श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 743


ਬਿਯੂਹਨਿ ਆਦਿ ਬਖਾਨੀਐ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
बियूहनि आदि बखानीऐ रिपु अरि अंति उचार ॥

'बियुहानी' (पत्न्याः सेना) इति (शब्दं) प्रथमं वदन्, (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति उच्चारयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਚਤੁਰ ਬਿਚਾਰ ॥੫੫੦॥
नाम तुपक के होत है लीजहु चतुर बिचार ॥५५०॥

प्रथमं “वायहनी” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५५०।

ਬਜ੍ਰਣਿ ਆਦਿ ਬਖਾਨਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
बज्रणि आदि बखानि कै रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'बजरानी' (शिलागोलकसेना) इति शब्दं वदन्तु (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति शब्दं वदन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਸੁ ਧਾਰ ॥੫੫੧॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि सु धार ॥५५१॥

प्रथमं “वज्रणी” शब्दं वदन् ततः अन्ते “रिपु अरि” इति उच्चारयन् हे भद्र कविः! तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५५१।

ਬਲਣੀ ਆਦਿ ਬਖਾਨੀਐ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
बलणी आदि बखानीऐ रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'बलानि' (खड्गयुक्तसेना) इति शब्दं वदन् अन्ते 'रिपु अरि' (शब्दः) योजयन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਬਿਚਾਰ ॥੫੫੨॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि बिचार ॥५५२॥

प्रथमं वज्रणीशब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५५२।

ਦਲਣੀ ਆਦਿ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਮਲਣੀ ਪਦ ਪੁਨਿ ਦੇਹੁ ॥
दलणी आदि उचारि कै मलणी पद पुनि देहु ॥

प्रथमं 'दलानि' (पक्षिबाणसैन्यम्) इति शब्दं वदन्, ततः 'मलनि' इति शब्दं वदतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਚਤੁਰ ਚਿਤਿ ਲੇਹੁ ॥੫੫੩॥
नाम तुपक के होत है चीन चतुर चिति लेहु ॥५५३॥

प्रथमं “देल्नी” इति शब्दं वदन् ततः “मल्नी” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते, यत् ज्ञानिनः कः! भवन्तः मनसि अवगन्तुं शक्नुवन्ति।553.

ਬਾਦਿਤ੍ਰਣੀ ਬਖਾਨਿ ਕੈ ਅੰਤਿ ਸਬਦ ਅਰਿ ਦੇਹੁ ॥
बादित्रणी बखानि कै अंति सबद अरि देहु ॥

प्रथमं 'बदित्रिणी' (वाद्यसेना) इति वदन् अन्ते 'अरि' इति शब्दं स्थापयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਚਤੁਰ ਚਿਤਿ ਲੇਹੁ ॥੫੫੪॥
नाम तुपक के होत है चीन चतुर चिति लेहु ॥५५४॥

“वादित्राणि” इति शब्दं वदन् ततः “अरि” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५५४।

ਆਦਿ ਨਾਦਨੀ ਸਬਦ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
आदि नादनी सबद कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'नदनि' (संख्यायुक्त सेना) इति शब्दं वदन्तु (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' (शब्दः) इति वदन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨਹੁ ਚਤੁਰ ਅਪਾਰ ॥੫੫੫॥
नाम तुपक के होत है चीनहु चतुर अपार ॥५५५॥

मुख्यतया “नादिनी” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५५५।

ਦੁੰਦਭਿ ਧਰਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਬਖਾਨ ॥
दुंदभि धरनी आदि कहि रिपु अरि अंति बखान ॥

प्रथमं 'दुण्डाभि धरणी' (नगरं धारयति सेना) इति वाक्यं योजयित्वा (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति पाठं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਸੁਜਾਨ ॥੫੫੬॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ सुजान ॥५५६॥

प्रथमं “दुन्दुभि-धनानि” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५५६।

ਦੁੰਦਭਨੀ ਪਦ ਪ੍ਰਥਮ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
दुंदभनी पद प्रथम कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'दुण्डाभनि' (नगरसेना) इति वदन्, ततः अन्ते 'रिपु अरि' इति वदतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਸੁ ਧਾਰ ॥੫੫੭॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि सु धार ॥५५७॥

प्रधानतया दुन्दुभिनीशब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकानामानि कविः निर्मीयन्ते।५५७।

ਨਾਦ ਨਾਦਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
नाद नादनी आदि कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'नद नदनि' (संख्यायुक्त सेना) इति शब्दं वदन् (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਬਿਚਾਰ ॥੫੫੮॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि बिचार ॥५५८॥

प्रथमं नाद-नादिनी इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५५८।

ਦੁੰਦਭਿ ਧੁਨਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
दुंदभि धुननी आदि कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'दुण्डाभि धुनानि' (छन्दसेना) इति वदन्, (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' (शब्द) योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਸਮਝਹੁ ਸੁਘਰ ਅਪਾਰ ॥੫੫੯॥
नाम तुपक के होत है समझहु सुघर अपार ॥५५९॥

प्रथमं दुन्दुभिधनानि इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५५९।

ਆਦਿ ਭੇਰਣੀ ਸਬਦ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
आदि भेरणी सबद कहि रिपु पद बहुरि बखान ॥

प्रथमं 'भेराणी' (भेरी-धुनं गायन्ती सेना) इति वदन्, ततः 'रिपु अरि' इति शब्दान् योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਲੇਹੁ ਬੁਧਿਵਾਨ ॥੫੬੦॥
नाम तुपक के होत है चीन लेहु बुधिवान ॥५६०॥

प्रधानतया “भेरिणी” इति शब्दं वदन् ततः “रिपु अरि” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते बुधैः।५६०।

ਦੁੰਦਭਿ ਘੋਖਨ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
दुंदभि घोखन आदि कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'दुण्डाभि घोखन' (गर्जन्तं उत्पीडकानां सेना) इति वदन् 'रिपु अरि' (शब्द) योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਚਤੁਰ ਨਿਰਧਾਰ ॥੫੬੧॥
नाम तुपक के होत है चीन चतुर निरधार ॥५६१॥

प्रथमं “दुन्दुभि-धनानि” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५६१।

ਨਾਦਾਨਿਸਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
नादानिसनी आदि कहि रिपु अरि बहुरि बखान ॥

प्रथमं 'नादनिस्नी' (नादस्य शब्दं कुर्वती सेना) इति शब्दं वदन्, ततः 'रिपु अरि' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਕਰੀਅਹੁ ਚਤੁਰ ਪ੍ਰਮਾਨ ॥੫੬੨॥
नाम तुपक के होत है करीअहु चतुर प्रमान ॥५६२॥

प्रथमं “नाद-निसानी” इति शब्दं वदन् ततः “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५६२।

ਆਨਿਕਨੀ ਪਦ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਪਦ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
आनिकनी पद आदि कहि रिपु पद बहुरि बखान ॥

प्रथमं 'अनिकानि' (सैनिकसेना) इति शब्दं वदन्तु, ततः 'रिपु' इति शब्दं वदन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਸੁਜਾਨ ॥੫੬੩॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ सुजान ॥५६३॥

प्रथमं “अनिक्नी” इति शब्दं वदन् ततः “रिपु अरि” इति शब्दं योजयित्वा हे ज्ञानिनः! तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५६३।

ਪ੍ਰਥਮ ਢਾਲਨੀ ਸਬਦ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
प्रथम ढालनी सबद कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'धालानी' (कवचयुक्त सेना) इति शब्दं वदन् (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਬਿਚਾਰ ॥੫੬੪॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ बिचार ॥५६४॥

प्रथमं “धालानी” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते, ये विचारपूर्वकं अवगन्तुं शक्यन्ते।५६४।

ਢਢਨੀ ਆਦਿ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਪਦ ਬਹੁਰੋ ਦੇਹੁ ॥
ढढनी आदि उचारि कै रिपु पद बहुरो देहु ॥

प्रथमं 'धद्नी' (रुम्पयुक्तं सेना) इति शब्दस्य उच्चारणं कृत्वा, ततः 'रिपु' इति शब्दं योजयन्तु ।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਚਤੁਰ ਚਿਤਿ ਲੇਹੁ ॥੫੬੫॥
नाम तुपक के होत है चीन चतुर चिति लेहु ॥५६५॥

“धधनी” शब्दं मुख्यतया उक्त्वा “रिपु” इति शब्दं योजयित्वा एवं प्रकारेण तुपकस्य नामानि परिचिनुत।५६५।

ਸੰਖਨਿਸਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਬਹੁਰਿ ਉਚਾਰ ॥
संखनिसनी आदि कहि रिपु अरि बहुरि उचार ॥

प्रथमं 'संखानिसानी' (सेना सांखं वादयति) इति वदन्, ततः 'रिपु अरि' इति उच्चारं कुर्वन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਚਤੁਰ ਨਿਰਧਾਰ ॥੫੬੬॥
नाम तुपक के होत है चीन चतुर निरधार ॥५६६॥

प्रथमं “शंख्निशोणी” इति शब्दं वदन् ततः “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५६६।

ਸੰਖ ਸਬਦਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
संख सबदनी आदि कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'संख सबदानी' (संखशब्दानां सेना) इति वदन्तु ततः अन्ते 'रिपु अरि' इति योजयन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਚਤੁਰ ਸੁ ਧਾਰ ॥੫੬੭॥
नाम तुपक के होत है लीजहु चतुर सु धार ॥५६७॥

“शंख-शब्दनी” इति शब्दं मुख्यतया वदन् ततः “रिपु अरि” इति उच्चारयित्वा अन्ते तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५६७।

ਸੰਖ ਨਾਦਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਬਖਾਨ ॥
संख नादनी आदि कहि रिपु अरि अंति बखान ॥

पहले 'संख नादनी' कहते हुए (सेना सांख साधि ध्वनि बनाते हुए), (ततः) अन्त में 'रिपु अरी' का पाठ करें।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਸੁਜਾਨ ॥੫੬੮॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ सुजान ॥५६८॥

आदौ “शंख-नादनी” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते, ये हे ज्ञानिनः! भवन्तः अवगन्तुं शक्नुवन्ति।568.

ਸਿੰਘ ਨਾਦਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਉਚਾਰ ॥
सिंघ नादनी आदि कहि रिपु अरि अंति उचार ॥

प्रथमं 'सिंह नादनी' इति वचनं वदन्, (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति वचनं वदतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸੁਕਬਿ ਸੁ ਧਾਰ ॥੫੬੯॥
नाम तुपक के होत है लीजहु सुकबि सु धार ॥५६९॥

आदौ “सिंह-नादनी’ इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा हे सुकवि! तुपकस्य नाम सम्यक् निर्मिताः भवन्ति।५६९।

ਪਲ ਭਛਿ ਨਾਦਨਿ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਬਖਾਨ ॥
पल भछि नादनि आदि कहि रिपु अरि अंति बखान ॥

प्रथमं 'पाल भचि नादनी' (रणसिंहानां सेना) इति वदन् (ततः) अन्ते 'रिपु अरि' इति शब्दान् योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚਤੁਰ ਚਿਤ ਪਹਿਚਾਨ ॥੫੭੦॥
नाम तुपक के होत है चतुर चित पहिचान ॥५७०॥

आदौ “पालभक्ष-नादनि” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते।५७०।

ਬਿਆਘ੍ਰ ਨਾਦਨੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਬਹੁਰਿ ਬਖਾਨ ॥
बिआघ्र नादनी आदि कहि रिपु अरि बहुरि बखान ॥

प्रथमं ब्याघ्रा नादनिशब्दं वदन्तु ततः 'रिपु अरि' इति शब्दं वदन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਸਮਝ ਸੁਜਾਨ ॥੫੭੧॥
नाम तुपक के होत है लीजहु समझ सुजान ॥५७१॥

प्रथमं “व्याघ्रा-नादनी” ततः “रिपु अरि” इति वदन् तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५७१।

ਹਰਿ ਜਛਨਿ ਨਾਦਨਿ ਉਚਰਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਅਰਿ ਅੰਤਿ ਬਖਾਨ ॥
हरि जछनि नादनि उचरि कै रिपु अरि अंति बखान ॥

प्रथमं 'हरि जछनी नादनी' (सिंहगर्जनसेना) इति वचनं उच्चारयित्वा अन्ते 'रिपु अरि' इति वदन्तु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਲੀਜਹੁ ਚਤੁਰ ਪਛਾਨ ॥੫੭੨॥
नाम तुपक के होत है लीजहु चतुर पछान ॥५७२॥

आदौ “हर्यक्ष-नादिनी” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति योजयित्वा तुपकनामानि निर्मीयन्ते।५७२।

ਪੁੰਡਰੀਕ ਨਾਦਨਿ ਉਚਰਿ ਕੈ ਰਿਪੁ ਪਦ ਅੰਤਿ ਬਖਾਨ ॥
पुंडरीक नादनि उचरि कै रिपु पद अंति बखान ॥

प्रथमं 'पुण्डरीक नादनी' (रणसिंहे जपती सेना) इति वदन् अन्ते 'रिपु' इति शब्दं योजयतु।

ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਹੋਤ ਹੈ ਚੀਨ ਲੇਹੁ ਬੁਧਿਵਾਨ ॥੫੭੩॥
नाम तुपक के होत है चीन लेहु बुधिवान ॥५७३॥

प्रथमं “पुण्ड्रीक-नादिनी” इति शब्दं वदन् अन्ते “रिपु अरि” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य नामानि निर्मीयन्ते, ये हे ज्ञानिनः! भवन्तः अवगन्तुं शक्नुवन्ति।573.