੇਤੀ ਭਈ ਤਿਨ ਅਬਲਾਨ ਦਿਖਾਇ ॥੧੧॥
होड जीत लेती भई तिन अबलान दिखाइ ॥११॥

ताः स्त्रियः दर्शयित्वा सः शर्तं गृहीतवान् । ११.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਨਬਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੯੦॥੩੬੦੦॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे इक सौ नबवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥१९०॥३६००॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य १९०तमस्य अध्यायस्य समापनम्, सर्वं शुभम्। १९०.३६०० इति । गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਏਕ ਲਹੌਰ ਛਤ੍ਰਿਜਾ ਰਹੈ ॥
एक लहौर छत्रिजा रहै ॥

तत्र लाहौर-नगरे स्नुषा निवसति स्म ।

ਰਾਇ ਪ੍ਰਬੀਨ ਤਾਹਿ ਜਗ ਕਹੈ ॥
राइ प्रबीन ताहि जग कहै ॥

सर्वे तं प्रबिन राय इति आह्वयन्ति स्म।

ਅਪ੍ਰਮਾਨ ਤਿਹ ਪ੍ਰਭਾ ਬਿਰਾਜੈ ॥
अप्रमान तिह प्रभा बिराजै ॥

तस्याः सौन्दर्यं अगणनीयम् आसीत्

ਦੇਵ ਜਨਨਿ ਕੋ ਲਖਿ ਮਨੁ ਲਾਜੈ ॥੧॥
देव जननि को लखि मनु लाजै ॥१॥

तं दृष्ट्वा देवमातरोऽपि लज्जिताः | १.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਏਕ ਮੁਗਲ ਤਿਹ ਨ੍ਰਹਾਤ ਕੈ ਰੀਝ੍ਯੋ ਅੰਗ ਨਿਹਾਰਿ ॥
एक मुगल तिह न्रहात कै रीझ्यो अंग निहारि ॥

स्नानकाले तस्याः शरीरं दृष्ट्वा मुग्धः मुग्धः अभवत् ।

ਗਿਰਿਯੋ ਮੂਰਛਨਾ ਹ੍ਵੈ ਧਰਨਿ ਬਿਰਹਾ ਤਨ ਗਯੋ ਮਾਰਿ ॥੨॥
गिरियो मूरछना ह्वै धरनि बिरहा तन गयो मारि ॥२॥

(सः) बिरहोनस्य (बाणस्य) शब्दात् मूर्च्छितः भूमौ पतितः। २.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਧਾਮ ਆਨ ਇਕ ਸਖੀ ਬੁਲਾਈ ॥
धाम आन इक सखी बुलाई ॥

सः गृहम् आगत्य दासीं ('सखी') आहूतवान् ।

ਬਾਤ ਸਭੈ ਤਿਹ ਤੀਰ ਜਤਾਈ ॥
बात सभै तिह तीर जताई ॥

सर्वं च तस्मै कथितवान्।

ਜੌ ਮੋ ਕੌ ਤੂ ਤਾਹਿ ਮਿਲਾਵੈ ॥
जौ मो कौ तू ताहि मिलावै ॥

यदि त्वं मां तेन सह मिलसि

ਅਪੁਨੇ ਮੁਖ ਮਾਗੈ ਸੋ ਪਾਵੈ ॥੩॥
अपुने मुख मागै सो पावै ॥३॥

अतः भवता याचितं (पुरस्कारं) प्राप्नुत। ३.

ਤਬ ਸੋ ਸਖੀ ਧਾਮ ਤਿਹ ਗਈ ॥
तब सो सखी धाम तिह गई ॥

ततः सा दासी तस्य गृहं गतवती

ਐਸੋ ਬਚਨ ਬਖਾਨਤ ਭਈ ॥
ऐसो बचन बखानत भई ॥

तथा च वार्तालापं आरब्धवान्।

ਮਾਤਾ ਤੋਰਿ ਬੁਲਾਵਤ ਤੋ ਕੌ ॥
माता तोरि बुलावत तो कौ ॥

भवतः माता भवन्तं आह्वयति।

ਤਾ ਤੇ ਪਠੈ ਦਯੋ ਹ੍ਯਾਂ ਮੋ ਕੌ ॥੪॥
ता ते पठै दयो ह्यां मो कौ ॥४॥

अत एव अहम् अत्र प्रेषितः। ४.

ਯੌ ਜਬ ਬਚਨ ਤਾਹਿ ਤਿਹ ਕਹਿਯੋ ॥
यौ जब बचन ताहि तिह कहियो ॥

इत्युक्ते ताम् ।

ਮਿਲਬ ਸੁਤਾ ਮਾਤਾ ਸੌ ਚਹਿਯੋ ॥
मिलब सुता माता सौ चहियो ॥

अतः कन्या अपि मातरं मिलितुम् इच्छति स्म ।

ਡੋਰੀ ਬਿਖੈ ਤਾਹਿ ਬੈਠਾਰਿਯੋ ॥
डोरी बिखै ताहि बैठारियो ॥

सुखपाले उपविष्टवान्

ਦਰ ਪਰਦਨ ਦ੍ਰਿੜ ਐਚਿ ਸਵਾਰਿਯੋ ॥੫॥
दर परदन द्रिड़ ऐचि सवारियो ॥५॥

द्वारस्य च पर्दां दृढतया बद्धवान्। ५.

ਤਾ ਕੌ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਕਛੂ ਨਹਿ ਆਵੈ ॥
ता कौ द्रिसटि कछू नहि आवै ॥

सः किमपि न दृष्टवान् ।

ਕੁਟਨੀ ਚਹੈ ਜਹਾ ਲੈ ਜਾਵੈ ॥
कुटनी चहै जहा लै जावै ॥

प्फेकुटानी तं यत्र इच्छति तत्र नेतुम् अर्हति।

ਮਾਤ ਨਾਮ ਲੈ ਤਾਹਿ ਸਿਧਾਈ ॥
मात नाम लै ताहि सिधाई ॥

मातुः नाम गृहीत्वा सा तां गृहीतवती

ਲੈ ਕੈ ਧਾਮ ਮੁਗਲ ਕੇ ਆਈ ॥੬॥
लै कै धाम मुगल के आई ॥६॥

गृहीत्वा च मुगलस्य गृहम् आगतः। ६.

ਪਰਦਾ ਤਹੀ ਉਘਾਰਾ ਜਾਈ ॥
परदा तही उघारा जाई ॥

तत्र गत्वा पर्दां उत्थापितवान्

ਤਾਸ ਬੇਗ ਜਹ ਸੇਜ ਸੁਹਾਈ ॥
तास बेग जह सेज सुहाई ॥

यत्र तास बेगः ऋषिम् अवलम्बितवान् आसीत्।

ਬਹਿਯਾ ਆਨਿ ਮੁਗਲ ਤਬ ਗਹੀ ॥
बहिया आनि मुगल तब गही ॥

अथ मुगलः आगत्य (तस्य) बाहुं गृहीतवान्।

ਚਿਤ ਮੈ ਚਕ੍ਰਿਤ ਚੰਚਲਾ ਰਹੀ ॥੭॥
चित मै चक्रित चंचला रही ॥७॥

(सा) स्त्रियाः मनसि विस्मिता अभवत्। ७.

ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਲੋਪ ਅਬ ਭਯੋ ॥
मेरे धरम लोप अब भयो ॥

(अहं तत् चिन्तयितुं आरब्धवान्) तुर्कः मम शरीरं स्वशरीरेण स्पृष्टवान्,

ਤੁਰਕ ਅੰਗ ਸੌ ਅੰਗ ਭਿਟਯੋ ॥
तुरक अंग सौ अंग भिटयो ॥

(अतः) इदानीं मम धर्मः दूषितः अस्ति।

ਤਾ ਤੇ ਕਛੂ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਨਾਊ ॥
ता ते कछू चरित्र बनाऊ ॥

एतत् कृत्वा चरित्रक्रीडाः न भवन्ति

ਜਾ ਤੇ ਛੂਟਿ ਮੁਗਲ ਤੇ ਜਾਊ ॥੮॥
जा ते छूटि मुगल ते जाऊ ॥८॥

येन अहं मुक्तः भविष्यामि (मुगलस्य उत्पीडनात्)। ८.

ਅਬ ਆਇਸੁ ਤੁਮਰੋ ਜੌ ਪਾਊ ॥
अब आइसु तुमरो जौ पाऊ ॥

(मुगलं सम्बोध्य वक्तुं आरब्धवान्) अधुना यदि भवतः अनुमतिः अस्ति

ਸਭ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਗਾਰ ਬਨਾਊ ॥
सभ सुंदर सिंगार बनाऊ ॥

अतः अहं सर्वविधं सुन्दरं अलङ्कारं धारयामि।

ਬਹੁਰਿ ਆਇ ਤੁਮ ਸਾਥ ਬਿਹਾਰੋ ॥
बहुरि आइ तुम साथ बिहारो ॥

ततः आगत्य भवता सह आनन्दं लभत

ਤੁਮਰੋ ਚਿਤ ਕੋ ਸੋਕ ਨਿਵਾਰੋ ॥੯॥
तुमरो चित को सोक निवारो ॥९॥

मनसः पीडां च दूरीकरोतु। ९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਬਨਾਇ ਕੈ ਕੇਲ ਕਰੌ ਤਵ ਸੰਗ ॥
हार सिंगार बनाइ कै केल करौ तव संग ॥

हारं अलङ्कृत्य त्वया सह कीलकं करिष्यामि।

ਬਹੁਰਿ ਤਿਹਾਰੇ ਗ੍ਰਿਹ ਬਸੌ ਹ੍ਵੈ ਤੁਮ ਤ੍ਰਿਯ ਅਰਧੰਗ ॥੧੦॥
बहुरि तिहारे ग्रिह बसौ ह्वै तुम त्रिय अरधंग ॥१०॥

अथ तव गृहे वसिष्यामि तव अर्धङ्गणी | १०.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਯੌ ਕਹਿ ਬਚਨ ਤਹਾ ਤੇ ਗਈ ॥
यौ कहि बचन तहा ते गई ॥

इत्युक्त्वा (सा) तत्रैव प्रस्थिता

ਗ੍ਰਿਹ ਕੌ ਆਗਿ ਲਗਾਵਤ ਭਈ ॥
ग्रिह कौ आगि लगावत भई ॥

गृहं च (बहिः) अग्निम् अयच्छत्।

ਕੁਟਨੀ ਸਹਿਤ ਮੁਗਲ ਕੌ ਜਾਰਿਯੋ ॥
कुटनी सहित मुगल कौ जारियो ॥

(एवं) मूत्राशयेन सह मुगलं दग्धवान्।

ਬਾਲ ਆਪਨੋ ਧਰਮ ਉਬਾਰਿਯੋ ॥੧੧॥
बाल आपनो धरम उबारियो ॥११॥

सा महिला स्वधर्मं रक्षितवती। ११.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕਯਾਨਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੯੧॥੩੬੧੧॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे इक सौ इकयानवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥१९१॥३६११॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य १९१तमोऽध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। १९१.३६११ इति । गच्छति

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਬਡੋ ਅਪ੍ਰਮਾਨ ਜਿਹ ਰੂਪ ॥
तेज सिंघ राजा बडो अप्रमान जिह रूप ॥

तेजसिंहः नाम महान् राजा आसीत् यः अतीव सुन्दरः आसीत् ।

ਗਾਨ ਕਲਾ ਤਾ ਕੀ ਸਖੀ ਰਤਿ ਕੇ ਰਹੈ ਸਰੂਪ ॥੧॥
गान कला ता की सखी रति के रहै सरूप ॥१॥

तस्य गानकला नाम दासी आसीत् या रति (कामदेवस्य पत्नी) इव सुन्दरी आसीत्।१.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਰਾਜਾ ਕੋ ਤਾ ਸੌ ਹਿਤ ਭਾਰੋ ॥
राजा को ता सौ हित भारो ॥

राजा तस्याः अतीव प्रीतिमान् आसीत्

ਦਾਸੀ ਤੇ ਰਾਨੀ ਕਰਿ ਡਾਰੋ ॥
दासी ते रानी करि डारो ॥

(येन सा) दासात् राज्ञी कृता।

ਜੈਸੇ ਕਰੈ ਰਸਾਇਨ ਕੋਈ ॥
जैसे करै रसाइन कोई ॥

यथा कस्यापि रसायनस्य

ਤਾਬੈ ਸੌ ਸੋਨਾ ਸੋ ਹੋਈ ॥੨॥
ताबै सौ सोना सो होई ॥२॥

ताम्रं सुवर्णरूपेण परिणमयति। २.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਰੈਨਿ ਦਿਨਾ ਤਿਹ ਧਾਮ ਰਾਵ ਜੂ ਆਵਈ ॥
रैनि दिना तिह धाम राव जू आवई ॥

अहोरात्रौ राजा स्वगृहमागतः

ਕਾਮ ਕੇਲ ਨਿਸ ਦਿਨ ਤਿਸ ਸੰਗ ਕਮਾਵਈ ॥
काम केल निस दिन तिस संग कमावई ॥

तेन सह दिवारात्रौ क्रीडति स्म।

ਦਾਸ ਏਕ ਪਰ ਸੋ ਦਾਸੀ ਅਟਕਤਿ ਭਈ ॥
दास एक पर सो दासी अटकति भई ॥

सा दासी दासेन सह अटत्

ਹੋ ਪਤਿ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਿਸਾਰਿ ਤਬੈ ਚਿਤ ਤੇ ਦਈ ॥੩॥
हो पति की प्रीति बिसारि तबै चित ते दई ॥३॥

भर्तुः (राजस्य) च प्रीतिः तदा विस्मृतः। ३.

ਤਿਲ ਚੁਗਨਾ ਪਰ ਗਾਨ ਕਲਾ ਅਟਕਤ ਭਈ ॥
तिल चुगना पर गान कला अटकत भई ॥

तिल चुगना (नाम दास सुतु) गीतेन मोहितः अभवत् ।

ਨ੍ਰਿਪ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਿਸਾਰਿ ਤੁਰਤ ਚਿਤ ਤੇ ਦਈ ॥
न्रिप की प्रीति बिसारि तुरत चित ते दई ॥

(सः) सद्यः राज्ञः प्रेम विस्मृतवान्।

ਜੋ ਦਾਸੀ ਸੌ ਪ੍ਰੇਮ ਪੁਰਖੁ ਕੋਊ ਠਾਨਈ ॥
जो दासी सौ प्रेम पुरखु कोऊ ठानई ॥

दासीं प्रेम्णा पतति पुरुषः ।