श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1355


ਪੋਸਤ ਭਾਗ ਅਫੀਮ ਸਰਾਬ ਖਵਾਇ ਤੁਮੈ ਤਬ ਆਪੁ ਚੜੈਹੌ ॥
पोसत भाग अफीम सराब खवाइ तुमै तब आपु चड़ैहौ ॥

पोपबीजं, शङ्खं, अफीमं, मद्यं च भोजयित्वा ततः अहं स्वयमेव तत् अर्पयिष्यामि ।

ਕੋਟ ਉਪਾਵ ਕਰੌ ਕ੍ਯੋ ਨ ਮੀਤ ਪੈ ਕੇਲ ਕਰੇ ਬਿਨੁ ਜਾਨ ਨ ਦੈਹੌ ॥੧੩॥
कोट उपाव करौ क्यो न मीत पै केल करे बिनु जान न दैहौ ॥१३॥

हे मित्र ! यदि त्वं कोटिशं मापं न करोषि चेदपि अहं मैथुनं विना (त्वां) न मुञ्चामि। १३.

ਕੇਤਿਯੈ ਬਾਤ ਬਨਾਇ ਕਹੌ ਕਿਨ ਕੇਲ ਕਰੇ ਬਿਨੁ ਮੈ ਨ ਟਰੌਗੀ ॥
केतियै बात बनाइ कहौ किन केल करे बिनु मै न टरौगी ॥

किमर्थम् एतावतानि वस्तूनि न कल्पयसि, वदसि, अहं रति-क्रीडं विना न गमिष्यामि।

ਆਜੁ ਮਿਲੇ ਤੁਮਰੇ ਬਿਨੁ ਮੈ ਤਵ ਰੂਪ ਚਿਤਾਰਿ ਚਿਤਾਰਿ ਜਰੌਗੀ ॥
आजु मिले तुमरे बिनु मै तव रूप चितारि चितारि जरौगी ॥

अद्य त्वां न मिलित्वा तव रूपं ध्यात्वा दहिष्यामि ।

ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਭੈ ਘਰ ਬਾਰ ਸੁ ਏਕਹਿ ਬਾਰ ਬਿਸਾਰਿ ਧਰੌਗੀ ॥
हार सिंगार सभै घर बार सु एकहि बार बिसारि धरौगी ॥

सर्वे हारा अलङ्काराः सद्यः विस्मृताः भविष्यन्ति।

ਕੈ ਕਰਿ ਪ੍ਯਾਰ ਮਿਲੋ ਇਕ ਬਾਰ ਕਿ ਯਾਰ ਬਿਨਾ ਉਰ ਫਾਰਿ ਮਰੌਗੀ ॥੧੪॥
कै करि प्यार मिलो इक बार कि यार बिना उर फारि मरौगी ॥१४॥

एकवारं प्रेम्णा मिलित्वा वा, अन्यथा मित्रं विना वक्षःस्थलं विदारयिष्यामि। १४.

ਸੁੰਦਰ ਕੇਲ ਕਰੋ ਹਮਰੇ ਸੰਗ ਮੈ ਤੁਮਰੌ ਲਖਿ ਰੂਪ ਬਿਕਾਨੀ ॥
सुंदर केल करो हमरे संग मै तुमरौ लखि रूप बिकानी ॥

(हे राजन्!) मया सह क्रीडतु, अहं तव रूपं दृष्ट्वा विक्रीयते।

ਠਾਵ ਨਹੀ ਜਹਾ ਜਾਉ ਕ੍ਰਿਪਾਨਿਧਿ ਆਜੁ ਭਈ ਦੁਤਿ ਦੇਖ ਦਿਵਾਨੀ ॥
ठाव नही जहा जाउ क्रिपानिधि आजु भई दुति देख दिवानी ॥

हे कृपया निधन ! न गन्तव्यस्थानं (अहं) अद्य तव सौन्दर्यं दृष्ट्वा उन्मत्तः अभवम्।

ਹੌ ਅਟਕੀ ਤਵ ਹੇਰਿ ਪ੍ਰਭਾ ਤੁਮ ਬਾਧਿ ਰਹੈ ਕਸਿ ਮੌਨ ਗੁਮਾਨੀ ॥
हौ अटकी तव हेरि प्रभा तुम बाधि रहै कसि मौन गुमानी ॥

अहं तव सौन्दर्येन मुग्धः अस्मि तथा च हे गुमणि! किमर्थं मौनम् असि ?

ਜਾਨਤ ਘਾਤ ਨ ਮਾਨਤ ਬਾਤ ਸੁ ਜਾਤ ਬਿਹਾਤ ਦੁਹੂੰਨ ਕੀ ਜ੍ਵਾਨੀ ॥੧੫॥
जानत घात न मानत बात सु जात बिहात दुहूंन की ज्वानी ॥१५॥

(त्वं) न अवसरं अवगच्छसि न च प्रकरणम् आज्ञापयसि, उभयोः यौवनं व्यर्थं गच्छति। १५.

ਜੇਤਿਕ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕੀ ਰੀਤਿ ਕੀ ਬਾਤ ਸੁ ਸਾਹ ਸੁਤਾ ਨ੍ਰਿਪ ਤੀਰ ਬਖਾਨੀ ॥
जेतिक प्रीति की रीति की बात सु साह सुता न्रिप तीर बखानी ॥

शाहस्य कन्या राजानं अवदत् यत् प्रेम्णः संस्कारस्य विषये बहु चर्चा अस्ति।

ਚੌਕ ਰਹਾ ਚਹੂੰ ਓਰ ਚਿਤੈ ਕਰਿ ਬਾਧਿ ਰਹਾ ਮੁਖ ਮੌਨ ਗੁਮਾਨੀ ॥
चौक रहा चहूं ओर चितै करि बाधि रहा मुख मौन गुमानी ॥

(राजा) आश्चर्येन परितः पश्यन् आसीत् गुमानी मुखस्य मौनव्यञ्जनम् आसीत् ।

ਹਾਹਿ ਰਹੀ ਕਹਿ ਪਾਇ ਰਹੀ ਗਹਿ ਗਾਇ ਥਕੀ ਗੁਨ ਏਕ ਨ ਜਾਨੀ ॥
हाहि रही कहि पाइ रही गहि गाइ थकी गुन एक न जानी ॥

(सा) 'हाय हि' इति वदन् पादं धारयन्ती गुनगायनं श्रान्तवती, (किन्तु सा) एकं न श्रुतवती।

ਬਾਧਿ ਰਹਾ ਜੜ ਮੋਨਿ ਮਹਾ ਓਹਿ ਕੋਟਿ ਕਹੀ ਇਹ ਏਕ ਨ ਮਾਨੀ ॥੧੬॥
बाधि रहा जड़ मोनि महा ओहि कोटि कही इह एक न मानी ॥१६॥

सः मूर्खः मौनम् अभवत् । सः बहुवचनम् उक्तवान्, परन्तु सः एकमपि न स्वीकृतवान् । 16.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਜਬ ਭੂਪਤਿ ਇਕ ਬਾਤ ਨ ਮਾਨੀ ॥
जब भूपति इक बात न मानी ॥

यदा राजा एकं वस्तु न सम्मतवान् ।

ਸਾਹ ਸੁਤਾ ਤਬ ਅਧਿਕ ਰਿਸਾਨੀ ॥
साह सुता तब अधिक रिसानी ॥

तदा शाहस्य कन्या अतीव क्रुद्धा अभवत्।

ਸਖਿਯਨ ਨੈਨ ਸੈਨ ਕਰਿ ਦਈ ॥
सखियन नैन सैन करि दई ॥

(सः) मित्राणि निमिषं कृतवान्

ਰਾਜਾ ਕੀ ਬਹੀਯਾ ਗਹਿ ਲਈ ॥੧੭॥
राजा की बहीया गहि लई ॥१७॥

(ते) च राज्ञः बाहून् गृहीतवन्तः। १७.

ਪਕਰਿ ਰਾਵ ਕੀ ਪਾਗ ਉਤਾਰੀ ॥
पकरि राव की पाग उतारी ॥

गृहीत्वा नृपं पादौ उद्धृत्य च |

ਪਨਹੀ ਮੂੰਡ ਸਾਤ ਸੈ ਝਾਰੀ ॥
पनही मूंड सात सै झारी ॥

सप्तशतानि च जूतानि शिरसि प्रहारं कृतवान्।

ਦੁਤਿਯ ਪੁਰਖ ਕੋਈ ਤਿਹ ਨ ਨਿਹਾਰੌ ॥
दुतिय पुरख कोई तिह न निहारौ ॥

अन्यः पुरुषः द्रष्टव्यः नासीत्,

ਆਨਿ ਰਾਵ ਕੌ ਕਰੈ ਸਹਾਰੌ ॥੧੮॥
आनि राव कौ करै सहारौ ॥१८॥

यः आगत्य राज्ञः साहाय्यं कृतवान्। १८.

ਭੂਪ ਲਜਤ ਨਹਿ ਹਾਇ ਬਖਾਨੈ ॥
भूप लजत नहि हाइ बखानै ॥

हतः लॉजराजः हाय अपि न वदति स्म

ਜਿਨਿ ਕੋਈ ਨਰ ਮੁਝੈ ਪਛਾਨੈ ॥
जिनि कोई नर मुझै पछानै ॥

यथा मां कोऽपि न परिचिनोति।

ਸਾਹ ਸੁਤਾ ਇਤ ਨ੍ਰਿਪਹਿ ਨ ਛੋਰੈ ॥
साह सुता इत न्रिपहि न छोरै ॥

शाहस्य पुत्री राजानं एवं न त्यजति स्म

ਪਨਹੀ ਵਾਹਿ ਮੂੰਡ ਪਰ ਤੋਰੈ ॥੧੯॥
पनही वाहि मूंड पर तोरै ॥१९॥

तस्य शिरसि च जूता भग्नवती आसीत्। १९.

ਰਾਵ ਲਖਾ ਤ੍ਰਿਯ ਮੁਝੈ ਸੰਘਾਰੋ ॥
राव लखा त्रिय मुझै संघारो ॥

राजा विज्ञाय मां हन्ति स्त्रिया

ਕੋਈ ਨ ਪਹੁਚਾ ਸਿਵਕ ਹਮਾਰੋ ॥
कोई न पहुचा सिवक हमारो ॥

न च मम कश्चित् भृत्यः आगतः।

ਅਬ ਯਹ ਮੁਝੈ ਨ ਜਾਨੈ ਦੈ ਹੈ ॥
अब यह मुझै न जानै दै है ॥

इदानीं मां न मुञ्चति

ਪਨੀ ਹਨਤ ਮ੍ਰਿਤ ਲੋਕ ਪਠੈ ਹੈ ॥੨੦॥
पनी हनत म्रित लोक पठै है ॥२०॥

पादप्रहारेन च मृतानां जनानां कृते प्रदास्यति। २०.

ਪਨਹੀ ਜਬ ਸੋਰਹ ਸੈ ਪਰੀ ॥
पनही जब सोरह सै परी ॥

यदा षोडशशतानि जूतानि पतितानि

ਤਬ ਰਾਜਾ ਕੀ ਆਖਿ ਉਘਰੀ ॥
तब राजा की आखि उघरी ॥

तदा राज्ञः नेत्राणि उद्घाटितानि।

ਇਹ ਅਬਲਾ ਗਹਿ ਮੋਹਿ ਸੰਘਰਿ ਹੈ ॥
इह अबला गहि मोहि संघरि है ॥

(तत् चिन्तयन्) अयं अबला मां गृहीत्वा मारयिष्यति,

ਕਵਨ ਆਨਿ ਹ੍ਯਾਂ ਮੁਝੈ ਉਬਰਿ ਹੈ ॥੨੧॥
कवन आनि ह्यां मुझै उबरि है ॥२१॥

कः अत्र आगत्य मां तारयिष्यति। २१.

ਪੁਨਿ ਰਾਜਾ ਇਹ ਭਾਤਿ ਬਖਾਨੋ ॥
पुनि राजा इह भाति बखानो ॥

अथ राजा एवं उक्तवान् ।

ਮੈ ਤ੍ਰਿਯ ਤੋਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨ ਜਾਨੋ ॥
मै त्रिय तोर चरित्र न जानो ॥

हे नारी ! अहं भवतः चरित्रं न जानामि स्म।

ਅਬ ਜੂਤਿਨ ਸੌ ਮੁਝੈ ਨ ਮਾਰੋ ॥
अब जूतिन सौ मुझै न मारो ॥

मा मां इदानीं जूताभिः प्रहरतु, .

ਜੌ ਚਾਹੌ ਤੌ ਆਨਿ ਬਿਹਾਰੋ ॥੨੨॥
जौ चाहौ तौ आनि बिहारो ॥२२॥

आगच्छ रमन्तु (मया सह) यथा इच्छसि। २२.

ਸਾਹ ਸੁਤਾ ਜਬ ਯੌ ਸੁਨਿ ਪਾਈ ॥
साह सुता जब यौ सुनि पाई ॥

शाहस्य कन्यायाः एतत् श्रुतम्

ਨੈਨ ਸੈਨ ਦੈ ਸਖੀ ਹਟਾਈ ॥
नैन सैन दै सखी हटाई ॥

अतः नेत्रस्य इशारेण सखीः अपसारिताः।

ਆਪੁ ਗਈ ਰਾਜਾ ਪਹਿ ਧਾਇ ॥
आपु गई राजा पहि धाइ ॥

सा राज्ञः समीपं पलायितवती

ਕਾਮ ਭੋਗ ਕੀਨਾ ਲਪਟਾਇ ॥੨੩॥
काम भोग कीना लपटाइ ॥२३॥

सः च बाहून् बाहून् कृत्वा यौनसम्बन्धं कृतवान्। 23.

ਪੋਸਤ ਭਾਗ ਅਫੀਮ ਮਿਲਾਇ ॥
पोसत भाग अफीम मिलाइ ॥

खसखसः, भाङ्गः, अफीमः च मिश्रितः (सेवितः) ।

ਆਸਨ ਤਾ ਤਰ ਦਿਯੋ ਬਨਾਇ ॥
आसन ता तर दियो बनाइ ॥

तस्य अधः च सम्यक् उपविशतु।

ਚੁੰਬਨ ਰਾਇ ਅਲਿੰਗਨ ਲਏ ॥
चुंबन राइ अलिंगन लए ॥

राजा चुम्बनानि आलिंगनानि च प्राप्नोत्

ਲਿੰਗ ਦੇਤ ਤਿਹ ਭਗ ਮੋ ਭਏ ॥੨੪॥
लिंग देत तिह भग मो भए ॥२४॥

तेन सह मर्त्यकर्माणि च अकरोत्। २४.

ਭਗ ਮੋ ਲਿੰਗ ਦਿਯੋ ਰਾਜਾ ਜਬ ॥
भग मो लिंग दियो राजा जब ॥

यदा नृपः पुरुषवत् वर्तत तदा ।

ਰੁਚਿ ਉਪਜੀ ਤਰਨੀ ਕੇ ਜਿਯ ਤਬ ॥
रुचि उपजी तरनी के जिय तब ॥

तदा स्त्रियाः मनसि बहु रुचिः उत्पन्ना ।

ਲਪਟਿ ਲਪਟਿ ਆਸਨ ਤਰ ਗਈ ॥
लपटि लपटि आसन तर गई ॥

आसनानि कृत्वा बाहुयुगलम् |

ਚੁੰਬਨ ਕਰਤ ਭੂਪ ਕੇ ਭਈ ॥੨੫॥
चुंबन करत भूप के भई ॥२५॥

राजानं च चुम्बितुं आरब्धवान्। 25.

ਗਹਿ ਗਹਿ ਤਿਹ ਕੋ ਗਰੇ ਲਗਾਵਾ ॥
गहि गहि तिह को गरे लगावा ॥

सः तां गृहीत्वा आलिंगितवान्

ਆਸਨ ਸੌ ਆਸਨਹਿ ਛੁਹਾਵਾ ॥
आसन सौ आसनहि छुहावा ॥

मुद्रां च आसनेन स्पृष्टवान्।

ਅਧਰਨ ਸੌ ਦੋਊ ਅਧਰ ਲਗਾਈ ॥
अधरन सौ दोऊ अधर लगाई ॥

उभयाधरेण चुम्बितम्

ਦੁਹੂੰ ਕੁਚਨ ਸੌ ਕੁਚਨ ਮਿਲਾਈ ॥੨੬॥
दुहूं कुचन सौ कुचन मिलाई ॥२६॥

उभौ च मिश्रितम्। २६.

ਇਹ ਬਿਧਿ ਭੋਗ ਕਿਯਾ ਰਾਜਾ ਤਨ ॥
इह बिधि भोग किया राजा तन ॥

स राज्ञा सह एतादृशं भोगं कृतवान्

ਜਿਹ ਬਿਧਿ ਰੁਚਾ ਚੰਚਲਾ ਕੇ ਮਨ ॥
जिह बिधि रुचा चंचला के मन ॥

यथा स्त्रियाः मनः।

ਬਹੁਰੌ ਰਾਵ ਬਿਦਾ ਕਰਿ ਦਿਯੋ ॥
बहुरौ राव बिदा करि दियो ॥

(सः) ततः राजानं प्रेषितवान्

ਅਨਤ ਦੇਸ ਕੋ ਮਾਰਗ ਲਿਯੋ ॥੨੭॥
अनत देस को मारग लियो ॥२७॥

अन्यदेशस्य च मार्गं गृहीतवान्। 27.

ਰਤਿ ਕਰਿ ਰਾਵ ਬਿਦਾ ਕਰਿ ਦਿਯਾ ॥
रति करि राव बिदा करि दिया ॥

रति-किरं कृत्वा राजा प्रेषितः ।

ਐਸਾ ਚਰਿਤ ਚੰਚਲਾ ਕਿਯਾ ॥
ऐसा चरित चंचला किया ॥

एतादृशं लीला लक्षणम्।

ਅਵਰ ਪੁਰਖ ਸੌ ਰਾਵ ਨ ਭਾਖਾ ॥
अवर पुरख सौ राव न भाखा ॥

राजा अन्यं पुरुषं न अवदत्।

ਜੋ ਤ੍ਰਿਯ ਕਿਯ ਸੋ ਜਿਯ ਮੋ ਰਾਖਾ ॥੨੮॥
जो त्रिय किय सो जिय मो राखा ॥२८॥

सा स्त्री यत् कृतवती, तत् मनसि स्थापयति स्म। २८.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਕਿਤਕ ਦਿਨਨ ਨ੍ਰਿਪ ਚੰਚਲਾ ਪੁਨਿ ਵਹੁ ਲਈ ਬੁਲਾਇ ॥
कितक दिनन न्रिप चंचला पुनि वहु लई बुलाइ ॥

केषुचित् दिवसेषु पुनः तां स्त्रियाम् आहूय राजा

ਰਾਨੀ ਕਰਿ ਰਾਖੀ ਸਦਨ ਸਕਾ ਨ ਕੋ ਛਲ ਪਾਇ ॥੨੯॥
रानी करि राखी सदन सका न को छल पाइ ॥२९॥

राज्ञीरूपेण च तां प्रासादे एव स्थापयति स्म। (तस्य) वञ्चनं कोऽपि अवगन्तुं न शक्तवान् । २९.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਦੋਇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੪੦੨॥੭੧੨੩॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे चार सौ दोइ चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥४०२॥७१२३॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य ४०२ अध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्। ४०२.७१२३ इति । गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਸੁਨ ਨ੍ਰਿਪ ਔਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਖਾਨੋ ॥
सुन न्रिप और चरित्र बखानो ॥

हे राजन ! शृणु इति अन्यः पात्रः वदति

ਜਿਹ ਬਿਧਿ ਕਿਯਾ ਚੰਚਲਾ ਜਾਨੋ ॥
जिह बिधि किया चंचला जानो ॥

यथा सा महिला कृतवती, तत् ज्ञातव्यम्।

ਅਨਦਾਵਤੀ ਨਗਰ ਇਕ ਸੋਹੈ ॥
अनदावती नगर इक सोहै ॥

अण्डवती नाम पुरा ।

ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਤਹ ਕੋ ਹੈ ॥੧॥
राइ सिंघ राजा तह को है ॥१॥

तत्र राजा रायसिंहः आसीत् । १.