श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 461


ਜਿਉ ਤੜਾਗ ਆਪ ਕਉ ਸੁ ਮਾਲਾ ਜੈਸੇ ਜਾਪੁ ਕਉ ਸੋ ਪੁੰਨਿ ਜੈਸੇ ਪਾਪ ਕਉ ਜਿਉ ਆਲ ਬਾਲ ਤਰੁ ਕੋ ॥
जिउ तड़ाग आप कउ सु माला जैसे जापु कउ सो पुंनि जैसे पाप कउ जिउ आल बाल तरु को ॥

यथा टङ्की जलं परिवेष्टयति, माला नाम पुनरुक्तिं, गुणाः दुष्टान् आवृत्य लताः ककड़ीं परितः

ਜੈਸੇ ਉਡ ਧ੍ਰੂਅ ਕਉ ਸਮੁਦਰ ਜੈਸੇ ਭੂਅ ਕਉ ਸੁ ਤੈਸੇ ਘੇਰਿ ਲੀਨੋ ਹੈ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਬਰ ਕੋ ॥੧੬੩੫॥
जैसे उड ध्रूअ कउ समुदर जैसे भूअ कउ सु तैसे घेरि लीनो है खड़ग सिंघ बर को ॥१६३५॥

यथा आकाशः ध्रुवतारकं परितः, समुद्रः अपि तथैव पृथिवीं परितः, एते वीराः महाबलं खड़गसिंहं परितः कृतवन्तः।1635।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਘੇਰਿ ਲਯੋ ਖੜਗੇਸ ਜਬੈ ਤਬ ਹੀ ਦੁਰਜੋਧਨ ਕੋਪ ਭਯੋ ਹੈ ॥
घेरि लयो खड़गेस जबै तब ही दुरजोधन कोप भयो है ॥

खड़गसिंहं परितः कृत्वा दुर्योधनः अतीव क्रुद्धः अभवत्

ਪਾਰਥ ਭੀਮ ਜੁਧਿਸਟਰ ਭੀਖਮ ਅਉਰ ਹਲੀ ਹਲੁ ਪਾਨਿ ਲਯੋ ਹੈ ॥
पारथ भीम जुधिसटर भीखम अउर हली हलु पानि लयो है ॥

अर्जुनः भीमश्च युधिष्ठरः भीष्मः च स्वशस्त्राणि गृहीत्वा बलरामः हलं वहति स्म

ਭਾਨੁਜ ਦ੍ਰਉਣ ਜੁ ਅਉਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸੁ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਲਏ ਅਰਿ ਓਰਿ ਗਯੋ ਹੈ ॥
भानुज द्रउण जु अउर क्रिपा सु क्रिपान लए अरि ओरि गयो है ॥

कर्ण ('भानुज') द्रोणाचार्यः कृपाचार्यश्च कीर्पानैः शत्रुं प्रति अगच्छत्।

ਅਤ੍ਰਨ ਲਾਤਨ ਮੂਕਨ ਦਾਤਨ ਕੋ ਤਹਾ ਆਹਵ ਹੋਤ ਭਯੋ ਹੈ ॥੧੬੩੬॥
अत्रन लातन मूकन दातन को तहा आहव होत भयो है ॥१६३६॥

द्रोणाचार्यः, कृपाचार्यः, करणः इत्यादयः शत्रुं प्रति प्रगताः, घोरं युद्धं बाहुपादमुष्टिदन्तैः आरब्धम्।१६३६।

ਸ੍ਰੀ ਖੜਗੇਸ ਲਯੋ ਧਨੁ ਬਾਨ ਸੰਭਾਰਿ ਕਈ ਅਰਿ ਕੋਟਿ ਸੰਘਾਰੇ ॥
स्री खड़गेस लयो धनु बान संभारि कई अरि कोटि संघारे ॥

खड़गसिंहः धनुर्बाणधरः कोटिशत्रून् मारितवान् |

ਬਾਜ ਪਰੇ ਕਹੂੰ ਤਾਜ ਗਿਰੇ ਗਜਰਾਜ ਗਿਰੇ ਗਿਰਿ ਸੇ ਧਰਿ ਕਾਰੇ ॥
बाज परे कहूं ताज गिरे गजराज गिरे गिरि से धरि कारे ॥

क्वचित् अश्वाः, क्वचित् पतिताः कृष्णा गजाः पर्वताः

ਘਾਇਲ ਏਕ ਪਰੇ ਤਰਫੈ ਸੁ ਮਨੋ ਕਰਸਾਯਲ ਸਿੰਘ ਬਿਡਾਰੇ ॥
घाइल एक परे तरफै सु मनो करसायल सिंघ बिडारे ॥

बहूनि क्षतिग्रस्ताः दुःखिताः च सन्ति, यथा 'कार्सायलः' (कृष्णमृगः) सिंहेन हतः।

ਏਕ ਬਲੀ ਕਰਵਾਰਨ ਸੋ ਅਰਿ ਲੋਥ ਪਰੀ ਤਿਹ ਮੂੰਡ ਉਤਾਰੇ ॥੧੬੩੭॥
एक बली करवारन सो अरि लोथ परी तिह मूंड उतारे ॥१६३७॥

केचन पतिताः सिंहेन मर्दितस्य गजस्य कुमार इव विकृष्यन्ते केचन च तादृशाः शक्तिशालिनः पतितशवस्य शिरः विच्छिन्दन्तः।१६३७।

ਭੂਪਤਿ ਬਾਨ ਕਮਾਨ ਗਹੀ ਜਦੁਬੀਰਨ ਕੇ ਅਭਿਮਾਨ ਉਤਾਰੇ ॥
भूपति बान कमान गही जदुबीरन के अभिमान उतारे ॥

राजा (खरगसिंहः) धनुषं बाणं च गृहीत्वा यादवयोद्धानां गौरवं अवतारितवान्।

ਫੇਰਿ ਲਈ ਜਮਧਾਰਿ ਸੰਭਾਰਿ ਹਕਾਰ ਕੇ ਸਤ੍ਰਨ ਕੇ ਉਰ ਫਾਰੇ ॥
फेरि लई जमधारि संभारि हकार के सत्रन के उर फारे ॥

स राजा धनुर्बाणमुदाहृत्य यादवदर्पं चूर्णं कृत्वा ततः हस्ते परशुं गृहीत्वा शत्रुणां हृदयं विदारयति स्म

ਘਾਇ ਏਕ ਗਿਰੇ ਰਨ ਮੈ ਅਪਨੇ ਮਨ ਮੈ ਜਗਦੀਸ ਸੰਭਾਰੇ ॥
घाइ एक गिरे रन मै अपने मन मै जगदीस संभारे ॥

योद्धा युद्धे क्षतम् भूत्वा मनसि भगवन्तं स्मरन्ति

ਤੇ ਵਹ ਮੋਖ ਭਏ ਤਬ ਹੀ ਭਵ ਕੋ ਤਰ ਕੈ ਹਰਿ ਲੋਕਿ ਪਧਾਰੇ ॥੧੬੩੮॥
ते वह मोख भए तब ही भव को तर कै हरि लोकि पधारे ॥१६३८॥

ये युद्धे मृताः, ते मोक्षं प्राप्तवन्तः, ते च घोरं संसारसागरं पारं कृत्वा भगवतः निवासं गतवन्तः।1638।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਨਿਪਟ ਸੁਭਟ ਚਟਪਟ ਕਟੇ ਖਟਪਟ ਕਹੀ ਨ ਜਾਇ ॥
निपट सुभट चटपट कटे खटपट कही न जाइ ॥

अतिशीघ्रं छिन्नाः महाबलाः युद्धस्य घोरत्वं न वर्णयितुं शक्यते

ਸਟਪਟ ਜੇ ਭਾਜੇ ਤਿਨਹੁ ਪਾਰਥ ਕਹਿਓ ਸੁਨਾਇ ॥੧੬੩੯॥
सटपट जे भाजे तिनहु पारथ कहिओ सुनाइ ॥१६३९॥

ये शीघ्रं पलायन्ते तान् अर्जुन उवाच,१६३९

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਕੈ ਕਾਜ ਕੋ ਆਜ ਕਰੋ ਸਭ ਹੀ ਭਟ ਨਾਹਿ ਟਰੋ ॥
स्री ब्रिजराज कै काज को आज करो सभ ही भट नाहि टरो ॥

“हे योद्धवः ! कृष्णनियुक्तं कार्यं कुरु युद्धक्षेत्रात् मा पलायस्व |

ਧਨੁ ਬਾਨ ਸੰਭਾਰ ਕੈ ਪਾਨਨ ਮੈ ਅਰਿ ਭੂਪਤਿ ਕਉ ਲਲਕਾਰਿ ਪਰੋ ॥
धनु बान संभार कै पानन मै अरि भूपति कउ ललकारि परो ॥

धनुर्बाणहस्तेषु धनुर्बाणौ नृपं क्रन्दन् पततु |

ਮੁਖ ਤੇ ਮਿਲਿ ਮਾਰ ਹੀ ਮਾਰ ਰਰੋ ਅਪੁਨੇ ਅਪੁਨੇ ਹਥਿਯਾਰ ਧਰੋ ॥
मुख ते मिलि मार ही मार ररो अपुने अपुने हथियार धरो ॥

“हस्तेषु शस्त्राणि धृत्वा हन्तु वध’ इति उद्घोषय ।

ਤੁਮ ਤੋ ਕੁਲ ਕੀ ਕਛੁ ਲਾਜ ਕਰੋ ਖੜਗੇਸ ਕੇ ਸੰਗਿ ਲਰੋ ਨ ਡਰੋ ॥੧੬੪੦॥
तुम तो कुल की कछु लाज करो खड़गेस के संगि लरो न डरो ॥१६४०॥

स्वगोत्रस्य परम्परायाः विषये न्यूनातिन्यूनं किञ्चित् चिन्तयित्वा खड़गसिंहेन सह निर्भयेन युद्धं कुर्वन्तु” इति १६४० ।

ਭਾਨੁਜ ਕੋਪ ਭਯੋ ਚਿਤ ਮੈ ਤਿਹ ਭੂਪਤਿ ਕੇ ਹਠਿ ਸਾਮੁਹੇ ਧਾਯੋ ॥
भानुज कोप भयो चित मै तिह भूपति के हठि सामुहे धायो ॥

सूर्यात्मजः करणः क्रोधः राज्ञः पुरतः दृढतया स्थितः

ਚਾਪ ਚਢਾਇ ਲਯੋ ਕਰ ਮੈ ਸਰ ਯੌ ਤਬ ਹੀ ਇਕ ਬੈਨ ਸੁਨਾਯੋ ॥
चाप चढाइ लयो कर मै सर यौ तब ही इक बैन सुनायो ॥

आकृष्य च धनुषं बाणं हस्ते गृहीत्वा राज्ञः |

ਆਯੋ ਹੈ ਕੇਹਰਿ ਕੇ ਮੁਖ ਮੈ ਮ੍ਰਿਗ ਐਸੇ ਕਹਿਯੋ ਨ੍ਰਿਪ ਤਊ ਸੁਨਿ ਪਾਯੋ ॥
आयो है केहरि के मुख मै म्रिग ऐसे कहियो न्रिप तऊ सुनि पायो ॥

“किं त्वं शृणोषि राजन् ! इदानीं त्वं मृग इव सिंहस्य मुखे पतितः

ਭੂਪਤਿ ਹਾਥਿ ਲਯੋ ਧਨੁ ਬਾਨ ਸੰਭਾਰਿ ਕਹਿਓ ਮੁਖ ਤੇ ਸਮਝਾਯੋ ॥੧੬੪੧॥
भूपति हाथि लयो धनु बान संभारि कहिओ मुख ते समझायो ॥१६४१॥

” राजा धनुः बाणं च हस्ते गृहीत्वा सूर्यपुत्रम् उपदिश्य अवदत्,१६४१

ਭਾਨੁਜ ਕਾਹੇ ਕਉ ਜੁਝਿ ਮਰੋ ਗ੍ਰਿਹ ਜਾਹੁ ਭਲੋ ਦਿਨ ਕੋਇਕ ਜੀਜੋ ॥
भानुज काहे कउ जुझि मरो ग्रिह जाहु भलो दिन कोइक जीजो ॥

“हे सूर्यपुत्र करण! किमर्थं म्रियमाणः इच्छसि ? भवन्तः गत्वा केचन दिवसाः जीविताः भवेयुः

ਖਾਤ ਹਲਾਹਲ ਕਿਉ ਅਪਨੇ ਕਰਿ ਜਾਇ ਕੈ ਧਾਮੁ ਸੁਧਾ ਰਸੁ ਪੀਜੋ ॥
खात हलाहल किउ अपने करि जाइ कै धामु सुधा रसु पीजो ॥

किमर्थं स्वहस्तेन विषं गृह्णासि, गृहं गत्वा सुखेन अमृतं क्वथयसि” इति ।

ਯੌ ਕਹਿ ਭੂਪਤਿ ਬਾਨ ਹਨਿਓ ਮੁਖ ਤੇ ਕਹਿਯੋ ਜੁਧਹਿ ਕੋ ਫਲੁ ਲੀਜੋ ॥
यौ कहि भूपति बान हनिओ मुख ते कहियो जुधहि को फलु लीजो ॥

इत्युक्त्वा राजा बाणं विसृज्य आह-युद्धागमनस्य फलं पश्यतु

ਲਾਗਤਿ ਬਾਨ ਗਿਰਿਓ ਮੁਰਛਾਇ ਕੈ ਸ੍ਰਉਨ ਗਿਰਿਓ ਸਗਰੋ ਅੰਗ ਭੀਜੋ ॥੧੬੪੨॥
लागति बान गिरिओ मुरछाइ कै स्रउन गिरिओ सगरो अंग भीजो ॥१६४२॥

” बाणेन आहतः स अचेतनः पतितः सर्वं शरीरं रक्तेन पूर्णम् ॥१६४२॥

ਤਉ ਹੀ ਲਉ ਭੀਮ ਗਦਾ ਗਹਿ ਕੈ ਪੁਨਿ ਪਾਰਥ ਲੈ ਕਰ ਮੈ ਧਨ ਧਾਯੋ ॥
तउ ही लउ भीम गदा गहि कै पुनि पारथ लै कर मै धन धायो ॥

ततो भीमः गदां धनुषा अर्जुनः |

ਭੀਖਮ ਦ੍ਰੋਣ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਹਦੇਵ ਸੁ ਭੂਰਸ੍ਰਵਾ ਮਨਿ ਕੋਪ ਬਢਾਯੋ ॥
भीखम द्रोण क्रिपा सहदेव सु भूरस्रवा मनि कोप बढायो ॥

भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, सहदेव भूर्श्रव आदि भी क्रुद्ध हुए

ਸ੍ਰੀ ਦੁਰਜੋਧਨ ਰਾਇ ਜੁਧਿਸਟਰ ਸ੍ਰੀ ਬਿਜ ਨਾਇਕ ਲੈ ਦਲੁ ਆਯੋ ॥
स्री दुरजोधन राइ जुधिसटर स्री बिज नाइक लै दलु आयो ॥

दुर्योधनः युधिष्ठरः कृष्णश्च सैन्येन सह आगताः |

ਭੂਪ ਕੇ ਤੀਰਨ ਕੇ ਡਰ ਤੇ ਬਰ ਬੀਰਨ ਤਉ ਮਨ ਮੈ ਡਰ ਪਾਯੋ ॥੧੬੪੩॥
भूप के तीरन के डर ते बर बीरन तउ मन मै डर पायो ॥१६४३॥

नृपस्य बाणैर्विक्रमाः मनसा भयभीताः ॥१६४३॥

ਤਉ ਲਗਿ ਸ੍ਰੀਪਤਿ ਆਪ ਕੁਪਿਯੋ ਸਰ ਭੂਪਤਿ ਕੇ ਉਰ ਮੈ ਇਕ ਮਾਰਿਓ ॥
तउ लगि स्रीपति आप कुपियो सर भूपति के उर मै इक मारिओ ॥

तावत्कालं यावत् कृष्णः महाक्रोधः राज्ञः हृदये बाणं निपातितवान्

ਏਕ ਹੀ ਬਾਨ ਕੋ ਤਾਨ ਤਬੈ ਤਿਹ ਸਾਰਥੀ ਕੋ ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਪ੍ਰਹਾਰਿਓ ॥
एक ही बान को तान तबै तिह सारथी को प्रतिअंग प्रहारिओ ॥

इदानीं सः धनुषं कर्षन् सूतं प्रति बाणं विसृजत् |

ਭੂਪਤਿ ਆਗੇ ਹੀ ਹੋਤ ਭਯੋ ਰਨ ਭੂਮਹਿ ਤੇ ਨ ਟਰਿਓ ਪਗ ਟਾਰਿਓ ॥
भूपति आगे ही होत भयो रन भूमहि ते न टरिओ पग टारिओ ॥

इदानीं राजा अग्रे अगच्छत्, तस्य पादौ रणक्षेत्रे स्खलिताः |

ਸੂਰ ਸਰਾਹਤ ਭੇ ਸਭ ਹੀ ਜਸੁ ਯੋਂ ਮੁਖ ਤੇ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਉਚਾਰਿਓ ॥੧੬੪੪॥
सूर सराहत भे सभ ही जसु यों मुख ते कबि स्याम उचारिओ ॥१६४४॥

कविः कथयति यत् सर्वे योद्धाः अस्य युद्धस्य स्तुतिं कर्तुं आरब्धवन्तः।1644।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਕੋ ਅਵਿਲੋਕ ਕੈ ਆਨਨ ਇਉ ਕਹਿ ਕੈ ਨ੍ਰਿਪ ਬਾਤ ਸੁਨਾਈ ॥
स्री हरि को अविलोक कै आनन इउ कहि कै न्रिप बात सुनाई ॥

श्रीकृष्णस्य मुखं दृष्ट्वा राजा एवंब्रवीत् |

ਛੂਟ ਰਹੀ ਅਲਕੈ ਕਟਿ ਲਉ ਉਪਮਾ ਮੁਖ ਕੀ ਬਰਨੀ ਨਹੀ ਜਾਈ ॥
छूट रही अलकै कटि लउ उपमा मुख की बरनी नही जाई ॥

कृष्णं दृष्ट्वा राजा उक्तवान् – “अतिसुन्दरकेशाः प्राप्ताः तव मुखस्य महिमा अनिर्वचनीयः

ਚਾਰੁ ਦਿਪੈ ਅਖੀਆਨ ਦੋਊ ਉਪਮਾ ਨ ਕਛੂ ਇਨ ਤੇ ਅਧਿਕਾਈ ॥
चारु दिपै अखीआन दोऊ उपमा न कछू इन ते अधिकाई ॥

“अत्यन्तं मनोहरं तव नेत्रं किमपि न तुल्यम्

ਜਾਹੁ ਚਲੇ ਤੁਮ ਕਉ ਹਰਿ ਛਾਡਤਿ ਲੈਹੁ ਕਹਾ ਹਠਿ ਠਾਨਿ ਲਰਾਈ ॥੧੬੪੫॥
जाहु चले तुम कउ हरि छाडति लैहु कहा हठि ठानि लराई ॥१६४५॥

हे कृष्ण ! त्वं गच्छसि, अहं त्वां त्यजामि, युद्धेन किं लाभं प्राप्स्यसि?” १६४५ इति ।

ਧਨੁ ਬਾਨ ਸੰਭਾਰਿ ਕਹਿਯੋ ਬਹੁਰੋ ਹਮਰੀ ਬਤੀਯਾ ਹਰਿ ਜੂ ਸੁਨਿ ਲੀਜੈ ॥
धनु बान संभारि कहियो बहुरो हमरी बतीया हरि जू सुनि लीजै ॥

(राजा) धनुषं बाणं च आदाय उवाच कृष्ण! मम वचनं शृणु ।

ਕਿਉ ਹਠਿ ਠਾਨਿ ਅਯੋਧਨ ਮੈ ਹਮ ਸਿਉ ਸਮੁਹਾਇ ਕੈ ਆਹਵ ਕੀਜੈ ॥
किउ हठि ठानि अयोधन मै हम सिउ समुहाइ कै आहव कीजै ॥

धनुर्बाणौ धारयन् राजा कृष्णं शृणु, किमर्थं मम पुरतः सततं युद्धार्थम् आगच्छसि?

ਮਾਰਤ ਹੋ ਅਬ ਤੋਹਿ ਨ ਛਾਡਤ ਜਾਹੁ ਭਲੇ ਅਬ ਲਉ ਨਹੀ ਛੀਜੈ ॥
मारत हो अब तोहि न छाडत जाहु भले अब लउ नही छीजै ॥

“अहं त्वां हन्ति इदानीं न त्यक्ष्यामि अन्यथा गच्छसि

ਮਾਨ ਕਹਿਓ ਹਮਰੋ ਪੁਰ ਕੀ ਕਜਰਾਰਨਿ ਕੋ ਨ ਬ੍ਰਿਥਾ ਦੁਖ ਦੀਜੈ ॥੧੬੪੬॥
मान कहिओ हमरो पुर की कजरारनि को न ब्रिथा दुख दीजै ॥१६४६॥

इदानीमपि न किमपि भ्रष्टं जातम्, मम आज्ञापालनं मा म्रियमानेन नगरस्त्रीः व्यर्थतया पीडयतु।1646।

ਹਉ ਹਠ ਠਾਨਿ ਅਯੋਧਨ ਮੈ ਘਨ ਸ੍ਯਾਮ ਘਨੇ ਰਨਬੀਰ ਨਿਬੇਰੇ ॥
हउ हठ ठानि अयोधन मै घन स्याम घने रनबीर निबेरे ॥

“युद्धे निरताः बहवः योद्धा मया हताः सततम्