श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 167


ਚਿਤਿ ਚੌਕ ਰਹਿਯੋ ਸੁਭਿ ਦੇਖਿ ਸੁਤੰ ॥
चिति चौक रहियो सुभि देखि सुतं ॥

एकदा राजा विद्यालयं गत्वा पुत्रं दृष्ट्वा स्तब्धः अभवत् ।

ਜੋ ਪੜਿਯੋ ਦਿਜ ਤੇ ਸੁਨ ਤਾਹਿ ਰੜੋ ॥
जो पड़ियो दिज ते सुन ताहि रड़ो ॥

(उवाच) "शृणु शृणु यत् (भवता) ब्रह्मणः पठितम्।"

ਨਿਰਭੈ ਸਿਸੁ ਨਾਮੁ ਗੁਪਾਲ ਪੜੋ ॥੫॥
निरभै सिसु नामु गुपाल पड़ो ॥५॥

यदा राजा पृष्टवान् तदा बालकः यत् किमपि ज्ञातवान् तत् कथयित्वा निर्भयेन भगवतः-ईश्वरस्य नाम पठितुं आरब्धवान्।5.

ਸੁਨਿ ਨਾਮੁ ਗੁਪਾਲ ਰਿਸ੍ਰਯੋ ਅਸੁਰੰ ॥
सुनि नामु गुपाल रिस्रयो असुरं ॥

गोपालस्य नाम श्रुत्वा सः राक्षसः क्रुद्धः अभवत् ।

ਬਿਨੁ ਮੋਹਿ ਸੁ ਕਉਣੁ ਭਜੋ ਦੁਸਰੰ ॥
बिनु मोहि सु कउणु भजो दुसरं ॥

ईश्वरस्य नाम श्रुत्वा सः राक्षसः क्रुद्धः सन् अवदत् यत्, मां विना अन्यः कोऽपि अस्ति यस्य भवन्तः ध्यायन्ते?

ਜੀਯ ਮਾਹਿ ਧਰੋ ਸਿਸੁ ਯਾਹਿ ਹਨੋ ॥
जीय माहि धरो सिसु याहि हनो ॥

(हिरङ्काष्पः) अस्य बालस्य वधः कर्तव्यः इति निश्चयं कृतवान् ।

ਜੜ ਕਿਉ ਭਗਵਾਨ ਕੋ ਨਾਮ ਭਨੋ ॥੬॥
जड़ किउ भगवान को नाम भनो ॥६॥

सः अस्य छात्रस्य वधं कर्तुं निश्चयं कृत्वा अवदत्, हे मूर्ख त्वं किमर्थं भगवतः-ईश्वरस्य नाम पुनः पुनः वदसि?6.

ਜਲ ਅਉਰ ਥਲੰ ਇਕ ਬੀਰ ਮਨੰ ॥
जल अउर थलं इक बीर मनं ॥

अहमेव जले भूमिषु च नायकः।

ਇਹ ਕਾਹਿ ਗੁਪਾਲ ਕੋ ਨਾਮੁ ਭਨੰ ॥
इह काहि गुपाल को नामु भनं ॥

केवलं हिरणायकशिपुः एव जले स्थले च मिथ्यः इति मन्यते , तर्हि भगवतः-देवस्य नाम किमर्थं पुनः पुनः वदसि ?

ਤਬ ਹੀ ਤਿਹ ਬਾਧਤ ਥੰਮ ਭਏ ॥
तब ही तिह बाधत थंम भए ॥

तदा एव स्तम्भे बद्धवान्।

ਸੁਨਿ ਸ੍ਰਵਨਨ ਦਾਨਵ ਬੈਨ ਧਏ ॥੭॥
सुनि स्रवनन दानव बैन धए ॥७॥

ततो राज्ञा स्तम्भेन बध्नन्ति राक्षसाः ॥७॥

ਗਹਿ ਮੂੜ ਚਲੇ ਸਿਸੁ ਮਾਰਨ ਕੋ ॥
गहि मूड़ चले सिसु मारन को ॥

ते बालकं हन्तुं मूर्खं दैत्यम् आदाय।

ਨਿਕਸ੍ਰਯੋ ਬ ਗੁਪਾਲ ਉਬਾਰਨ ਕੋ ॥
निकस्रयो ब गुपाल उबारन को ॥

यदा ते मूर्खाः अस्य छात्रस्य वधार्थं प्रगतवन्तः तदा भगवान् स्वशिष्यस्य रक्षणार्थं तस्मिन् एव काले प्रकटितवान् ।

ਚਕਚਉਧ ਰਹੇ ਜਨ ਦੇਖਿ ਸਬੈ ॥
चकचउध रहे जन देखि सबै ॥

तं दृष्ट्वा सर्वे मनुष्याः विस्मिताः अभवन्,

ਨਿਕਸ੍ਰਯੋ ਹਰਿ ਫਾਰਿ ਕਿਵਾਰ ਜਬੈ ॥੮॥
निकस्रयो हरि फारि किवार जबै ॥८॥

अल ये तदा भगवन्तं दृष्टवन्तः ते विस्मिताः अभवन्, भगवता द्वाराणि विदारयित्वा प्रकटितम् आसीत्।8

ਲਖਿ ਦੇਵ ਦਿਵਾਰ ਸਬੈ ਥਹਰੇ ॥
लखि देव दिवार सबै थहरे ॥

दृष्ट्वा (नरसिंहं) सर्वे देवाः

ਅਵਿਲੋਕਿ ਚਰਾਚਰ ਹੂੰਹਿ ਹਿਰੇ ॥
अविलोकि चराचर हूंहि हिरे ॥

तं दृष्ट्वा सर्वे देवा राक्षसाः कम्पिताः सर्वे प्राणिनः निर्जीवाः च ऋक्षेषु भयभीताः अभवन्

ਗਰਜੇ ਨਰਸਿੰਘ ਨਰਾਤ ਕਰੰ ॥
गरजे नरसिंघ नरात करं ॥

नरसिंहः पुरुषाणां समाप्तिः गर्जति स्म

ਦ੍ਰਿਗ ਰਤ ਕੀਏ ਮੁਖ ਸ੍ਰੋਣ ਭਰੰ ॥੯॥
द्रिग रत कीए मुख स्रोण भरं ॥९॥

नरसिंहरूपः भगवान् रक्तनेत्रः रक्तपूर्णमुखः च घोरेण गर्जति स्म।9.

ਲਖਿ ਦਾਨਵ ਭਾਜ ਚਲੇ ਸਬ ਹੀ ॥
लखि दानव भाज चले सब ही ॥

यदा नरसिंहः प्रान्तरे गर्जति स्म

ਗਰਜਿਯੋ ਨਰਸਿੰਘ ਰਣੰ ਜਬ ਹੀ ॥
गरजियो नरसिंघ रणं जब ही ॥

इति दृष्ट्वा नरसिंहस्य गर्जनं श्रुत्वा सर्वे राक्षसाः पलायिताः |

ਇਕ ਭੂਪਤਿ ਠਾਢਿ ਰਹਿਯੋ ਰਣ ਮੈ ॥
इक भूपति ठाढि रहियो रण मै ॥

एकमात्रः राजा (हिर्नाक्षपः) ।

ਗਹਿ ਹਾਥਿ ਗਦਾ ਨਿਰਭੈ ਮਨ ਮੈ ॥੧੦॥
गहि हाथि गदा निरभै मन मै ॥१०॥

केवलं सम्राट् निर्भयः गदां हस्ते धारयन् तस्मिन् युद्धक्षेत्रे दृढतया स्थितवान्।१०।

ਲਰਜੇ ਸਬ ਸੂਰ ਨ੍ਰਿਪੰ ਗਰਜੇ ॥
लरजे सब सूर न्रिपं गरजे ॥

यदा राजा (हिर्नाक्षपः) आह्वानं कृतवान्

ਸਮੁਹਾਤ ਭਏ ਭਟ ਕੇਹਰਿ ਕੇ ॥
समुहात भए भट केहरि के ॥

यदा सम्राट् उच्चैः गर्जति स्म, तदा सर्वे शूराः योद्धाः कम्पिताः, ते सर्वे योद्धाः तस्य सिंहस्य पुरतः समूहरूपेण अग्रे आगतवन्तः।

ਜੁ ਗਏ ਸਮੁਹੇ ਛਿਤ ਤੈ ਪਟਕੇ ॥
जु गए समुहे छित तै पटके ॥

यः युद्धाय निर्गतवान्, .

ਰਣਿ ਭੈ ਰਣਧੀਰ ਬਟਾ ਨਟ ਕੇ ॥੧੧॥
रणि भै रणधीर बटा नट के ॥११॥

ये सर्वे नरसिंहस्य पुरतः गतवन्तः, सः तान् सर्वान् योद्धान् जुगुप्सा इव गृहीत्वा भूमौ पातितवान्।11।

ਬਬਕੇ ਰਣਧੀਰ ਸੁ ਬੀਰ ਘਣੇ ॥
बबके रणधीर सु बीर घणे ॥

अधिकांशः योद्धाः आव्हानं कुर्वन्ति स्म

ਰਹਿਗੇ ਮਨੋ ਕਿੰਸਕ ਸ੍ਰੋਣ ਸਣੇ ॥
रहिगे मनो किंसक स्रोण सणे ॥

योधाः परस्परं उच्चैः उद्घोष्य रक्तसंतृप्ताः पतितुं प्रवृत्ताः ।

ਉਮਗੇ ਚਹੂੰ ਓਰਨ ਤੇ ਰਿਪੁ ਯੌ ॥
उमगे चहूं ओरन ते रिपु यौ ॥

चतुर्णां पार्श्वेभ्यः शत्रवः आगच्छन्ति स्म

ਬਰਸਾਤਿ ਬਹਾਰਨ ਅਭ੍ਰਨ ਜਿਯੋ ॥੧੨॥
बरसाति बहारन अभ्रन जियो ॥१२॥

वर्षाकाले मेघवत् तीव्रता चतुःपार्श्वाद् शत्रवः प्रस्थिताः।12।

ਬਰਖੈ ਸਰ ਸੁਧ ਸਿਲਾ ਸਿਤਿਯੰ ॥
बरखै सर सुध सिला सितियं ॥

दशदिक्षु योद्धा आगच्छन्ति शिला च (तद्घर्षणेन)।

ਉਮਡੇ ਬਰਬੀਰ ਦਸੋ ਦਿਸਿਯੰ ॥
उमडे बरबीर दसो दिसियं ॥

दशदिशाभ्यां प्रगताः योधाः बाणशिलावृष्टिं कर्तुं प्रवृत्ताः

ਚਮਕੰਤ ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਸੁ ਬਾਣ ਜੁਧੰ ॥
चमकंत क्रिपाण सु बाण जुधं ॥

बाणाः खड्गाः च युद्धे स्फुरन्ति स्म |

ਫਹਰੰਤ ਧੁਜਾ ਜਨੁ ਬੀਰ ਕ੍ਰੁਧੰ ॥੧੩॥
फहरंत धुजा जनु बीर क्रुधं ॥१३॥

खड्गबाणाः युद्धक्षेत्रे स्फुरन्ति शूरा योद्धा ध्वजं विस्फुरितुं आरब्धवन्तः।13।

ਹਹਰੰਤ ਹਠੀ ਬਰਖੰਤ ਸਰੰ ॥
हहरंत हठी बरखंत सरं ॥

एवं प्रचण्डा योद्धवः बाणवृष्टिं कुर्वन्ति ।

ਜਨੁ ਸਾਵਨ ਮੇਘ ਬੁਠਿਯੋ ਦੁਸਰੰ ॥
जनु सावन मेघ बुठियो दुसरं ॥

हंसस्य मान्ते द्वितीयः मेघविस्फोटः इव

ਫਰਹੰਤ ਧੁਜਾ ਹਹਰੰਤ ਹਯੰ ॥
फरहंत धुजा हहरंत हयं ॥

ध्वजाः विस्फुरन्ति, अश्वाः च कूजन्ति

ਉਪਜਿਯੋ ਜੀਅ ਦਾਨਵ ਰਾਇ ਭਯੰ ॥੧੪॥
उपजियो जीअ दानव राइ भयं ॥१४॥

सर्वमिदं च दृश्यं दृष्ट्वा राक्षसराजस्य हृदयं भयपूर्णम्।14।

ਹਿਹਨਾਤ ਹਯੰ ਗਰਜੰਤ ਗਜੰ ॥
हिहनात हयं गरजंत गजं ॥

अश्वाः कूजन्ति गजाः च गर्जन्ति

ਭਟ ਬਾਹ ਕਟੀ ਜਨੁ ਇੰਦ੍ਰ ਧੁਜੰ ॥
भट बाह कटी जनु इंद्र धुजं ॥

छिन्नदीर्घबाहू योद्धानां इन्द्रध्वज इव दृश्यन्ते |

ਤਰਫੰਤ ਭਟੰ ਗਰਜੰ ਗਜੰ ॥
तरफंत भटं गरजं गजं ॥

योधाः विकृष्यन्ते गजाः च तथा गर्जन्ति।

ਸੁਨ ਕੈ ਧੁਨਿ ਸਾਵਣ ਮੇਘ ਲਜੰ ॥੧੫॥
सुन कै धुनि सावण मेघ लजं ॥१५॥

सावनमासस्य मेघाः लज्जन्ते इति।१५।

ਬਿਚਲ੍ਰਯੋ ਪਗ ਦ੍ਵੈਕੁ ਫਿਰਿਯੋ ਪੁਨਿ ਜਿਯੋ ॥
बिचल्रयो पग द्वैकु फिरियो पुनि जियो ॥

हिरनायकशिपुश्वस्य किञ्चित् व्यावृत्तमात्रेण स्वयं व्यभिचार्य पदद्वयं पुनः अनुसृत्य

ਕਰਿ ਪੁੰਛ ਲਗੇ ਅਹਿ ਕ੍ਰੁਧਤ ਜਿਯੋ ॥
करि पुंछ लगे अहि क्रुधत जियो ॥

परन्तु तदपि सः सर्पस्य प्रकारेण क्रुद्धः आसीत् यः तस्य पुच्छं पादेन मर्दनेन क्रुद्धः भवति

ਰਣਰੰਗ ਸਮੈ ਮੁਖ ਯੋ ਚਮਕ੍ਯੋ ॥
रणरंग समै मुख यो चमक्यो ॥

तस्य मुखं रणक्षेत्रे दीप्तम् आसीत्,

ਲਖਿ ਸੂਰ ਸਰੋਰਹੁ ਸੋ ਦਮਕ੍ਰਯੋ ॥੧੬॥
लखि सूर सरोरहु सो दमक्रयो ॥१६॥

सूर्यदर्शने पद्मस्य प्रफुल्लता इव ॥१६॥

ਰਣ ਰੰਗ ਤੁਰੰਗਨ ਐਸ ਭਯੋ ॥
रण रंग तुरंगन ऐस भयो ॥

अश्वः क्षेत्रे एतादृशं कोलाहलं कृतवान्