श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 635


ਦਸ ਅਸਟ ਸਾਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਨ ॥
दस असट सासत्र प्रमान ॥

अष्टादशशास्त्राणां प्रामाणिकविद्वान् सः ।

ਕਲਿ ਜੁਗਿਯ ਲਾਗ ਨਿਹਾਰਿ ॥
कलि जुगिय लाग निहारि ॥

कलियुगं चिन्तयित्वा

ਭਏ ਕਾਲਿਦਾਸ ਅਬਿਚਾਰ ॥੧॥
भए कालिदास अबिचार ॥१॥

अष्टादशपुराणशास्त्राणां प्रामाणिकज्ञः अयं ब्रह्मा कालिदासनामावतारेण लौहयुगे समग्रं जगत् स्कैन् कर्तुं आरब्धवान्।१।

ਲਖਿ ਰੀਝ ਬਿਕ੍ਰਮਜੀਤ ॥
लखि रीझ बिक्रमजीत ॥

(तं दृष्ट्वा) बिक्रमजितः पूर्वं सुखी आसीत्

ਅਤਿ ਗਰਬਵੰਤ ਅਜੀਤ ॥
अति गरबवंत अजीत ॥

यः (आप) अतीव अभिमानी दुर्जेयः च आसीत्।

ਅਤਿ ਗਿਆਨ ਮਾਨ ਗੁਨੈਨ ॥
अति गिआन मान गुनैन ॥

(सः) गहनज्ञानधारकः, गुणनिवासः, २.

ਸੁਭ ਕ੍ਰਾਤਿ ਸੁੰਦਰ ਨੈਨ ॥੨॥
सुभ क्राति सुंदर नैन ॥२॥

राजा विक्रमादित्यः स्वयं गौरवशालिनः अजेयः विद्वान् गुणपूर्णः शुभकान्तिः मनोहरनेत्रः कालिदं दृष्ट्वा प्रसन्नः स्थितः।।2।।

ਰਘੁ ਕਾਬਿ ਕੀਨ ਸੁਧਾਰਿ ॥
रघु काबि कीन सुधारि ॥

(सः) 'रघुबन्' इति काव्यं (नाम) अतीव सुन्दरं रचितवान् ।

ਕਰਿ ਕਾਲਿਦਾਸ ਵਤਾਰ ॥
करि कालिदास वतार ॥

तस्य प्रकटीकरणानन्तरं कालिदासः 'रघुवंश' इति काव्यं दण्डितरूपेण रचितवान् ।

ਕਹ ਲੌ ਬਖਾਨੋ ਤਉਨ ॥
कह लौ बखानो तउन ॥

कियत् दूरं तान् प्रशंसयामि ?

ਜੋ ਕਾਬਿ ਕੀਨੋ ਜਉਨ ॥੩॥
जो काबि कीनो जउन ॥३॥

सः यत् काव्यं रचितवान् तत् कियत्पर्यन्तं वर्णयितव्यम्?3.

ਧਰਿ ਸਪਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਤਾਰ ॥
धरि सपत ब्रहम वतार ॥

(एवं) ब्रह्मा सप्तावतारं कृत्वा, .

ਤਬ ਭਇਓ ਤਾਸੁ ਉਧਾਰ ॥
तब भइओ तासु उधार ॥

ततः सः गत्वा ऋणं प्राप्तवान् ।

ਤਬ ਧਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ॥
तब धरा ब्रहम सरूप ॥

अथ (सः) ब्रह्मरूपं धारयति स्म

ਮੁਖਚਾਰ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ॥੪॥
मुखचार रूप अनूप ॥४॥

सप्तमो ब्रह्मावतारः सन् मोक्षे ततः चतुर्शिरः ब्रह्मरूपं धारयन् अर्थात् ब्रह्मणि विलीनः।।4।।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਸਪਤਮੋ ਅਵਤਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਲਿਦਾਸ ਸਮਾਪਤਮ ॥੭॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे सपतमो अवतार ब्रहमा कालिदास समापतम ॥७॥

बचित्तरनाटके ब्रह्मसप्तमावतारकालिदासवर्णनान्तः।७।

ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥
ੴ सतिगुर प्रसादि ॥

भगवान् एकः एव सः सच्चिदानन्दगुरुप्रसादेन प्राप्तुं शक्यते।

ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ ॥
स्री भगउती जी सहाइ ॥

भगवान् एकः एव सः सच्चिदानन्दगुरुप्रसादेन साक्षात्कर्तुं शक्यते।

ਅਥ ਰੁਦ੍ਰ ਅਵਤਾਰ ਕਥਨੰ ॥
अथ रुद्र अवतार कथनं ॥

अधुना रुद्रावतारवर्णनम् आरभ्यते

ਤੋਮਰ ਛੰਦ ॥
तोमर छंद ॥

TOMAR STANZA इति

ਅਬ ਕਹੋ ਤਉਨ ਸੁਧਾਰਿ ॥
अब कहो तउन सुधारि ॥

अधुना तं सम्यक् कृत्वा हाँ इति वदन्तु

ਜੇ ਧਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਵਤਾਰ ॥
जे धरे रुद्र अवतार ॥

इदानीं तान् रुद्रेण कल्पितान् अवतारान् दण्डितरूपेण वर्णयामि

ਅਤਿ ਜੋਗ ਸਾਧਨ ਕੀਨ ॥
अति जोग साधन कीन ॥

सः महत् कार्यं कृतवान्, .

ਤਬ ਗਰਬ ਕੇ ਰਸਿ ਭੀਨ ॥੧॥
तब गरब के रसि भीन ॥१॥

अत्यन्ततपं कृत्वा रुद्रोऽहंकारमभवत् ॥१॥

ਸਰਿ ਆਪ ਜਾਨ ਨ ਅਉਰ ॥
सरि आप जान न अउर ॥

तस्य समं अन्यं कञ्चित् न जानाति स्म

ਸਬ ਦੇਸ ਮੋ ਸਬ ਠੌਰ ॥
सब देस मो सब ठौर ॥

सः सर्वदेशेषु देशेषु च कस्यचित् समं न मन्यते स्म, ततः महाकालः (महामृत्युः) क्रोधेन एवम् उक्तवान्

ਤਬ ਕੋਪਿ ਕੈ ਇਮ ਕਾਲ ॥
तब कोपि कै इम काल ॥

ततः कालः (पुरुषः) क्रुद्धः सन् त्वरया (रुद्रं प्रति)।

ਇਮ ਭਾਖਿ ਬੈਣ ਉਤਾਲ ॥੨॥
इम भाखि बैण उताल ॥२॥

एवं उक्तवान् । २.

ਜੇ ਗਰਬ ਲੋਕ ਕਰੰਤ ॥
जे गरब लोक करंत ॥

अभिमानिनः ('ग्रुब'), २.

ਤੇ ਜਾਨ ਕੂਪ ਪਰੰਤ ॥
ते जान कूप परंत ॥

“अभिमानी ये भवन्ति, ते कूपे पतनं कर्म कुर्वन्ति जानीते

ਮੁਰ ਨਾਮ ਗਰਬ ਪ੍ਰਹਾਰ ॥
मुर नाम गरब प्रहार ॥

मम नाम गर्भप्रहारकः

ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਰੁਦ੍ਰ ਬਿਚਾਰ ॥੩॥
सुन लेहु रुद्र बिचार ॥३॥

हे रुद्र ! अहङ्कारनाशकमपि मम नाम शृणु ॥३॥

ਕੀਅ ਗਰਬ ਕੋ ਮੁਖ ਚਾਰ ॥
कीअ गरब को मुख चार ॥

ब्रह्मा गर्वितः आसीत्

ਕਛੁ ਚਿਤ ਮੋ ਅਬਿਚਾਰਿ ॥
कछु चित मो अबिचारि ॥

चित् इत्यत्र च अन्यायपूर्णं मतं निर्मितवान् आसीत्।

ਜਬ ਧਰੇ ਤਿਨ ਤਨ ਸਾਤ ॥
जब धरे तिन तन सात ॥

सप्तरूपं यदा सः ।

ਤਬ ਬਨੀ ਤਾ ਕੀ ਬਾਤ ॥੪॥
तब बनी ता की बात ॥४॥

“ब्रह्मोऽपि मनसि अहङ्कारी भूत्वा तत्र दुष्टसंज्ञा उत्पन्ना, किन्तु सप्तवारं जन्म प्राप्य तदा मोचितः।।4.

ਤਿਮ ਜਨਮੁ ਧਰੁ ਤੈ ਜਾਇ ॥
तिम जनमु धरु तै जाइ ॥

हे मुनि राज ! ध्यानपूर्वकं शृणुत

ਚਿਤ ਦੇ ਸੁਨੋ ਮੁਨਿ ਰਾਇ ॥
चित दे सुनो मुनि राइ ॥

“हे मुनिराज ! शृणु मम वचनं तथा तथा त्वं गत्वा भूमौ जन्म प्राप्नुयात्

ਨਹੀ ਐਸ ਹੋਇ ਉਧਾਰ ॥
नही ऐस होइ उधार ॥

न ऋणं (किमपि प्रकारेण) एतस्मात् परं,

ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਰੁਦ੍ਰ ਬਿਚਾਰ ॥੫॥
सुन लेहु रुद्र बिचार ॥५॥

अन्यथा हे रुद्र ! अन्यथा न मोचयिष्यसि” ५.

ਸੁਨਿ ਸ੍ਰਵਨ ਏ ਸਿਵ ਬੈਨ ॥
सुनि स्रवन ए सिव बैन ॥

शिवः श्रोत्रेण वचनं श्रुतवान् |

ਹਠ ਛਾਡਿ ਸੁੰਦਰ ਨੈਨ ॥
हठ छाडि सुंदर नैन ॥

तथा (सः) सुन्दरनैनायुक्तः प्रलम्भितवान्।

ਤਿਹ ਜਾਨਿ ਗਰਬ ਪ੍ਰਹਾਰ ॥
तिह जानि गरब प्रहार ॥

तं (काल पुरुषं) महायोद्धा इति ज्ञात्वा

ਛਿਤਿ ਲੀਨ ਆਨਿ ਵਤਾਰ ॥੬॥
छिति लीन आनि वतार ॥६॥

इति श्रुत्वा शिवः भगवन्तं अहङ्कारनाशकं मत्वा धैर्यं त्यक्त्वा पृथिव्यां अवतारम्।।6।।

ਪਾਧਰੀ ਛੰਦ ॥
पाधरी छंद ॥

पाधारि स्तन्जा

ਜਿਮ ਕਥੇ ਸਰਬ ਰਾਜਾਨ ਰਾਜ ॥
जिम कथे सरब राजान राज ॥

यथा (पृष्ठतः) सर्वेषां नृपाणां स्थितिः कथिता,

ਤਿਮ ਕਹੇ ਰਿਖਿਨ ਸਬ ਹੀ ਸਮਾਜ ॥
तिम कहे रिखिन सब ही समाज ॥

एवं वदामि (अधुना) समाजं सर्वर्षिणाम्।

ਜਿਹ ਜਿਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਿਹ ਕਰਮ ਕੀਨ ॥
जिह जिह प्रकार तिह करम कीन ॥

तेषां कृतानि कर्माणि यथा

ਜਿਹ ਭਾਤਿ ਜੇਮਿ ਦਿਜ ਬਰਨ ਲੀਨ ॥੭॥
जिह भाति जेमि दिज बरन लीन ॥७॥

यथा यथा सर्वे नृपाः कीर्तिताः, तथैव सर्वर्षिभिः कृतानि कर्माणि कथितानि यत् रुद्रः द्विजजातीयेषु कथं प्रकटितः इति।७।

ਜੇ ਜੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਿਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ ॥
जे जे चरित्र किने प्रकास ॥

ये वर्णाः प्रकाशिताः, .

ਤੇ ਤੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਭਾਖੋ ਸੁ ਬਾਸ ॥
ते ते चरित्र भाखो सु बास ॥

यानि कर्माणि प्रकाशं आनयन्ति स्म तानि अत्र कथयामि

ਰਿਖਿ ਪੁਤ੍ਰ ਏਸ ਭਏ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵ ॥
रिखि पुत्र एस भए रुद्र देव ॥

एवं ऋषिपुत्ररूपेण रुद्रदेवः प्रादुर्भूतः

ਮੋਨੀ ਮਹਾਨ ਮਾਨੀ ਅਭੇਵ ॥੮॥
मोनी महान मानी अभेव ॥८॥

एवं रुद्रो मुनिपुत्राः मौनमादाय प्रत्यभिज्ञां प्राप्ताः ॥८॥

ਪੁਨਿ ਭਏ ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਖਿ ਮੁਨਿ ਮਹਾਨ ॥
पुनि भए अत्रि रिखि मुनि महान ॥

अथ महामुनिः अत्रिः ऋषिः बभूव

ਦਸ ਚਾਰ ਚਾਰ ਬਿਦਿਆ ਨਿਧਾਨ ॥
दस चार चार बिदिआ निधान ॥

अथ अष्टादश विज्ञानभण्डारः ऋषिः आत्र्ल् इति अवतारितवान्

ਲਿਨੇ ਸੁ ਜੋਗ ਤਜਿ ਰਾਜ ਆਨਿ ॥
लिने सु जोग तजि राज आनि ॥

(सः) राज्यं त्यक्त्वा योगं प्रारभत

ਸੇਵਿਆ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਪਤਿ ਨਿਧਾਨ ॥੯॥
सेविआ रुद्र संपति निधान ॥९॥

अन्यत् सर्वं त्यक्त्वा योगं जीवनं स्वीकृत्य सर्वधनभण्डारं रुद्रं सेवते स्म।9.

ਕਿਨੋ ਸੁ ਯੋਗ ਬਹੁ ਦਿਨ ਪ੍ਰਮਾਨ ॥
किनो सु योग बहु दिन प्रमान ॥

(सः) बहुदिनानि योगसाधनाम् आचरति स्म।

ਰੀਝਿਓ ਰੁਦ੍ਰ ਤਾ ਪਰ ਨਿਦਾਨ ॥
रीझिओ रुद्र ता पर निदान ॥

अन्ते रुद्रः तेन प्रसन्नः अभवत् ।

ਬਰੁ ਮਾਗ ਪੁਤ੍ਰ ਜੋ ਰੁਚੈ ਤੋਹਿ ॥
बरु माग पुत्र जो रुचै तोहि ॥

(रुद्र उवाच) हे पुत्र ! यत् भवतः रोचते

ਬਰੁ ਦਾਨੁ ਤਉਨ ਮੈ ਦੇਉ ਤੋਹਿ ॥੧੦॥
बरु दानु तउन मै देउ तोहि ॥१०॥

स चिरं तपः, तस्मिन् रुद्रः प्रसन्नः भूत्वा अवदत्, “यत् वरं रोचमानं याचसे, अहं ते प्रदास्यामि”10.

ਕਰਿ ਜੋਰਿ ਅਤ੍ਰਿ ਤਬ ਭਯੋ ਠਾਢ ॥
करि जोरि अत्रि तब भयो ठाढ ॥

अथ अत्रि मुनिः कृताञ्जलिः स्थितः |

ਉਠਿ ਭਾਗ ਆਨ ਅਨੁਰਾਗ ਬਾਢ ॥
उठि भाग आन अनुराग बाढ ॥

अथ अत्रिऋषिः प्राञ्जलिः उत्थाय रुद्रप्रेमस्य मनसि अधिकाधिकं वर्धितः

ਗਦ ਗਦ ਸੁ ਬੈਣ ਭਭਕੰਤ ਨੈਣ ॥
गद गद सु बैण भभकंत नैण ॥

वचनं क्षुब्धं भूत्वा नैनात् जलं प्रवहितुं आरब्धम्।

ਰੋਮਾਨ ਹਰਖ ਉਚਰੇ ਸੁ ਬੈਣ ॥੧੧॥
रोमान हरख उचरे सु बैण ॥११॥

सः अतीव प्रसन्नः अभवत् यत् तस्य नेत्रेभ्यः अश्रुधारा प्रवहति स्म, केशेषु च आनन्दस्य लक्षणं दृश्यते स्म, यदा सः अवदत्11

ਜੋ ਦੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਬਰੁ ਰੀਝ ਮੋਹਿ ॥
जो देत रुद्र बरु रीझ मोहि ॥

हे रुद्र ! यदि मां शापयसि, .

ਗ੍ਰਿਹ ਹੋਇ ਪੁਤ੍ਰ ਸਮ ਤੁਲਿ ਤੋਹਿ ॥
ग्रिह होइ पुत्र सम तुलि तोहि ॥

“हे रुद्र ! यदि त्वं वरं दातुम् इच्छसि तर्हि भवद्विधं पुत्रं मे देहि

ਕਹਿ ਕੈ ਤਥਾਸਤੁ ਭਏ ਅੰਤ੍ਰ ਧਿਆਨ ॥
कहि कै तथासतु भए अंत्र धिआन ॥

('रुद्र') 'तथास्तु' (तथा भवतु) उक्त्वा लीनः अभवत्।

ਗ੍ਰਿਹ ਗਯੋ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨਿ ਮਨਿ ਮਹਾਨ ॥੧੨॥
ग्रिह गयो अत्रि मुनि मनि महान ॥१२॥

” रुद्रः “अस्तु” इति वदन्, अन्तर्धानं कृत्वा मुनिः स्वगृहम् आगतः।१२।

ਗ੍ਰਿਹਿ ਬਰੀ ਆਨਿ ਅਨਸੂਆ ਨਾਰਿ ॥
ग्रिहि बरी आनि अनसूआ नारि ॥

गृहम् आगत्य (सः) एकां स्त्रियं (नाम) अंसुआं विवाहितवान्।

ਜਨੁ ਪਠਿਓ ਤਤੁ ਨਿਜ ਸਿਵ ਨਿਕਾਰਿ ॥
जनु पठिओ ततु निज सिव निकारि ॥

(प्रतीयते) यथा शिवः स्वस्य मूलतत्त्वं बहिः निष्कास्य प्रेषितवान् (अन्सुआरूपेण)।