अष्टादशशास्त्राणां प्रामाणिकविद्वान् सः ।
कलियुगं चिन्तयित्वा
अष्टादशपुराणशास्त्राणां प्रामाणिकज्ञः अयं ब्रह्मा कालिदासनामावतारेण लौहयुगे समग्रं जगत् स्कैन् कर्तुं आरब्धवान्।१।
(तं दृष्ट्वा) बिक्रमजितः पूर्वं सुखी आसीत्
यः (आप) अतीव अभिमानी दुर्जेयः च आसीत्।
(सः) गहनज्ञानधारकः, गुणनिवासः, २.
राजा विक्रमादित्यः स्वयं गौरवशालिनः अजेयः विद्वान् गुणपूर्णः शुभकान्तिः मनोहरनेत्रः कालिदं दृष्ट्वा प्रसन्नः स्थितः।।2।।
(सः) 'रघुबन्' इति काव्यं (नाम) अतीव सुन्दरं रचितवान् ।
तस्य प्रकटीकरणानन्तरं कालिदासः 'रघुवंश' इति काव्यं दण्डितरूपेण रचितवान् ।
कियत् दूरं तान् प्रशंसयामि ?
सः यत् काव्यं रचितवान् तत् कियत्पर्यन्तं वर्णयितव्यम्?3.
(एवं) ब्रह्मा सप्तावतारं कृत्वा, .
ततः सः गत्वा ऋणं प्राप्तवान् ।
अथ (सः) ब्रह्मरूपं धारयति स्म
सप्तमो ब्रह्मावतारः सन् मोक्षे ततः चतुर्शिरः ब्रह्मरूपं धारयन् अर्थात् ब्रह्मणि विलीनः।।4।।
बचित्तरनाटके ब्रह्मसप्तमावतारकालिदासवर्णनान्तः।७।
भगवान् एकः एव सः सच्चिदानन्दगुरुप्रसादेन प्राप्तुं शक्यते।
भगवान् एकः एव सः सच्चिदानन्दगुरुप्रसादेन साक्षात्कर्तुं शक्यते।
अधुना रुद्रावतारवर्णनम् आरभ्यते
TOMAR STANZA इति
अधुना तं सम्यक् कृत्वा हाँ इति वदन्तु
इदानीं तान् रुद्रेण कल्पितान् अवतारान् दण्डितरूपेण वर्णयामि
सः महत् कार्यं कृतवान्, .
अत्यन्ततपं कृत्वा रुद्रोऽहंकारमभवत् ॥१॥
तस्य समं अन्यं कञ्चित् न जानाति स्म
सः सर्वदेशेषु देशेषु च कस्यचित् समं न मन्यते स्म, ततः महाकालः (महामृत्युः) क्रोधेन एवम् उक्तवान्
ततः कालः (पुरुषः) क्रुद्धः सन् त्वरया (रुद्रं प्रति)।
एवं उक्तवान् । २.
अभिमानिनः ('ग्रुब'), २.
“अभिमानी ये भवन्ति, ते कूपे पतनं कर्म कुर्वन्ति जानीते
मम नाम गर्भप्रहारकः
हे रुद्र ! अहङ्कारनाशकमपि मम नाम शृणु ॥३॥
ब्रह्मा गर्वितः आसीत्
चित् इत्यत्र च अन्यायपूर्णं मतं निर्मितवान् आसीत्।
सप्तरूपं यदा सः ।
“ब्रह्मोऽपि मनसि अहङ्कारी भूत्वा तत्र दुष्टसंज्ञा उत्पन्ना, किन्तु सप्तवारं जन्म प्राप्य तदा मोचितः।।4.
हे मुनि राज ! ध्यानपूर्वकं शृणुत
“हे मुनिराज ! शृणु मम वचनं तथा तथा त्वं गत्वा भूमौ जन्म प्राप्नुयात्
न ऋणं (किमपि प्रकारेण) एतस्मात् परं,
अन्यथा हे रुद्र ! अन्यथा न मोचयिष्यसि” ५.
शिवः श्रोत्रेण वचनं श्रुतवान् |
तथा (सः) सुन्दरनैनायुक्तः प्रलम्भितवान्।
तं (काल पुरुषं) महायोद्धा इति ज्ञात्वा
इति श्रुत्वा शिवः भगवन्तं अहङ्कारनाशकं मत्वा धैर्यं त्यक्त्वा पृथिव्यां अवतारम्।।6।।
पाधारि स्तन्जा
यथा (पृष्ठतः) सर्वेषां नृपाणां स्थितिः कथिता,
एवं वदामि (अधुना) समाजं सर्वर्षिणाम्।
तेषां कृतानि कर्माणि यथा
यथा यथा सर्वे नृपाः कीर्तिताः, तथैव सर्वर्षिभिः कृतानि कर्माणि कथितानि यत् रुद्रः द्विजजातीयेषु कथं प्रकटितः इति।७।
ये वर्णाः प्रकाशिताः, .
यानि कर्माणि प्रकाशं आनयन्ति स्म तानि अत्र कथयामि
एवं ऋषिपुत्ररूपेण रुद्रदेवः प्रादुर्भूतः
एवं रुद्रो मुनिपुत्राः मौनमादाय प्रत्यभिज्ञां प्राप्ताः ॥८॥
अथ महामुनिः अत्रिः ऋषिः बभूव
अथ अष्टादश विज्ञानभण्डारः ऋषिः आत्र्ल् इति अवतारितवान्
(सः) राज्यं त्यक्त्वा योगं प्रारभत
अन्यत् सर्वं त्यक्त्वा योगं जीवनं स्वीकृत्य सर्वधनभण्डारं रुद्रं सेवते स्म।9.
(सः) बहुदिनानि योगसाधनाम् आचरति स्म।
अन्ते रुद्रः तेन प्रसन्नः अभवत् ।
(रुद्र उवाच) हे पुत्र ! यत् भवतः रोचते
स चिरं तपः, तस्मिन् रुद्रः प्रसन्नः भूत्वा अवदत्, “यत् वरं रोचमानं याचसे, अहं ते प्रदास्यामि”10.
अथ अत्रि मुनिः कृताञ्जलिः स्थितः |
अथ अत्रिऋषिः प्राञ्जलिः उत्थाय रुद्रप्रेमस्य मनसि अधिकाधिकं वर्धितः
वचनं क्षुब्धं भूत्वा नैनात् जलं प्रवहितुं आरब्धम्।
सः अतीव प्रसन्नः अभवत् यत् तस्य नेत्रेभ्यः अश्रुधारा प्रवहति स्म, केशेषु च आनन्दस्य लक्षणं दृश्यते स्म, यदा सः अवदत्11
हे रुद्र ! यदि मां शापयसि, .
“हे रुद्र ! यदि त्वं वरं दातुम् इच्छसि तर्हि भवद्विधं पुत्रं मे देहि
('रुद्र') 'तथास्तु' (तथा भवतु) उक्त्वा लीनः अभवत्।
” रुद्रः “अस्तु” इति वदन्, अन्तर्धानं कृत्वा मुनिः स्वगृहम् आगतः।१२।
गृहम् आगत्य (सः) एकां स्त्रियं (नाम) अंसुआं विवाहितवान्।
(प्रतीयते) यथा शिवः स्वस्य मूलतत्त्वं बहिः निष्कास्य प्रेषितवान् (अन्सुआरूपेण)।