श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1151


ਭੀਤ ਤਰੇ ਤੇ ਸਾਹੁ ਕੋ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨਿਕਾਸਿਯੋ ਜਾਇ ॥੨੭॥
भीत तरे ते साहु को म्रितक निकासियो जाइ ॥२७॥

भित्तिस्य अधः गत्वा च मृतावस्थायां शाहं बहिः निष्कासितवान्। 27.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਟੂਕ ਬਿਲੋਕਿ ਚਕ੍ਰਿਤ ਹ੍ਵੈ ਰਹਿਯੋ ॥
टूक बिलोकि चक्रित ह्वै रहियो ॥

सः (शाहस्य शरीरस्य) विच्छेदनं दृष्ट्वा स्तब्धः अभवत् ।

ਸਾਚੁ ਭਯੋ ਜੋ ਮੁਹਿ ਇਨ ਕਹਿਯੋ ॥
साचु भयो जो मुहि इन कहियो ॥

सः यत् अवदत् तत् सत्यं जातम्।

ਭੇਦ ਅਭੇਦ ਨ ਕਛੂ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥
भेद अभेद न कछू बिचारियो ॥

(सः) किमपि अस्पष्टं न मन्यते स्म

ਸੁਤ ਕੋ ਪਕਰਿ ਕਾਟਿ ਸਿਰ ਡਾਰਿਯੋ ॥੨੮॥
सुत को पकरि काटि सिर डारियो ॥२८॥

पुत्रं च गृहीत्वा (तस्य) शिरः छिनत्ति स्म। २८.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਪ੍ਰਥਮ ਮਾਤ ਪਿਤੁ ਮਾਰਿ ਬਹੁਰਿ ਨਿਜੁ ਮੀਤ ਸੰਘਾਰਿਯੋ ॥
प्रथम मात पितु मारि बहुरि निजु मीत संघारियो ॥

प्रथमं मातापितरौ हत्वा ततः मित्रं हतः ।

ਛਲਿਯੋ ਮੂੜ ਮਤਿ ਰਾਇ ਜਵਨ ਨਹਿ ਨ੍ਯਾਇ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥
छलियो मूड़ मति राइ जवन नहि न्याइ बिचारियो ॥

(ततः) मूर्खराजमपि वञ्चितवान्, यः न्यायं (समीचीनतया) न चिन्तयति स्म।

ਸੁਨੀ ਨ ਐਸੀ ਕਾਨ ਕਹੂੰ ਆਗੇ ਨਹਿ ਹੋਈ ॥
सुनी न ऐसी कान कहूं आगे नहि होई ॥

कर्णैः न श्रुतं तादृशं पुनः न भविष्यति ।

ਹੋ ਤ੍ਰਿਯ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕੀ ਬਾਤ ਜਗਤ ਜਾਨਤ ਨਹਿ ਕੋਈ ॥੨੯॥
हो त्रिय चरित्र की बात जगत जानत नहि कोई ॥२९॥

स्त्रियाः चरित्रं जगति कोऽपि न जानाति। २९.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਦੋਇ ਸੌ ਚੌਆਲੀਸ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੨੪੪॥੪੫੬੪॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे दोइ सौ चौआलीस चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥२४४॥४५६४॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूप साम्बदस्य २४४तमस्य पात्रस्य समापनम्, सर्वं शुभम्। २४४.४५६४ इति । गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਪ੍ਰਾਚੀ ਦਿਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਇਕ ਨਗਰੀ ॥
प्राची दिसा प्रगट इक नगरी ॥

पूर्वदिशि स्थितं नगरम्

ਖੰਭਾਵਤਿ ਸਭ ਜਗਤ ਉਜਗਰੀ ॥
खंभावति सभ जगत उजगरी ॥

पोल्हावत इति जगति सः अतीव प्रमुखः आसीत् ।

ਰੂਪ ਸੈਨ ਰਾਜਾ ਤਹ ਕੇਰਾ ॥
रूप सैन राजा तह केरा ॥

तस्य राज्ञः नाम रूप सन् आसीत्

ਜਾ ਕੈ ਦੁਸਟ ਨ ਬਾਚਾ ਨੇਰਾ ॥੧॥
जा कै दुसट न बाचा नेरा ॥१॥

यस्य समीपे कोऽपि दुष्टः न अवशिष्टः। १.

ਮਦਨ ਮੰਜਰੀ ਨਾਰਿ ਤਵਨ ਕੀ ॥
मदन मंजरी नारि तवन की ॥

तस्य भार्यायाः नाम मदन मञ्जरी आसीत् ।

ਸਸਿ ਕੀ ਸੀ ਛਬਿ ਲਗਤਿ ਜਵਨ ਕੀ ॥
ससि की सी छबि लगति जवन की ॥

तस्याः सौन्दर्यं चन्द्रवत् आसीत् ।

ਮ੍ਰਿਗ ਕੇ ਨੈਨ ਦੋਊ ਹਰਿ ਲੀਨੇ ॥
म्रिग के नैन दोऊ हरि लीने ॥

सः मृगस्य शृङ्गद्वयं अपहृतवान् आसीत् ।

ਸੁਕ ਨਾਸਾ ਕੋਕਿਲ ਬਚ ਦੀਨੇ ॥੨॥
सुक नासा कोकिल बच दीने ॥२॥

(सः) शुकनासिका कोकिलेन वाणी दत्ता। २.

ਰਾਜਾ ਪਿਯਤ ਅਮਲ ਸਭ ਭਾਰੀ ॥
राजा पियत अमल सभ भारी ॥

अतिशयेन कृत्वा राजा

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਸੌ ਭੋਗਤ ਨਾਰੀ ॥
भाति भाति सौ भोगत नारी ॥

सः स्त्रियाः बहुधा दुर्व्यवहारं करोति स्म ।

ਪੋਸਤ ਭਾਗ ਅਫੀਮ ਚੜਾਵੈ ॥
पोसत भाग अफीम चड़ावै ॥

सः पोपबीजं, शङ्खं, अफीमं च खादति स्म

ਪ੍ਯਾਲੇ ਪੀ ਪਚਾਸਇਕ ਜਾਵੈ ॥੩॥
प्याले पी पचासइक जावै ॥३॥

सः च प्रायः पञ्चाशत् चषकाणि (एतेषां औषधानां) पिबति स्म। ३.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਰਨਯਨਿ ਸੌ ਭੋਗ ਕਮਾਵਈ ॥
भाति भाति रनयनि सौ भोग कमावई ॥

(सः) राज्ञीभिः सह विविधानि वस्तूनि भोक्तुं प्रवृत्तः आसीत् ।

ਆਸਨ ਚੁੰਬਨ ਕਰਤ ਨ ਗਨਨਾ ਆਵਈ ॥
आसन चुंबन करत न गनना आवई ॥

आसनानि चुम्बनानि च (एतावत्) गृह्णाति स्म यत् ते न गण्यन्ते स्म।

ਚਾਰਿ ਪਹਰ ਰਤਿ ਕਰੈ ਅਧਿਕ ਸੁਖ ਪਾਇ ਕੈ ॥
चारि पहर रति करै अधिक सुख पाइ कै ॥

सः चतुर्घण्टां (रात्रौ) सुखेन क्रीडति स्म ।

ਹੋ ਜੋ ਰਾਨੀ ਤਿਹ ਰਮੈ ਰਹੈ ਉਰਝਾਇ ਕੈ ॥੪॥
हो जो रानी तिह रमै रहै उरझाइ कै ॥४॥

या राज्ञी अपि तस्य प्रेम करोति स्म, (स एव) भ्रान्ता (अर्थात् मोहिता) तिष्ठति स्म। ४.

ਸ੍ਰੀ ਰਸ ਤਿਲਕ ਮੰਜਰੀ ਤ੍ਰਿਯਿਕ ਬਖਾਨਿਯੈ ॥
स्री रस तिलक मंजरी त्रियिक बखानियै ॥

तत्र रासतिलक मञ्जरी इति नाम्ना ।

ਅਧਿਕ ਜਗਤ ਕੇ ਮਾਝ ਧਨਵੰਤੀ ਜਾਨਿਯੈ ॥
अधिक जगत के माझ धनवंती जानियै ॥

(सः) लोके अतीव धनिकः इति मन्यते स्म।

ਜਾਵਿਤ੍ਰੀ ਜਾਇਫਰ ਨ ਸਾਹੁ ਚਬਾਵਈ ॥
जावित्री जाइफर न साहु चबावई ॥

(सः) शाह जलवात्री च जफलादयः किमपि न चर्वन्ति स्म

ਹੋ ਸੋਫੀ ਸੂਮ ਨ ਭੂਲਿ ਭਾਗ ਕੌ ਖਾਵਈ ॥੫॥
हो सोफी सूम न भूलि भाग कौ खावई ॥५॥

सोफी च शुम च भूत्वा विस्मृत्वा अपि भङ्गं न खादति स्म। ५.

ਸਾਹੁ ਆਪੁ ਕੌ ਸ੍ਯਾਨੋ ਅਧਿਕ ਕਹਾਵਈ ॥
साहु आपु कौ स्यानो अधिक कहावई ॥

शाहः अतीव बुद्धिमान् इति वदति स्म

ਭੂਲ ਭਾਗ ਸੁਪਨੇ ਹੂੰ ਨ ਘੋਟਿ ਚੜਾਵਈ ॥
भूल भाग सुपने हूं न घोटि चड़ावई ॥

स्वप्ने च विस्मृत्य भङ्गं न पिबति स्म।

ਪਿਯੈ ਜੁ ਰਾਨੀ ਭਾਗ ਅਧਿਕ ਤਾ ਸੌ ਲਰੈ ॥
पियै जु रानी भाग अधिक ता सौ लरै ॥

या राज्ञी भङ्गं धूमपानं करोति स्म, सा तेन सह बहु युद्धं करोति स्म

ਹੋ ਕੌਡੀ ਕਰ ਤੇ ਦਾਨ ਨ ਸੋਕਾਤੁਰ ਕਰੈ ॥੬॥
हो कौडी कर ते दान न सोकातुर करै ॥६॥

न च कस्मैचित् दरिद्राय भिक्षां दत्तवान्। ६.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਪਿਯਤ ਭਾਗ ਕਾਹੂ ਜੋ ਹੇਰੈ ॥
पियत भाग काहू जो हेरै ॥

यदि (सः) कञ्चित् भङ्गं धूमपानं पश्यति, २.

ਠਾਢੇ ਹੋਤ ਨ ਤਾ ਕੇ ਨੇਰੈ ॥
ठाढे होत न ता के नेरै ॥

(अतः) तस्य समीपे मा तिष्ठतु।

ਭਯੋ ਸਦਨ ਤਿਹ ਕਹੈ ਉਜਾਰਾ ॥
भयो सदन तिह कहै उजारा ॥

गृहं निर्जनं भविष्यति इति वदति स्म

ਜਾ ਕੈ ਕੂੰਡਾ ਬਜੈ ਦੁਆਰਾ ॥੭॥
जा कै कूंडा बजै दुआरा ॥७॥

यस्मिन् गृहे कुण्ड सोता ठोकति (शङ्गं भङ्गं कर्तुं) ॥७॥

ਤਾ ਕੋ ਹੋਤ ਉਜਾਰ ਕਹੈ ਘਰ ॥
ता को होत उजार कहै घर ॥

तस्य गृहं निर्जनं भविष्यति इति वदति

ਭਾਗ ਅਫੀਮ ਭਖਤ ਹੈ ਜੋ ਨਰ ॥
भाग अफीम भखत है जो नर ॥

शङ्खं अफीमं च खादति यः ।

ਸੋਫੀ ਸਕਲ ਬੁਧਿ ਬਲ ਰਹੈ ॥
सोफी सकल बुधि बल रहै ॥

सर्वे सूफीः प्रज्ञाबलेन जीवन्ति

ਅਮਲਿਨ ਕੋ ਕਛੂ ਕੈ ਨਹਿ ਕਹੈ ॥੮॥
अमलिन को कछू कै नहि कहै ॥८॥

न च व्यावहारिकान् किमपि इति गणयन्ति।8.

ਯਹ ਰਸ ਤਿਲਕ ਮੰਜਰੀ ਸੁਨੀ ॥
यह रस तिलक मंजरी सुनी ॥

यदा तिलक मञ्जरी श्रुतवान् (एतत् सर्वं)।

ਗਈ ਪਾਸ ਹਸਿ ਮੂੰਡੀ ਧੁਨੀ ॥
गई पास हसि मूंडी धुनी ॥

(अतः सा) हसन् शिरः कम्पयन्ती (तस्मै) गता।

ਕਹਾ ਬਕਤ ਹੈ ਪਰਿਯੋ ਮੰਦ ਮਤਿ ॥
कहा बकत है परियो मंद मति ॥

(वक्तुं आरब्धवान्) हे दरिद्र! बक बकिंग् इति

ਬਾਹਨ ਸੋਫਿ ਸੀਤਲਾ ਕੀ ਗਤਿ ॥੯॥
बाहन सोफि सीतला की गति ॥९॥

सोफी इत्यस्याः स्थितिः सीतलस्य बाहुस्य (अर्थात् गदस्य) सदृशी अस्ति ९.

ਛੰਦ ॥
छंद ॥

श्लोकः १.

ਅਮਲ ਪਿਯਹਿ ਨ੍ਰਿਪ ਰਾਜ ਅਧਿਕ ਇਸਤ੍ਰੀਯਨ ਬਿਹਾਰੈ ॥
अमल पियहि न्रिप राज अधिक इसत्रीयन बिहारै ॥

मद्यं पिबति राजा बहुभिः स्त्रियाभिः सह सम्बन्धः ।

ਅਮਲ ਸੂਰਮਾ ਪਿਯਹਿ ਦੁਜਨ ਸਿਰ ਖੜਗ ਪ੍ਰਹਾਰੈ ॥
अमल सूरमा पियहि दुजन सिर खड़ग प्रहारै ॥

अमलं पिबन् सुरमा मुद्गरेण दुष्टानां शिरसि प्रहरति |

ਅਮਲ ਭਖਹਿ ਜੋਗੀਸ ਧ੍ਯਾਨ ਜਦੁਪਤਿ ਕੋ ਧਰਹੀ ॥
अमल भखहि जोगीस ध्यान जदुपति को धरही ॥

योगी कर्म कृत्वा ईश्वरं प्रति ध्यानं केन्द्रीक्रियते।

ਚਾਖਿ ਤਵਨ ਕੋ ਸ੍ਵਾਦ ਸੂਮ ਸੋਫੀ ਕ੍ਯਾ ਕਰਹੀ ॥੧੦॥
चाखि तवन को स्वाद सूम सोफी क्या करही ॥१०॥

तेषां (मादकद्रव्याणां) रसस्य स्वादनं कृत्वा सत् शुम सोफी किं करिष्यति ? १०.

ਸਾਹੁ ਬਾਚ ॥
साहु बाच ॥

शाहः अवदत्-

ਅਮਲ ਪਿਯਤ ਜੇ ਪੁਰਖ ਪਰੇ ਦਿਨ ਰੈਨਿ ਉਘਾਵਤ ॥
अमल पियत जे पुरख परे दिन रैनि उघावत ॥

अमलं पिबन् पुरुषः दिवारात्रौ निद्रां करोति।

ਅਮਲ ਜੁ ਘਰੀ ਨ ਪਿਯਹਿ ਤਾਪ ਤਿਨ ਕਹ ਚੜਿ ਆਵਤ ॥
अमल जु घरी न पियहि ताप तिन कह चड़ि आवत ॥

यदि ते एकघण्टां न पिबन्ति तर्हि तेषां ज्वरः भवति ।

ਅਮਲ ਪੁਰਖੁ ਜੋ ਪੀਯੈ ਕਿਸੂ ਕਾਰਜ ਕੇ ਨਾਹੀ ॥
अमल पुरखु जो पीयै किसू कारज के नाही ॥

अमलं पिबन्तः पुरुषाः किमपि प्रयोजनं न कुर्वन्ति।

ਅਮਲ ਖਾਇ ਜੜ੍ਰਹ ਰਹੈ ਮ੍ਰਿਤਕ ਹ੍ਵੈ ਕੈ ਘਰ ਮਾਹੀ ॥੧੧॥
अमल खाइ जड़्रह रहै म्रितक ह्वै कै घर माही ॥११॥

खादित्वा ते गृहे मृताः शयनं कुर्वन्ति। ११.

ਤ੍ਰਿਯੋ ਬਾਚ ॥
त्रियो बाच ॥

सा महिला अवदत्-

ਸ੍ਯਾਨੇ ਸੋਚਿਤ ਰਹੈ ਰਾਜ ਕੈਫਿਯੈ ਕਮਾਵੈ ॥
स्याने सोचित रहै राज कैफियै कमावै ॥

ज्ञानिनः चिन्तयन्ति व्यावहारिकं नियमं च।

ਸੂਮ ਸੰਚਿ ਧਨ ਰਹੇ ਸੂਰ ਦਿਨ ਏਕ ਲੁਟਾਵੈ ॥
सूम संचि धन रहे सूर दिन एक लुटावै ॥

शुमः धनसञ्चयं कुर्वन् अस्ति सुर्मः एकस्मिन् दिने तत् लुण्ठति।

ਅਮਲ ਪੀਏ ਜਸੁ ਹੋਇ ਦਾਨ ਖਾਡੇ ਨਹਿ ਹੀਨੋ ॥
अमल पीए जसु होइ दान खाडे नहि हीनो ॥

अमलः पानस्य कारणं भवति भिक्षादानेन खण्डस्य ठोकने च न हानिः।

ਅੰਤ ਗੁਦਾ ਕੇ ਪੈਡ ਸੂਮ ਸੋਫੀ ਜਿਯ ਦੀਨੋ ॥੧੨॥
अंत गुदा के पैड सूम सोफी जिय दीनो ॥१२॥

शुम सोफी पल्पस्य अन्ते स्वप्राणान् ददाति। १२.

ਭਾਗ ਪੁਰਖ ਵੈ ਪਿਯਹਿ ਭਗਤ ਹਰਿ ਕੀ ਜੇ ਕਰਹੀ ॥
भाग पुरख वै पियहि भगत हरि की जे करही ॥

भङ्गः हरिभक्तिभिः पुरुषैः सेव्यते।

ਭਾਗ ਭਖਤ ਵੈ ਪੁਰਖ ਕਿਸੂ ਕੀ ਆਸ ਨ ਧਰਹੀ ॥
भाग भखत वै पुरख किसू की आस न धरही ॥

भङ्गः मत्तः पुरुषैः ये कस्यचित् अपेक्षन्ते।

ਅਮਲ ਪਿਯਤ ਤੇ ਬੀਰ ਬਰਤ ਜਿਨ ਤ੍ਰਿਨ ਮਸਤਕ ਪਰ ॥
अमल पियत ते बीर बरत जिन त्रिन मसतक पर ॥

अमलः मत्तः भवति येषां ललाटेषु कूपं दग्धः (अति उज्ज्वलाः इत्यर्थः)।

ਤੇ ਕ੍ਯਾ ਪੀਵਹਿ ਭਾਗ ਰਹੈ ਜਿਨ ਕੇ ਤਕਰੀ ਕਰ ॥੧੩॥
ते क्या पीवहि भाग रहै जिन के तकरी कर ॥१३॥

किं ते जनाः भङ्गं पिबन्ति येषां हस्ताः बलवन्तः। १३.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਸਦਾ ਸਰੋਹੀ ਊਪਰ ਕਰ ਜਿਨ ਕੋ ਰਹੈ ॥
सदा सरोही ऊपर कर जिन को रहै ॥

(शङ्खः पिब्यते तेषां) यस्य हस्तौ सदा खड्गस्य उपरि।