श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 445


ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਜਲ ਕੋ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਯੋ ॥
स्री हरि जल को असत्र चलायो ॥

(ततः) श्रीकृष्णः जलशस्त्रं प्रक्षेपितवान्

ਸੋ ਛੁਟ ਕੈ ਨ੍ਰਿਪ ਊਪਰ ਆਯੋ ॥
सो छुट कै न्रिप ऊपर आयो ॥

ततः कृष्णः स्वस्य वरुनास्त्रं (वरुणदेवस्य सम्बन्धे बाहुं) विसर्जितवान्, यत् राजा खड़गसिंहं प्रहारं कृतवान्

ਬਰੁਨ ਸਿੰਘ ਮੂਰਤਿ ਧਰਿ ਆਏ ॥
बरुन सिंघ मूरति धरि आए ॥

वरुणः सुर्मा (सिंह) देवस्य रूपेण आगतः।

ਸਰਿਤਨ ਕੀ ਸੈਨਾ ਸੰਗਿ ਲਿਯਾਏ ॥੧੪੮੨॥
सरितन की सैना संगि लियाए ॥१४८२॥

वरुणस्तत्र प्राप्य सिंहरूपं कृत्वा धारासैन्यम् आनयत् ॥१४८२॥

ਆਵਤ ਸਿੰਘਨ ਸਬਦ ਸੁਨਾਯੋ ॥
आवत सिंघन सबद सुनायो ॥

आगत्य एव शूर्वीर् वचनं पठितवान् ।

ਬਾਰਿ ਰਾਜ ਅਤਿ ਰਿਸ ਕਰਿ ਧਾਯੋ ॥
बारि राज अति रिस करि धायो ॥

आगत्य वरुणः शृङ्गं (सिंहगर्जनं) कृत्वा क्रुद्धः राज्ञः उपरि पतितः

ਸੁਨਤ ਸਬਦ ਕਾਪੇ ਪੁਰ ਤੀਨੋ ॥
सुनत सबद कापे पुर तीनो ॥

(तस्य) वचनं श्रुत्वा त्रयः जनाः कम्पिताः

ਇਨ ਨ੍ਰਿਪ ਮਨ ਮੈ ਤ੍ਰਾਸ ਨ ਕੀਨੋ ॥੧੪੮੩॥
इन न्रिप मन मै त्रास न कीनो ॥१४८३॥

घोरं गर्जनं श्रुत्वा सर्वे लोकत्रयं कम्पितवन्तः, परन्तु राजा खड़गसिंहः भयभीतः न अभवत्।1483।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਬਾਨਨ ਸੰਗ ਜਲਾਧਿਪ ਕੋ ਕਵਿ ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੇ ਤਨ ਤਾੜਨ ਕੀਨੋ ॥
बानन संग जलाधिप को कवि स्याम भने तन ताड़न कीनो ॥

शूलसदृशैः बाणैः राजा वरुणस्य शरीरं छित्त्वा

ਸਾਤਹੁ ਸਿੰਧਨ ਕੋ ਰਿਸ ਕੈ ਸਰ ਜਾਲਨ ਸਿਉ ਉਰ ਛੇਦ ਕੈ ਦੀਨੋ ॥
सातहु सिंधन को रिस कै सर जालन सिउ उर छेद कै दीनो ॥

सप्तसमुद्राणां हृदयं विदारयन् राजा महाक्रोधः |

ਘਾਇਲ ਹੈ ਸਰਿਤਾ ਸਗਰੀ ਬਹੁ ਸ੍ਰੋਨਤ ਸੋ ਤਿਹ ਕੋ ਅੰਗ ਭੀਨੋ ॥
घाइल है सरिता सगरी बहु स्रोनत सो तिह को अंग भीनो ॥

सर्वान् प्रवाहान् क्षतं कृत्वा तेषां अङ्गानि रक्तेन संतृप्तवान्

ਨੈਕੁ ਨ ਠਾਢੋ ਰਹਿਓ ਰਣ ਮੈ ਜਲ ਰਾਜ ਭਜਿਓ ਗ੍ਰਿਹ ਕੋ ਮਗੁ ਲੀਨੋ ॥੧੪੮੪॥
नैकु न ठाढो रहिओ रण मै जल राज भजिओ ग्रिह को मगु लीनो ॥१४८४॥

जलराजः (वरुणः) युद्धक्षेत्रे स्थातुं न शक्नोत्, तस्य हिमे प्रति पलायितवान्।1484।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਜਬੈ ਜਲਾਧਿਪ ਧਾਮਿ ਸਿਧਾਰੇ ॥
जबै जलाधिप धामि सिधारे ॥

यदा वरुणः देवः गृहं गतः तदा ।

ਤਬ ਹਰਿ ਕੋ ਨ੍ਰਿਪ ਪੁਨਿ ਸਰ ਮਾਰੇ ॥
तब हरि को न्रिप पुनि सर मारे ॥

यदा वरुणः स्वगृहं गतः तदा राजा कृष्णस्य उपरि बाणान् विसर्जयत्

ਤਬ ਜਮ ਕੋ ਹਰਿ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਯੋ ॥
तब जम को हरि असत्र चलायो ॥

अथ श्रीकृष्णः यमं (नाशकं) अस्त्रं प्रज्वलितवान्।

ਹੈ ਪ੍ਰਤਛ ਜਮ ਨ੍ਰਿਪ ਪਰ ਧਾਯੋ ॥੧੪੮੫॥
है प्रतछ जम न्रिप पर धायो ॥१४८५॥

तस्मिन् समये कृष्णः यमस्य बाहुं निपातितवान् तेन यमः प्रकटितः भूपतेः उपरि पतितः।1485।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਬੀਰ ਬਡੋ ਬਿਕ੍ਰਤ ਦੈਤ ਸੁ ਨਾਮਹਿ ਕੋਪ ਹੁਇ ਸ੍ਰੀ ਖੜਗੇਸ ਪੈ ਧਾਯੋ ॥
बीर बडो बिक्रत दैत सु नामहि कोप हुइ स्री खड़गेस पै धायो ॥

तत्र (क) बिकराट् नाम विशालः विशालः सुरवीरः आसीत्, सः क्रुद्धः भूत्वा खरागसिंहमहोदयस्य उपरि आरुह्य।

ਬਾਨ ਕਮਾਨ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਗਦਾ ਬਰਛੀ ਕਰਿ ਲੈ ਅਤਿ ਜੁਧ ਮਚਾਯੋ ॥
बान कमान क्रिपान गदा बरछी करि लै अति जुध मचायो ॥

विक्रत नाम राक्षसः अतीव क्रुद्धः खड़गसिंहस्य राजानं पतित्वा तस्य धनुषः, बाणः, खड्गः, गदा, शूलादिकं च गृहीत्वा घोरं युद्धं कृतवान्

ਤੀਰ ਚਲਾਵਤ ਭਯੋ ਬਹੁਰੋ ਤਬ ਤਾ ਛਬਿ ਕੋ ਕਵਿ ਭਾਵ ਸੁਨਾਯੋ ॥
तीर चलावत भयो बहुरो तब ता छबि को कवि भाव सुनायो ॥

बाणानां निर्वहनं निरन्तरं कुर्वन् बहुषु आकृतेषु प्रकटितः

ਭੂਪ ਕੋ ਬਾਨ ਮਨੋ ਖਗਰਾਜ ਕਟਿਓ ਅਰਿ ਕੋ ਸਰ ਨਾਗ ਗਿਰਾਯੋ ॥੧੪੮੬॥
भूप को बान मनो खगराज कटिओ अरि को सर नाग गिरायो ॥१४८६॥

कविः कथयति यत् अस्मिन् युद्धे राज्ञः बाणः गरुड इव प्रहारं कृत्वा शत्रुबाणस्य कोबरस्य पातनं कुर्वन् आसीत्।1486।

ਬਿਕ੍ਰਤ ਦੈਤ ਕੋ ਨ੍ਰਿਪ ਮਾਰਿ ਲਯੋ ਜਮੁ ਕੋ ਰਿਸ ਕੈ ਪੁਨਿ ਉਤਰ ਦੀਨੋ ॥
बिक्रत दैत को न्रिप मारि लयो जमु को रिस कै पुनि उतर दीनो ॥

स राज्ञा हतो दुष्टो यमं ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच ।

ਕਾ ਭਯੋ ਜੋ ਜੀਅ ਮਾਰੇ ਘਨੇ ਅਰੁ ਦੰਡ ਬਡੋ ਕਰ ਮੈ ਤੁਮ ਲੀਨੋ ॥
का भयो जो जीअ मारे घने अरु दंड बडो कर मै तुम लीनो ॥

विक्रतं हत्वा राजा यममब्रवीत्-किं तर्हि यदि त्वया अद्यावधि बहूनि जनान् हता, त्वं च हस्ते अतीव विशालं दण्डं वहसि

ਤੋਹਿ ਨ ਜੀਅਤ ਛਾਡਤ ਹੋ ਸੁਨ ਰੇ ਅਬ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਪ੍ਰਨ ਕੀਨੋ ॥
तोहि न जीअत छाडत हो सुन रे अब मोहि इहै प्रन कीनो ॥

“अद्य मया व्रतं कृतं यत् अहं त्वां हनिष्यामि, अहं त्वां हनिष्यामि

ਮਾਰਤ ਹੋ ਕਰ ਲੈ ਕਰਨੋ ਕਛੁ ਮੋ ਬਲ ਜਾਨਤ ਹੈ ਪੁਰ ਤੀਨੋ ॥੧੪੮੭॥
मारत हो कर लै करनो कछु मो बल जानत है पुर तीनो ॥१४८७॥

मनसि मनसि यत्किञ्चित् कुरु, यतः मम बलं त्रयाणां लोकानां ज्ञाता” १४८७ ।

ਯੌ ਕਹਿ ਕੈ ਬਤੀਯਾ ਜਮ ਕੋ ਕਵਿ ਰਾਮ ਕਹੈ ਪੁਨਿ ਜੁਧ ਕੀਯੋ ਹੈ ॥
यौ कहि कै बतीया जम को कवि राम कहै पुनि जुध कीयो है ॥

इत्युक्त्वा कविरामस्य मते राजा यमया सह युद्धे प्रवृत्तः आसीत्

ਭੂਤ ਸ੍ਰਿਗਾਲਨ ਕਾਕਨ ਝਾਕਨਿ ਡਾਕਨਿ ਸ੍ਰੌਨ ਅਘਾਇ ਪੀਓ ਹੈ ॥
भूत स्रिगालन काकन झाकनि डाकनि स्रौन अघाइ पीओ है ॥

अस्मिन् युद्धे भूताः, शृगालाः, काकाः, पिशाचाः च हृदयं यावत् रक्तं पिबन्ति स्म

ਮਾਰਿਓ ਮਰੈ ਨ ਕਹੂੰ ਜਮ ਤੇ ਨ੍ਰਿਪ ਮਾਨਹੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਓ ਹੈ ॥
मारिओ मरै न कहूं जम ते न्रिप मानहु अंम्रित पान कीओ है ॥

राजा यमस्य प्रहारैः अपि न म्रियते, अम्ब्रोसिया क्वाफ् कृतवान् इति भासते

ਪਾਨਿ ਲੀਓ ਧਨੁ ਬਾਨ ਜਬੈ ਤਿਨ ਅੰਤਕ ਅੰਤ ਭਜਾਇ ਦੀਯੋ ਹੈ ॥੧੪੮੮॥
पानि लीओ धनु बान जबै तिन अंतक अंत भजाइ दीयो है ॥१४८८॥

यदा राजा धनुर्बाणहस्ते गृहीतवान् तदा यमस्य अन्ते पलायितव्यम् आसीत्।१४८८।

ਸੋਰਠਾ ॥
सोरठा ॥

सोर्था

ਜਬ ਜਮ ਦੀਓ ਭਜਾਇ ਕ੍ਰਿਸਨ ਹੇਰਿ ਨ੍ਰਿਪ ਯੌ ਕਹਿਯੋ ॥
जब जम दीओ भजाइ क्रिसन हेरि न्रिप यौ कहियो ॥

यमया सह पलायनं कृतम्, तदा राजा कृष्णं प्रति दृष्ट्वा।

ਲਰਤੇ ਕਿਉ ਨਹੀ ਆਇ ਮਹਾਰਥੀ ਰਨ ਧੀਰ ਤੁਮ ॥੧੪੮੯॥
लरते किउ नही आइ महारथी रन धीर तुम ॥१४८९॥

“हे युद्धक्षेत्रस्य महान् योद्धा ! किमर्थं मया सह युद्धं कर्तुं न आगच्छसि?” १४८९ ।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਜੋ ਹਰਿ ਮੰਤ੍ਰ ਅਰਾਧਤ ਹੈ ਤਪ ਸਾਧਤ ਹੈ ਮਨ ਮੈ ਨਹੀ ਆਯੋ ॥
जो हरि मंत्र अराधत है तप साधत है मन मै नही आयो ॥

मन्त्रपुनरुक्त्या तपसा च यो मनसि स्थातुं न आगच्छति

ਜਗ੍ਯ ਕੀਏ ਬਹੁ ਦਾਨ ਦੀਏ ਸਬ ਖੋਜਤ ਹੈ ਕਿਨਹੂੰ ਨਹੀ ਪਾਯੋ ॥
जग्य कीए बहु दान दीए सब खोजत है किनहूं नही पायो ॥

यज्ञानुष्ठानेन दानदानेन च कः न साक्षात्कृतः

ਬ੍ਰਹਮ ਸਚੀਪਤਿ ਨਾਰਦ ਸਾਰਦ ਬਿਯਾਸ ਪਰਾਸੁਰ ਸ੍ਰੀ ਸੁਕ ਗਾਯੋ ॥
ब्रहम सचीपति नारद सारद बियास परासुर स्री सुक गायो ॥

इन्द्रब्रह्मनारदशार्दव्यासप्रशर्शुक्देवैरपि यः प्रशंसितः |

ਸੋ ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਸਮਾਜ ਮੈ ਆਜ ਹਕਾਰ ਕੈ ਜੁਧ ਕੇ ਕਾਜ ਬੁਲਾਯੋ ॥੧੪੯੦॥
सो ब्रिजराज समाज मै आज हकार कै जुध के काज बुलायो ॥१४९०॥

तस्मै कृष्णाय ब्रजेश्वराय अद्य राजा खरागसिंहः तं आव्हानं दत्त्वा समग्रसमाजात् युद्धाय आमन्त्रितवान्।१४९०।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਤਬ ਹਰਿ ਜਛ ਅਸਤ੍ਰ ਕਰਿ ਲੀਨੋ ॥
तब हरि जछ असत्र करि लीनो ॥

ततः श्रीकृष्णः 'जच अस्त्र' इति हस्ते गृहीतवान्

ਐਚ ਕਮਾਨ ਛਾਡਿ ਸਰ ਦੀਨੋ ॥
ऐच कमान छाडि सर दीनो ॥

ततः कृष्णः यक्षस्त्रं (यक्षसम्बद्धं बाहुं) हस्ते गृहीत्वा धनुषः आकृष्य विसृजति स्म

ਨਲ ਕੂਬਰ ਮਨਗ੍ਰੀਵ ਸੁ ਧਾਏ ॥
नल कूबर मनग्रीव सु धाए ॥

(तस्मिन् समये) नलः कुबरः मन-ग्रिवः च प्रहारे शयितः।

ਸੁਤ ਕੁਬੇਰ ਕੇ ਦ੍ਵੈ ਇਹ ਆਏ ॥੧੪੯੧॥
सुत कुबेर के द्वै इह आए ॥१४९१॥

इदानीं कुबेरस्य नलकूबरस्य मणिग्रीवस्य च पुत्रौ युद्धक्षेत्रे आगतौ।१४९१।

ਧਨਦ ਜਛ ਕਿੰਨਰ ਸੰਗ ਲੀਨੇ ॥
धनद जछ किंनर संग लीने ॥

कुबेरः ('धनदः') यक्षकिन्नरैः सह

ਏ ਆਏ ਮਨ ਮੈ ਰਿਸ ਕੀਨੇ ॥
ए आए मन मै रिस कीने ॥

ते बहवः यक्षान् उदारान् धनदान्, किन्नरान् च सह गृहीत्वा क्रुद्धाः सङ्ग्रामं प्राप्तवन्तः

ਸਗਲ ਸੈਨ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗ ਆਈ ॥
सगल सैन तिन कै संग आई ॥

तस्य सर्वा सैन्यं तेन सह आगता

ਧਾਇ ਭੂਪ ਸੋ ਕਰੀ ਲਰਾਈ ॥੧੪੯੨॥
धाइ भूप सो करी लराई ॥१४९२॥

तैः सह सर्वसेना आगत्य राज्ञा सह घोरं युद्धं कृतवन्तः।१४९२।