श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 249


ਵਜੇ ਸੰਗਲੀਆਲੇ ਹਾਠਾ ਜੁਟੀਆਂ ॥
वजे संगलीआले हाठा जुटीआं ॥

(यदा) शृङ्खलाबद्धाः खुराः ध्वनितवन्तः (तदा उभौ) पक्षौ (परस्परं) संयोजितौ।

ਖੇਤ ਬਹੇ ਮੁਛਾਲੇ ਕਹਰ ਤਤਾਰਚੇ ॥
खेत बहे मुछाले कहर ततारचे ॥

बृहत् शृङ्खलाबद्धाः तुरहीः ध्वनितवन्तः, सैनिकपङ्क्तयः च परस्परं युद्धं कर्तुं आरब्धवन्तः, दीर्घमूत्राः अत्याचारिणः च योद्धाः अग्रे गतवन्तः

ਡਿਗੇ ਵੀਰ ਜੁਝਾਰੇ ਹੂੰਗਾ ਫੁਟੀਆਂ ॥
डिगे वीर जुझारे हूंगा फुटीआं ॥

ये योधाः पतिताः। (तेषां) क्षुधाः बहिः आगच्छन्ति।

ਬਕੇ ਜਾਣ ਮਤਵਾਲੇ ਭੰਗਾ ਖਾਇ ਕੈ ॥੪੬੮॥
बके जाण मतवाले भंगा खाइ कै ॥४६८॥

तेषां सह शक्तिशालिनः योद्धवः युद्धक्षेत्रे पतित्वा विलपितुं आरब्धवन्तः।मत्ताः योद्धाः भाङ्गं खादित्वा मद्यपानेन क्रन्दन्ति इव उद्घोषयन्ति। ४६८ इति

ਓਰੜਏ ਹੰਕਾਰੀ ਧਗਾ ਵਾਇ ਕੈ ॥
ओरड़ए हंकारी धगा वाइ कै ॥

गर्वः (नायकाः) उत्पीडकानां ध्वनिं कृत्वा पतिताः।

ਵਾਹਿ ਫਿਰੇ ਤਰਵਾਰੀ ਸੂਰੇ ਸੂਰਿਆਂ ॥
वाहि फिरे तरवारी सूरे सूरिआं ॥

गर्विताः योद्धाः बृहत्तुरङ्गानाम् अनुनादं कृत्वा अग्रे गत्वा खड्गैः प्रहारं कर्तुं प्रवृत्ताः ।

ਵਗੈ ਰਤੁ ਝੁਲਾਰੀ ਝਾੜੀ ਕੈਬਰੀ ॥
वगै रतु झुलारी झाड़ी कैबरी ॥

बाणप्रकोपः स्त्रोतजलवत् रक्तं प्रवहति ।

ਪਾਈ ਧੂੰਮ ਲੁਝਾਰੀ ਰਾਵਣ ਰਾਮ ਦੀ ॥੪੬੯॥
पाई धूंम लुझारी रावण राम दी ॥४६९॥

बाणवृष्ट्या निरन्तरं रक्तधारा प्रवहति स्म राम रावणयोः युद्धमिदं चतुर्पक्षे प्रसिद्धं जातम्।४६९।

ਚੋਬੀ ਧਉਸ ਵਜਾਈ ਸੰਘੁਰ ਮਚਿਆ ॥
चोबी धउस वजाई संघुर मचिआ ॥

नागराचिः यदा नागरां ध्वनयन्ति स्म तदा युद्धं प्रारब्धम् ।

ਬਾਹਿ ਫਿਰੈ ਵੈਰਾਈ ਤੁਰੇ ਤਤਾਰਚੇ ॥
बाहि फिरै वैराई तुरे ततारचे ॥

तुरहीनादेन घोरं युद्धं प्रारब्धं शत्रवः द्रुतगतिभिः अश्वैः इतस्ततः भ्रमन्ति स्म

ਹੂਰਾ ਚਿਤ ਵਧਾਈ ਅੰਬਰ ਪੂਰਿਆ ॥
हूरा चित वधाई अंबर पूरिआ ॥

ह्युरोनानां हृदयेषु आनन्दः (तेषां च सह) आकाशः पूर्णः अस्ति।

ਜੋਧਿਯਾ ਦੇਖਣ ਤਾਈ ਹੂਲੇ ਹੋਈਆਂ ॥੪੭੦॥
जोधिया देखण ताई हूले होईआं ॥४७०॥

तत्र आकाशे स्वर्गकन्याः वीरयोद्धानां विवाहस्य उत्साहेन समागत्य युद्धं कुर्वन्तः द्रष्टुं समीपं आगताः।४७०।

ਪਾਧੜੀ ਛੰਦ ॥
पाधड़ी छंद ॥

पाधारि स्तन्जा

ਇੰਦ੍ਰਾਰ ਵੀਰ ਕੁਪਯੋ ਕਰਾਲ ॥
इंद्रार वीर कुपयो कराल ॥

मेघनाद् (इन्द्रारि) योद्धा घोरं कोपं कृतवान् |

ਮੁਕਤੰਤ ਬਾਣ ਗਹਿ ਧਨੁ ਬਿਸਾਲ ॥
मुकतंत बाण गहि धनु बिसाल ॥

इन्दरजित् महाक्रोधः विस्तृतं धनुः धारयन् बाणान् विसर्जयितुं आरब्धवान्

ਥਰਕੰਤ ਲੁਥ ਫਰਕੰਤ ਬਾਹ ॥
थरकंत लुथ फरकंत बाह ॥

लोथाः पीडिताः बाहूश्च वियोगं कुर्वन्ति।

ਜੁਝੰਤ ਸੂਰ ਅਛਰੈ ਉਛਾਹ ॥੪੭੧॥
जुझंत सूर अछरै उछाह ॥४७१॥

शवः विकृष्य योद्धानां बाहू विस्फुरन्ति स्म योद्धवः युद्धं कर्तुं प्रवृत्ताः स्वर्गकन्याः च आनन्देन पूरिताः अभवन्।४७१।

ਚਮਕੰਤ ਚਕ੍ਰ ਸਰਖੰਤ ਸੇਲ ॥
चमकंत चक्र सरखंत सेल ॥

चक्राः प्रकाशन्ते, गोलानि चलन्ति। जाट् (राक्षसाः) चलन्ति, २.

ਜੁਮੇ ਜਟਾਲ ਜਣ ਗੰਗ ਮੇਲ ॥
जुमे जटाल जण गंग मेल ॥

चक्राणि स्फुरन्ति स्म, शूलाः चलन्ति स्म, जटा केशाः योद्धाः गङ्गायां स्नानं कर्तुं गच्छन्ति इव युद्धाय वेगं कृतवन्तः।

ਸੰਘਰੇ ਸੂਰ ਆਘਾਇ ਘਾਇ ॥
संघरे सूर आघाइ घाइ ॥

योद्धा युद्धे व्रणपूर्णाः भवन्ति।

ਬਰਖੰਤ ਬਾਣ ਚੜ ਚਉਪ ਚਾਇ ॥੪੭੨॥
बरखंत बाण चड़ चउप चाइ ॥४७२॥

क्षतिग्रस्ताः योद्धा हताः अपरतः योद्धाश्चतुर्गुणोत्साहेन बाणवृष्टिम् आरब्धवन्तः।४७२।

ਸਮੁਲੇ ਸੂਰ ਆਰੁਹੇ ਜੰਗ ॥
समुले सूर आरुहे जंग ॥

आत्मनिर्भराः योद्धाः युद्धे प्रवृत्ताः भवन्ति।

ਬਰਖੰਤ ਬਾਣ ਬਿਖ ਧਰ ਸੁਰੰਗ ॥
बरखंत बाण बिख धर सुरंग ॥

विषसर्प इव बाणवृष्टिं कुर्वन्ति युद्धे सङ्कलिताः भीराः

ਨਭਿ ਹ੍ਵੈ ਅਲੋਪ ਸਰ ਬਰਖ ਧਾਰ ॥
नभि ह्वै अलोप सर बरख धार ॥

बाणमाला आकाशं आच्छादयति स्म ।

ਸਭ ਊਚ ਨੀਚ ਕਿੰਨੇ ਸੁਮਾਰ ॥੪੭੩॥
सभ ऊच नीच किंने सुमार ॥४७३॥

बाणवृष्ट्या न गगनं दृश्यते न च तत्र उच्चनीचभेदे।४७३।

ਸਭ ਸਸਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਬਿਦਿਆ ਪ੍ਰਬੀਨ ॥
सभ ससत्र असत्र बिदिआ प्रबीन ॥

(मेघनाद) सर्वास्त्रास्त्रज्ञानेषु प्रवीणः अस्ति।

ਸਰ ਧਾਰ ਬਰਖ ਸਰਦਾਰ ਚੀਨ ॥
सर धार बरख सरदार चीन ॥

सर्वे योद्धाः शस्त्रविज्ञानस्य विशेषज्ञतां प्राप्नुवन्ति, तेषां उपरि बाणवृष्टिं कुर्वन्ति सामान्यस्य स्थानं ज्ञातुं च

ਰਘੁਰਾਜ ਆਦਿ ਮੋਹੇ ਸੁ ਬੀਰ ॥
रघुराज आदि मोहे सु बीर ॥

(यस्मात् कारणात्) रामचन्द्र आदि वीरा मुग्ध हुए

ਦਲ ਸਹਿਤ ਭੂਮ ਡਿਗੇ ਅਧੀਰ ॥੪੭੪॥
दल सहित भूम डिगे अधीर ॥४७४॥

रामोऽपि रघुगोत्रराजः मोहितः ससैन्येन सह पृथिव्यां पतितः।४७४।

ਤਬ ਕਹੀ ਦੂਤ ਰਾਵਣਹਿ ਜਾਇ ॥
तब कही दूत रावणहि जाइ ॥

अथ स दूतः गत्वा रावणमब्रवीत् |

ਕਪਿ ਕਟਕ ਆਜੁ ਜੀਤਯੋ ਬਨਾਇ ॥
कपि कटक आजु जीतयो बनाइ ॥

अथ दूताः रावणाय वार्ताम् दातुं गतवन्तः यत् वानरबलानि पराजितानि

ਸੀਅ ਭਜਹੁ ਆਜੁ ਹੁਐ ਕੈ ਨਿਚੀਤ ॥
सीअ भजहु आजु हुऐ कै निचीत ॥

निश्चिन्ता भूत्वा अद्य सीतया सह विनोदं कुरुत (यतोहि)।

ਸੰਘਰੇ ਰਾਮ ਰਣ ਇੰਦ੍ਰਜੀਤ ॥੪੭੫॥
संघरे राम रण इंद्रजीत ॥४७५॥

सः च तस्मिन् दिने सीतायाः विवाहं अवश्यं कर्तुं शक्नोति स्म यतोहि इन्दरजित् युद्धे मेषं मारितवान् अस्ति।४७५।

ਤਬ ਕਹੇ ਬੈਣ ਤ੍ਰਿਜਟੀ ਬੁਲਾਇ ॥
तब कहे बैण त्रिजटी बुलाइ ॥

अथ (रवण) त्रिजातं (दानवं) आहूय उवाच |

ਰਣ ਮ੍ਰਿਤਕ ਰਾਮ ਸੀਤਹਿ ਦਿਖਾਇ ॥
रण म्रितक राम सीतहि दिखाइ ॥

अथ रावणः त्रजातां नाम राक्षसीं आहूय मृतं रामं सीतायां दर्शयितुं प्रार्थितवान्

ਲੈ ਗਈ ਨਾਥ ਜਹਿ ਗਿਰੇ ਖੇਤ ॥
लै गई नाथ जहि गिरे खेत ॥

(त्रिजता सीतां तत्र नीत्वा) यत्र (तस्याः) प्रभुः रामचन्द्रः पतितः,

ਮ੍ਰਿਗ ਮਾਰ ਸਿੰਘ ਜਯੋ ਸੁਪਤ ਅਚੇਤ ॥੪੭੬॥
म्रिग मार सिंघ जयो सुपत अचेत ॥४७६॥

सा सीतां तांत्रिकशक्त्या तस्मात् स्थानात् दूरं करोति यत्र मेषः मृगहत्या सिंह इव अचेतनः सुप्तः आसीत्।४७६।

ਸੀਅ ਨਿਰਖ ਨਾਥ ਮਨ ਮਹਿ ਰਿਸਾਨ ॥
सीअ निरख नाथ मन महि रिसान ॥

सीता (तस्याः) भगवतः हृदये क्रुद्धा (एतादृशं स्थितिं दृष्ट्वा)।

ਦਸ ਅਉਰ ਚਾਰ ਬਿਦਿਆ ਨਿਧਾਨ ॥
दस अउर चार बिदिआ निधान ॥

रामम् एतादृशावस्थां दृष्ट्वा सीतायाः मनः अत्यन्तं पीडाभिः पूरितम् अभवत् यतः रामः चतुर्दशकलानां भण्डारः आसीत्, एतादृशे घटनायां तस्याः विश्वासः कर्तुं असम्भवः आसीत्

ਪੜ ਨਾਗ ਮੰਤ੍ਰ ਸੰਘਰੀ ਪਾਸ ॥
पड़ नाग मंत्र संघरी पास ॥

सर्पमन्त्रं पठित्वा पाशं छिनत्

ਪਤਿ ਭ੍ਰਾਤ ਜਯਾਇ ਚਿਤ ਭਯੋ ਹੁਲਾਸ ॥੪੭੭॥
पति भ्रात जयाइ चित भयो हुलास ॥४७७॥

सीता रामस्य समीपं गत्वा नागमन्त्रं पठित्वा रामलक्ष्मणौ पुनः सजीवं कृत्वा तस्याः मनः आनन्देन परिपूर्णम् अभवत्।४७७।

ਸੀਅ ਗਈ ਜਗੇ ਅੰਗਰਾਇ ਰਾਮ ॥
सीअ गई जगे अंगराइ राम ॥

(यदा) सीता गता (रण-भूमि) (तदा) रामो जागृत्य वस्त्रं गृहीतवान्

ਦਲ ਸਹਿਤ ਭ੍ਰਾਤ ਜੁਤ ਧਰਮ ਧਾਮ ॥
दल सहित भ्रात जुत धरम धाम ॥

यदा सीता गतवती तदा रामः भ्रात्रा सह बलैः सह जागरितः |

ਬਜੇ ਸੁ ਨਾਦਿ ਗਜੇ ਸੁ ਬੀਰ ॥
बजे सु नादि गजे सु बीर ॥

(तदा) तुरिकाः नदन्ति स्म, योद्धवः च गर्जन्ति स्म ।

ਸਜੇ ਹਥਿਯਾਰ ਭਜੇ ਅਧੀਰ ॥੪੭੮॥
सजे हथियार भजे अधीर ॥४७८॥

शूराः योद्धवः शस्त्रैः अलङ्कृताः गर्जन्ति स्म, सहनशक्तियुक्ताः महायोद्धाः युद्धक्षेत्रात् पलायितुं प्रवृत्ताः।४७८।

ਸੰਮੁਲੇ ਸੂਰ ਸਰ ਬਰਖ ਜੁਧ ॥
संमुले सूर सर बरख जुध ॥

योद्धा युद्धे बाणान् निपातयितुं सज्जाः सन्ति।

ਹਨ ਸਾਲ ਤਾਲ ਬਿਕ੍ਰਾਲ ਕ੍ਰੂਧ ॥
हन साल ताल बिक्राल क्रूध ॥

योधाः भीमवीर्यैः युद्धे बाणवृष्टिं कर्तुं आरब्धवन्तः, अत्यन्तं क्रुद्धाः सन्तः वृक्षाणामपि नाशं कर्तुं प्रवृत्ताः

ਤਜਿ ਜੁਧ ਸੁਧ ਸੁਰ ਮੇਘ ਧਰਣ ॥
तजि जुध सुध सुर मेघ धरण ॥

तस्मिन् समये मेघनादः (सुर-मेघः) युद्धविचारं त्यक्तवान्