यथा टङ्की जलं परिवेष्टयति, माला नाम पुनरुक्तिं, गुणाः दुष्टान् आवृत्य लताः ककड़ीं परितः
यथा आकाशः ध्रुवतारकं परितः, समुद्रः अपि तथैव पृथिवीं परितः, एते वीराः महाबलं खड़गसिंहं परितः कृतवन्तः।1635।
स्वय्या
खड़गसिंहं परितः कृत्वा दुर्योधनः अतीव क्रुद्धः अभवत्
अर्जुनः भीमश्च युधिष्ठरः भीष्मः च स्वशस्त्राणि गृहीत्वा बलरामः हलं वहति स्म
कर्ण ('भानुज') द्रोणाचार्यः कृपाचार्यश्च कीर्पानैः शत्रुं प्रति अगच्छत्।
द्रोणाचार्यः, कृपाचार्यः, करणः इत्यादयः शत्रुं प्रति प्रगताः, घोरं युद्धं बाहुपादमुष्टिदन्तैः आरब्धम्।१६३६।
खड़गसिंहः धनुर्बाणधरः कोटिशत्रून् मारितवान् |
क्वचित् अश्वाः, क्वचित् पतिताः कृष्णा गजाः पर्वताः
बहूनि क्षतिग्रस्ताः दुःखिताः च सन्ति, यथा 'कार्सायलः' (कृष्णमृगः) सिंहेन हतः।
केचन पतिताः सिंहेन मर्दितस्य गजस्य कुमार इव विकृष्यन्ते केचन च तादृशाः शक्तिशालिनः पतितशवस्य शिरः विच्छिन्दन्तः।१६३७।
राजा (खरगसिंहः) धनुषं बाणं च गृहीत्वा यादवयोद्धानां गौरवं अवतारितवान्।
स राजा धनुर्बाणमुदाहृत्य यादवदर्पं चूर्णं कृत्वा ततः हस्ते परशुं गृहीत्वा शत्रुणां हृदयं विदारयति स्म
योद्धा युद्धे क्षतम् भूत्वा मनसि भगवन्तं स्मरन्ति
ये युद्धे मृताः, ते मोक्षं प्राप्तवन्तः, ते च घोरं संसारसागरं पारं कृत्वा भगवतः निवासं गतवन्तः।1638।
दोहरा
अतिशीघ्रं छिन्नाः महाबलाः युद्धस्य घोरत्वं न वर्णयितुं शक्यते
ये शीघ्रं पलायन्ते तान् अर्जुन उवाच,१६३९
स्वय्या
“हे योद्धवः ! कृष्णनियुक्तं कार्यं कुरु युद्धक्षेत्रात् मा पलायस्व |
धनुर्बाणहस्तेषु धनुर्बाणौ नृपं क्रन्दन् पततु |
“हस्तेषु शस्त्राणि धृत्वा हन्तु वध’ इति उद्घोषय ।
स्वगोत्रस्य परम्परायाः विषये न्यूनातिन्यूनं किञ्चित् चिन्तयित्वा खड़गसिंहेन सह निर्भयेन युद्धं कुर्वन्तु” इति १६४० ।
सूर्यात्मजः करणः क्रोधः राज्ञः पुरतः दृढतया स्थितः
आकृष्य च धनुषं बाणं हस्ते गृहीत्वा राज्ञः |
“किं त्वं शृणोषि राजन् ! इदानीं त्वं मृग इव सिंहस्य मुखे पतितः
” राजा धनुः बाणं च हस्ते गृहीत्वा सूर्यपुत्रम् उपदिश्य अवदत्,१६४१
“हे सूर्यपुत्र करण! किमर्थं म्रियमाणः इच्छसि ? भवन्तः गत्वा केचन दिवसाः जीविताः भवेयुः
किमर्थं स्वहस्तेन विषं गृह्णासि, गृहं गत्वा सुखेन अमृतं क्वथयसि” इति ।
इत्युक्त्वा राजा बाणं विसृज्य आह-युद्धागमनस्य फलं पश्यतु
” बाणेन आहतः स अचेतनः पतितः सर्वं शरीरं रक्तेन पूर्णम् ॥१६४२॥
ततो भीमः गदां धनुषा अर्जुनः |
भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, सहदेव भूर्श्रव आदि भी क्रुद्ध हुए
दुर्योधनः युधिष्ठरः कृष्णश्च सैन्येन सह आगताः |
नृपस्य बाणैर्विक्रमाः मनसा भयभीताः ॥१६४३॥
तावत्कालं यावत् कृष्णः महाक्रोधः राज्ञः हृदये बाणं निपातितवान्
इदानीं सः धनुषं कर्षन् सूतं प्रति बाणं विसृजत् |
इदानीं राजा अग्रे अगच्छत्, तस्य पादौ रणक्षेत्रे स्खलिताः |
कविः कथयति यत् सर्वे योद्धाः अस्य युद्धस्य स्तुतिं कर्तुं आरब्धवन्तः।1644।
श्रीकृष्णस्य मुखं दृष्ट्वा राजा एवंब्रवीत् |
कृष्णं दृष्ट्वा राजा उक्तवान् – “अतिसुन्दरकेशाः प्राप्ताः तव मुखस्य महिमा अनिर्वचनीयः
“अत्यन्तं मनोहरं तव नेत्रं किमपि न तुल्यम्
हे कृष्ण ! त्वं गच्छसि, अहं त्वां त्यजामि, युद्धेन किं लाभं प्राप्स्यसि?” १६४५ इति ।
(राजा) धनुषं बाणं च आदाय उवाच कृष्ण! मम वचनं शृणु ।
धनुर्बाणौ धारयन् राजा कृष्णं शृणु, किमर्थं मम पुरतः सततं युद्धार्थम् आगच्छसि?
“अहं त्वां हन्ति इदानीं न त्यक्ष्यामि अन्यथा गच्छसि
इदानीमपि न किमपि भ्रष्टं जातम्, मम आज्ञापालनं मा म्रियमानेन नगरस्त्रीः व्यर्थतया पीडयतु।1646।
“युद्धे निरताः बहवः योद्धा मया हताः सततम्