श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1323


ਸੰਗ ਕਹਾ ਯਾ ਕੇ ਸ੍ਵੈ ਲੈਹੌ ॥
संग कहा या के स्वै लैहौ ॥

तेन सह सुप्त्वा किं लाभं प्राप्स्यामि ?

ਮਿਤ੍ਰ ਭੋਗ ਭੋਗਨ ਤੇ ਜੈਹੌ ॥੧੪॥
मित्र भोग भोगन ते जैहौ ॥१४॥

अहं च मम मित्रेण सह विनोदात् गमिष्यामि। १४.

ਕਿਹ ਛਲ ਸੇਜ ਸਜਨ ਕੀ ਜਾਊ ॥
किह छल सेज सजन की जाऊ ॥

केन युक्त्या सज्जनासनं गन्तव्यम् ?

ਨਖ ਘਾਤਨ ਕਿਹ ਭਾਤਿ ਛਪਾਊ ॥
नख घातन किह भाति छपाऊ ॥

नखचिह्नानि च कथं गोपनीयानि।

ਬਿਰਧ ਭੂਪ ਤਨ ਸੋਤ ਨ ਜੈਯੈ ॥
बिरध भूप तन सोत न जैयै ॥

वृद्धेन राज्ञा सह मा स्वपितु

ਐਸੋ ਕਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਿਖੈਯੈ ॥੧੫॥
ऐसो कवन चरित्र दिखैयै ॥१५॥

एतादृशः कोऽपि चरित्रक्रीडा। १५.

ਜਾਇ ਕਹੀ ਨ੍ਰਿਪ ਸੰਗ ਅਸ ਗਾਥਾ ॥
जाइ कही न्रिप संग अस गाथा ॥

स गत्वा राज्ञः कथामाह एवं कथयति स्म ।

ਬਾਤ ਸੁਨਹੁ ਹਮਰੀ ਤੁਮ ਨਾਥਾ ॥
बात सुनहु हमरी तुम नाथा ॥

हे नाथ ! त्वं मां शृणु।

ਹਿਯੈ ਬਿਲਾਰਿ ਮੋਰ ਨਖ ਲਾਏ ॥
हियै बिलारि मोर नख लाए ॥

बिलः मम वक्षःस्थले कीलकेन कृतवान्

ਕਾਢਿ ਭੂਪ ਕੌ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਖਾਏ ॥੧੬॥
काढि भूप कौ प्रगट दिखाए ॥१६॥

बहिः निष्कास्य च नृपं दर्शितवान्। 16.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਸੁਨੁ ਰਾਜਾ ਮੈ ਆਜੁ ਨ ਤੁਮ ਸੰਗ ਸੋਇ ਹੌ ॥
सुनु राजा मै आजु न तुम संग सोइ हौ ॥

(ततः वक्तुं आरब्धवान्) हे राजन्! अहम् अद्य भवता सह न निद्रां करिष्यामि

ਨਿਜੁ ਪਲਕਾ ਪਰ ਪਰੀ ਸਕਲ ਨਿਸੁ ਖੋਇ ਹੌ ॥
निजु पलका पर परी सकल निसु खोइ हौ ॥

अहं च शयने शयानः सर्वाम् रात्रौ व्यतीतवान्।

ਇਹਾ ਬਿਲਾਰਿ ਮੋਹਿ ਨਖ ਘਾਤ ਲਗਾਤ ਹੈ ॥
इहा बिलारि मोहि नख घात लगात है ॥

अत्रैव बिल्ला मां प्रहरति

ਹੋ ਤੁਹਿ ਮੂਰਖ ਰਾਜਾ ਤੇ ਕਛੁ ਨ ਬਸਾਤ ਹੈ ॥੧੭॥
हो तुहि मूरख राजा ते कछु न बसात है ॥१७॥

अहो च मूर्खराज ! भवतः निवासस्य कोऽपि विषयः नास्ति। १७.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਇਹ ਛਲ ਤਜਿ ਸ੍ਵੈਬੋ ਨ੍ਰਿਪ ਪਾਸਾ ॥
इह छल तजि स्वैबो न्रिप पासा ॥

अनेन युक्त्या सः राज्ञः सह निद्रां त्यक्तवान्

ਕਿਯਾ ਮਿਤ੍ਰ ਸੌ ਕਾਮ ਬਿਲਾਸਾ ॥
किया मित्र सौ काम बिलासा ॥

(तस्य) मित्रेण सह च प्रेम्णा कृतवान्।

ਘਾਤ ਨਖਨ ਕੀ ਨਾਹ ਦਿਖਾਈ ॥
घात नखन की नाह दिखाई ॥

नखचिह्नानि राजानं दर्शयतु।

ਬਿਰਧ ਮੂੜ ਨ੍ਰਿਪ ਬਾਤ ਨ ਪਾਈ ॥੧੮॥
बिरध मूड़ न्रिप बात न पाई ॥१८॥

परन्तु वृद्धः राजा विषयं अवगन्तुं न शक्तवान् । १८.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਤੀਨ ਸੌ ਸਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੩੭੦॥੬੭੧੮॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे तीन सौ सतर चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥३७०॥६७१८॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूप साम्बदस्य ३७० अध्यायस्य समापनम्, सर्वं शुभम्।३७०।६७१८। गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਅਛਲ ਸੈਨ ਇਕ ਭੂਪ ਭਨਿਜੈ ॥
अछल सैन इक भूप भनिजै ॥

अछालसेन् नाम राजा शृणोति स्म ।

ਚੰਦ੍ਰ ਸੂਰ ਪਟਤਰ ਤਿਹ ਦਿਜੈ ॥
चंद्र सूर पटतर तिह दिजै ॥

सः चन्द्रसूर्ययोः उपमितः आसीत् ।

ਕੰਚਨ ਦੇ ਤਾ ਕੇ ਘਰ ਨਾਰੀ ॥
कंचन दे ता के घर नारी ॥

कञ्चनस्य (देई) गृहे भार्या आसीत्।

ਆਪੁ ਹਾਥ ਲੈ ਈਸ ਸਵਾਰੀ ॥੧॥
आपु हाथ लै ईस सवारी ॥१॥

(तत् विश्वासयतु) भगवता स्वहस्तेन कृतम्। १.

ਕੰਚਨ ਪੁਰ ਕੋ ਰਾਜ ਕਮਾਵੈ ॥
कंचन पुर को राज कमावै ॥

(सः) कञ्चनपुरे शासनं कृतवान्

ਸੂਰਬੀਰ ਬਲਵਾਨ ਕਹਾਵੈ ॥
सूरबीर बलवान कहावै ॥

अतीव शूरः बलवान् च इति उच्यते स्म।

ਅਰਿ ਅਨੇਕ ਜੀਤੇ ਬਹੁ ਭਾਤਾ ॥
अरि अनेक जीते बहु भाता ॥

(सः) बहुधा शत्रून् बहुधा जित्वा आसीत्।

ਤੇਜ ਤ੍ਰਸਤ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰ ਸਾਤਾ ॥੨॥
तेज त्रसत जा के पुर साता ॥२॥

तस्य वेगात् सप्त पुरीः भीताः आसन्। २.

ਤਹਾ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਸੈਨਿਕ ਸਾਹ ॥
तहा प्रभाकर सैनिक साह ॥

तत्र प्रभाकर सेन् नाम राजा आसीत्

ਨਿਰਖ ਲਜਤ ਜਾ ਕੋ ਮੁਖ ਮਾਹ ॥
निरख लजत जा को मुख माह ॥

यद् दृष्ट्वा चन्द्रमुखः ('चन्द्रः') लज्जितः आसीत्।

ਜਬ ਰਾਨੀ ਤਾ ਕਹ ਲਖਿ ਪਾਯੋ ॥
जब रानी ता कह लखि पायो ॥

यदा राज्ञी तं दृष्ट्वा ।

ਇਹੈ ਚਿਤ ਭੀਤਰ ਠਹਰਾਯੋ ॥੩॥
इहै चित भीतर ठहरायो ॥३॥

अतः सः (स्वस्य) मनसि एतत् विचारं निर्मितवान्। ३.

ਯਾ ਕਹ ਜਤਨ ਕਵਨ ਕਰਿ ਪਇਯੈ ॥
या कह जतन कवन करि पइयै ॥

केन प्रयत्नेन साधयेत् ?

ਕਵਨ ਸਹਚਰੀ ਪਠੈ ਮੰਗਇਯੈ ॥
कवन सहचरी पठै मंगइयै ॥

का च दासी प्रेषणीया।

ਯਾਹਿ ਭਜੈ ਬਿਨੁ ਧਾਮ ਨ ਜੈਹੌ ॥
याहि भजै बिनु धाम न जैहौ ॥

एतत् सम्झौतां विना गृहं न गमिष्यति

ਜਿਹ ਤਿਹ ਭਾਤਿ ਯਾਹਿ ਬਸਿ ਕੈਹੌ ॥੪॥
जिह तिह भाति याहि बसि कैहौ ॥४॥

कथं च तस्य निस्तारणं करिष्यामि। ४.

ਕਨਕ ਪਿੰਜਰੀ ਪਰੀ ਹੁਤੀ ਤਹ ॥
कनक पिंजरी परी हुती तह ॥

पूर्वं कनक पंजरी नाम परी आसीत्।

ਮਰਮ ਕੇਤੁ ਰਾਨੀ ਕੇ ਬਸਿ ਮਹ ॥
मरम केतु रानी के बसि मह ॥

सः मरम केतुरानी इत्यस्य निवासस्थाने आसीत् ।

ਬੀਰ ਰਾਧਿ ਤਿਹ ਤਹੀ ਪਠਾਈ ॥
बीर राधि तिह तही पठाई ॥

सा (राज्ञी) बीरं (द्वादशेषु एकः) पूजयित्वा तं (परीम्) तत्र प्रेषितवती।

ਸੇਜ ਉਠਾਇ ਜਾਇ ਲੈ ਆਈ ॥੫॥
सेज उठाइ जाइ लै आई ॥५॥

तं च शय्यायाः सह आनयत्। ५.

ਕਾਮ ਭੋਗ ਤਾ ਸੌ ਜਬ ਮਾਨਾ ॥
काम भोग ता सौ जब माना ॥

यदा सः तया सह संभोगं कृतवान् ।

ਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਾਨਨ ਤੇ ਇਕ ਜਿਯ ਜਾਨਾ ॥
द्वै प्रानन ते इक जिय जाना ॥

अतः द्वौ प्राणौ एकः प्राणः अभवत् (अर्थात् तस्मिन् सम्पूर्णतया लीनः)।

ਨਿਜੁ ਨਾਇਕ ਸੇਤੀ ਹਿਤ ਛੋਰੋ ॥
निजु नाइक सेती हित छोरो ॥

(सा) भर्तुः प्रेम्णः त्यक्तवती

ਤਾ ਸੌ ਚਤੁਰਿ ਚੌਗੁਨੋ ਜੋਰੋ ॥੬॥
ता सौ चतुरि चौगुनो जोरो ॥६॥

चत्वारः गुणाः (प्रेम) च तेन (शाः) वर्धिताः। ६.

ਜਾਇ ਰਾਵ ਸੌ ਬਾਤ ਜਨਾਈ ॥
जाइ राव सौ बात जनाई ॥

(एकदा) राज्ञी राजानम् अवदत्

ਮੋਰੋ ਸਾਹ ਪੂਰਬਲੋ ਭਾਈ ॥
मोरो साह पूरबलो भाई ॥

सः शाः मम पूर्वजन्मतः भ्राता अस्ति।