श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 812


ਜੀਤਿ ਫਿਰੈ ਨਵਖੰਡਨ ਕੌ ਨਹਿ ਬਾਸਵ ਸੋ ਕਬਹੂੰ ਡਰਪਾਨੇ ॥
जीति फिरै नवखंडन कौ नहि बासव सो कबहूं डरपाने ॥

नव महाद्वीपाः पृथिव्याः, इन्द्रदेवस्य च अभयम्।

ਤੇ ਤੁਮ ਸੌ ਲਰਿ ਕੈ ਮਰਿ ਕੈ ਭਟ ਅੰਤ ਕੋ ਅੰਤ ਕੇ ਧਾਮ ਸਿਧਾਨੇ ॥੩੯॥
ते तुम सौ लरि कै मरि कै भट अंत को अंत के धाम सिधाने ॥३९॥

अन्त्यपर्यन्तं युद्धं कृत्वा स्वर्गं स्थानं प्रति प्रस्थिताः।(39)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਰਨ ਡਾਕਿਨਿ ਡਹਕਤ ਫਿਰਤ ਕਹਕਤ ਫਿਰਤ ਮਸਾਨ ॥
रन डाकिनि डहकत फिरत कहकत फिरत मसान ॥

कूजन्तः डाकिन्याः, कूजन्तः भूताः च परितः भ्रमितुं आरब्धवन्तः ।

ਬਿਨੁ ਸੀਸਨ ਡੋਲਤ ਸੁਭਟ ਗਹਿ ਗਹਿ ਕਰਨ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ॥੪੦॥
बिनु सीसन डोलत सुभट गहि गहि करन क्रिपान ॥४०॥

खड्गहस्तेन क्षेत्राणि परिभ्रमन् विच्छिन्नशिरा वीराः ॥( ४०)

ਅਸਿ ਅਨੇਕ ਕਾਢੇ ਕਰਨ ਲਰਹਿ ਸੁਭਟ ਸਮੁਹਾਇ ॥
असि अनेक काढे करन लरहि सुभट समुहाइ ॥

असंख्यविजेता अविच्छिन्नखड्गाः सम्मुखे युध्यन्ति स्म ।

ਲਰਿ ਗਿਰਿ ਮਰਿ ਭੂ ਪਰ ਪਰੈ ਬਰੈ ਬਰੰਗਨਿ ਜਾਇ ॥੪੧॥
लरि गिरि मरि भू पर परै बरै बरंगनि जाइ ॥४१॥

आक्रमणं कृत्वा मृत्युपर्यन्तं युद्धं कृत्वा परीदेवीं प्रार्थयन् पृथिव्यां आवर्त्य ।( ४१ )

ਅਨਤਰਯਾ ਜ੍ਯੋ ਸਿੰਧੁ ਕੋ ਚਹਤ ਤਰਨ ਕਰਿ ਜਾਉ ॥
अनतरया ज्यो सिंधु को चहत तरन करि जाउ ॥

यः न तरितुं शक्नोति स्म, कथं सः, नौकायाः विना च

ਬਿਨੁ ਨੌਕਾ ਕੈਸੇ ਤਰੈ ਲਏ ਤਿਹਾਰੋ ਨਾਉ ॥੪੨॥
बिनु नौका कैसे तरै लए तिहारो नाउ ॥४२॥

स्वनामसमर्थनं, समुद्रं पारं तरतु?(42)

ਮੂਕ ਉਚਰੈ ਸਾਸਤ੍ਰ ਖਟ ਪਿੰਗ ਗਿਰਨ ਚੜਿ ਜਾਇ ॥
मूक उचरै सासत्र खट पिंग गिरन चड़ि जाइ ॥

कथं मूकः षड्शास्त्राणि कथयति, पङ्गुः आरोहति स्म

ਅੰਧ ਲਖੈ ਬਦਰੋ ਸੁਨੈ ਜੋ ਤੁਮ ਕਰੌ ਸਹਾਇ ॥੪੩॥
अंध लखै बदरो सुनै जो तुम करौ सहाइ ॥४३॥

पर्वतानाम् उपरि अन्धः पश्यति स्म, बधिरः श्रोतुं शक्नोति स्म?( ४३)

ਅਰਘ ਗਰਭ ਨ੍ਰਿਪ ਤ੍ਰਿਯਨ ਕੋ ਭੇਦ ਨ ਪਾਯੋ ਜਾਇ ॥
अरघ गरभ न्रिप त्रियन को भेद न पायो जाइ ॥

गर्भकाले बालस्य, राजस्य, स्त्रीणां च आश्चर्यं अगाह्यम् ।

ਤਊ ਤਿਹਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਕਛੁ ਕਛੁ ਕਹੋ ਬਨਾਇ ॥੪੪॥
तऊ तिहारी क्रिपा ते कछु कछु कहो बनाइ ॥४४॥

तव आशीर्वादेन कथितं मया यद्यपि किञ्चित् अतिशयोक्तिः।( ४४)

ਪ੍ਰਥਮ ਮਾਨਿ ਤੁਮ ਕੋ ਕਹੋ ਜਥਾ ਬੁਧਿ ਬਲੁ ਹੋਇ ॥
प्रथम मानि तुम को कहो जथा बुधि बलु होइ ॥

सर्वगतं त्वां प्रत्यय ब्रवीमि यत् मया एतत् प्रतिपादितम्

ਘਟਿ ਕਬਿਤਾ ਲਖਿ ਕੈ ਕਬਹਿ ਹਾਸ ਨ ਕਰਿਯਹੁ ਕੋਇ ॥੪੫॥
घटि कबिता लखि कै कबहि हास न करियहु कोइ ॥४५॥

मम सीमितबोधेन, अहं च तत् न हसितुं शिकारं करोमि।( ४५)

ਪ੍ਰਥਮ ਧ੍ਯਾਇ ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਤੀ ਬਰਨੌ ਤ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ॥
प्रथम ध्याइ स्री भगवती बरनौ त्रिया प्रसंग ॥

आरम्भार्थं, पूज्यसंकायभक्त्या, अहं स्त्री आश्चर्यं कथयामि।

ਮੋ ਘਟ ਮੈ ਤੁਮ ਹ੍ਵੈ ਨਦੀ ਉਪਜਹੁ ਬਾਕ ਤਰੰਗ ॥੪੬॥
मो घट मै तुम ह्वै नदी उपजहु बाक तरंग ॥४६॥

हे रागहीन विश्ववीर्य, मम हृदयेन आख्यानस्य तरङ्गानाम् प्रतिपादनं कर्तुं समर्थयतु।( ४६)

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

सवैय्य

ਮੇਰੁ ਕਿਯੋ ਤ੍ਰਿਣ ਤੇ ਮੁਹਿ ਜਾਹਿ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਨ ਦੂਸਰ ਤੋਸੌ ॥
मेरु कियो त्रिण ते मुहि जाहि गरीब निवाज न दूसर तोसौ ॥

तृणात् त्वं मम स्थितिं सुमेरपर्वतपर्यन्तं उन्नतुं शक्नोषि, भवद् इव दरिद्राणां कृते परोपकारी अन्यः कोऽपि नास्ति।

ਭੂਲ ਛਿਮੋ ਹਮਰੀ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪੁ ਨ ਭੂਲਨਹਾਰ ਕਹੂੰ ਕੋਊ ਮੋ ਸੌ ॥
भूल छिमो हमरी प्रभु आपु न भूलनहार कहूं कोऊ मो सौ ॥

भवद् इव क्षमायोग्यः अन्यः कोऽपि नास्ति ।

ਸੇਵ ਕਰੈ ਤੁਮਰੀ ਤਿਨ ਕੇ ਛਿਨ ਮੈ ਧਨ ਲਾਗਤ ਧਾਮ ਭਰੋਸੌ ॥
सेव करै तुमरी तिन के छिन मै धन लागत धाम भरोसौ ॥

किञ्चित् तव सेवा क्षणात् प्रचुरं फलं प्राप्नोति ।

ਯਾ ਕਲਿ ਮੈ ਸਭਿ ਕਲਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕੀ ਭਾਰੀ ਭੁਜਾਨ ਕੋ ਭਾਰੀ ਭਰੋਸੌ ॥੪੭॥
या कलि मै सभि कलि क्रिपान की भारी भुजान को भारी भरोसौ ॥४७॥

कल-युगे खड्ग-शक्ति-आत्म-निर्णय-मात्राश्रयः कर्तुं शक्यते।(47)

ਖੰਡਿ ਅਖੰਡਨ ਖੰਡ ਕੈ ਚੰਡਿ ਸੁ ਮੁੰਡ ਰਹੇ ਛਿਤ ਮੰਡਲ ਮਾਹੀ ॥
खंडि अखंडन खंड कै चंडि सु मुंड रहे छित मंडल माही ॥

अमरा वीरा विनष्टाः, तेषां दर्पपूर्णाः शिरः पृथिव्यां क्षिप्ताः ।

ਦੰਡਿ ਅਦੰਡਨ ਕੋ ਭੁਜਦੰਡਨ ਭਾਰੀ ਘਮੰਡ ਕਿਯੋ ਬਲ ਬਾਹੀ ॥
दंडि अदंडन को भुजदंडन भारी घमंड कियो बल बाही ॥

अहंकारकेन्द्रितः यस्य दण्डं अन्यः न दातुं शक्नोति स्म, सः त्वं प्रबलबाहुभिः अभिमानहीनं कृतवान् ।

ਥਾਪਿ ਅਖੰਡਲ ਕੌ ਸੁਰ ਮੰਡਲ ਨਾਦ ਸੁਨਿਯੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮਹਾ ਹੀ ॥
थापि अखंडल कौ सुर मंडल नाद सुनियो ब्रहमंड महा ही ॥

पुनः सृष्टिं शासितुं शक्रः प्रतिष्ठितः सुखं च अभवत् ।

ਕ੍ਰੂਰ ਕਵੰਡਲ ਕੋ ਰਨ ਮੰਡਲ ਤੋ ਸਮ ਸੂਰ ਕੋਊ ਕਹੂੰ ਨਾਹੀ ॥੪੮॥
क्रूर कवंडल को रन मंडल तो सम सूर कोऊ कहूं नाही ॥४८॥

धनुषं पूजसे नान्योऽस्ति वीरः भवद्भिः ॥( ४८)(१)

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਥਮ ਧ੍ਯਾਇ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧॥੪੮॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने चंडी चरित्रे प्रथम ध्याइ समापतम सतु सुभम सतु ॥१॥४८॥अफजूं॥

अयं चण्डीः (देवी) शुभचृतः प्रथमदृष्टान्तस्य समाप्तिम् करोति । आशीर्वादेन सह सम्पन्नम्। (१)(४८) ९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਚਿਤ੍ਰਵਤੀ ਨਗਰੀ ਬਿਖੈ ਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਨ੍ਰਿਪ ਏਕ ॥
चित्रवती नगरी बिखै चित्र सिंघ न्रिप एक ॥

तत्र चित्रवतीपुरे चितरसिंहः नाम राजा निवसति स्म ।

ਤੇ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹ ਸੰਪਤਿ ਘਨੀ ਰਥ ਗਜ ਬਾਜ ਅਨੇਕ ॥੧॥
ते के ग्रिह संपति घनी रथ गज बाज अनेक ॥१॥

विपुलं धनं भुक्त्वा द्रव्यं रथगजाश्वं च बहुलम् ॥(१)

ਤਾ ਕੋ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਅਤਿ ਜੋ ਬਿਧਿ ਧਰਿਯੋ ਸੁਧਾਰਿ ॥
ता को रूप अनूप अति जो बिधि धरियो सुधारि ॥

सः सुन्दरभौतिकविशेषताभिः प्रदत्तः आसीत्

ਸੁਰੀ ਆਸੁਰੀ ਕਿੰਨ੍ਰਨੀ ਰੀਝਿ ਰਹਤ ਪੁਰ ਨਾਰਿ ॥੨॥
सुरी आसुरी किंन्रनी रीझि रहत पुर नारि ॥२॥

देवदानवपत्न्यः स्फिंक्साः नगरपरीः च सर्वे मुग्धाः आसन्।(2)

ਏਕ ਅਪਸਰਾ ਇੰਦ੍ਰ ਕੇ ਜਾਤ ਸਿੰਗਾਰ ਬਨਾਇ ॥
एक अपसरा इंद्र के जात सिंगार बनाइ ॥

एकः परी अलङ्कृता, इन्द्रं राजानां आकाशराजं प्रति गन्तुं सज्जा आसीत्।

ਨਿਰਖ ਰਾਇ ਅਟਕਤਿ ਭਈ ਕੰਜ ਭਵਰ ਕੇ ਭਾਇ ॥੩॥
निरख राइ अटकति भई कंज भवर के भाइ ॥३॥

सा तु तस्य राजस्य दर्शने बाधितवती, पुष्पदर्शने भृङ्ग इव।(3)

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अरिल्

ਰਹੀ ਅਪਸਰਾ ਰੀਝਿ ਰੂਪ ਲਖਿ ਰਾਇ ਕੋ ॥
रही अपसरा रीझि रूप लखि राइ को ॥

राजं दृष्ट्वा परी मोहिता अभवत्।

ਪਠੀ ਦੂਤਿਕਾ ਛਲ ਕਰਿ ਮਿਲਨ ਉਪਾਇ ਕੋ ॥
पठी दूतिका छल करि मिलन उपाइ को ॥

तस्य मिलनस्य योजनां कृत्वा सा स्वदूतं आहूतवती ।

ਬਿਨੁ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੇ ਮਿਲੇ ਹਲਾਹਲ ਪੀਵਹੋ ॥
बिनु प्रीतम के मिले हलाहल पीवहो ॥

'प्रियां विना मिलित्वा अहं विषं गृह्णामि' इति सा ताम् अवदत्

ਹੋ ਮਾਰਿ ਕਟਾਰੀ ਮਰਿਹੋ ਘਰੀ ਨ ਜੀਵਹੋ ॥੪॥
हो मारि कटारी मरिहो घरी न जीवहो ॥४॥

दूत, 'अथवा अहं खड्गं मम माध्यमेन धक्कायिष्यामि।'(4)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਤਾਹਿ ਦੂਤਿਕਾ ਰਾਇ ਸੋ ਭੇਦ ਕਹ੍ਯੋ ਸਮੁਝਾਇ ॥
ताहि दूतिका राइ सो भेद कह्यो समुझाइ ॥

दूतः राजं तस्याः (परी) सहानुभूतिम् अकरोत्।

ਬਰੀ ਰਾਇ ਸੁਖ ਪਾਇ ਮਨ ਦੁੰਦਭਿ ਢੋਲ ਬਜਾਇ ॥੫॥
बरी राइ सुख पाइ मन दुंदभि ढोल बजाइ ॥५॥

दुन्दुभिताडनैश्च हृष्यमाणः तां रजः वधूं गृहीतवान्।(5)

ਏਕ ਪੁਤ੍ਰ ਤਾ ਤੇ ਭਯੋ ਅਮਿਤ ਰੂਪ ਕੀ ਖਾਨਿ ॥
एक पुत्र ता ते भयो अमित रूप की खानि ॥

परी सुन्दरं पुत्रं जनयति स्म,

ਮਹਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੂੰ ਰਿਸਿ ਕਰੇ ਕਾਮਦੇਵ ਪਹਿਚਾਨਿ ॥੬॥
महा रुद्र हूं रिसि करे कामदेव पहिचानि ॥६॥

शिवसमशक्तिमान् कामदेव इव भावुकः कः।(6)

ਬਹੁਤ ਬਰਸਿ ਸੰਗ ਅਪਸਰਾ ਭੂਪਤਿ ਮਾਨੇ ਭੋਗ ॥
बहुत बरसि संग अपसरा भूपति माने भोग ॥

राजा बहुवर्षपर्यन्तं परी प्रेम्णः सुखं प्राप्तवान्,

ਬਹੁਰਿ ਅਪਸਰਾ ਇੰਦ੍ਰ ਕੇ ਜਾਤ ਭਈ ਉਡਿ ਲੋਗ ॥੭॥
बहुरि अपसरा इंद्र के जात भई उडि लोग ॥७॥

परन्तु एकदा परी इन्द्रक्षेत्रं प्रति उड्डीयत।(7)

ਤਿਹ ਬਿਨੁ ਭੂਤਤਿ ਦੁਖਿਤ ਹ੍ਵੈ ਮੰਤ੍ਰੀ ਲਏ ਬੁਲਾਇ ॥
तिह बिनु भूतति दुखित ह्वै मंत्री लए बुलाइ ॥

तस्याः सङ्गतिं विना राजा अत्यन्तं पीडितः आसीत्, सः स्वमन्त्रिणः आहूतवान् ।

ਚਿਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਰਿ ਤਾ ਕੋ ਤੁਰਿਤ ਦੇਸਨ ਦਯੋ ਪਠਾਇ ॥੮॥
चित्र चित्रि ता को तुरित देसन दयो पठाइ ॥८॥

सः तस्याः चित्राणि सज्जीकृत्य देशे विदेशे च तस्याः अनुसन्धानार्थं सर्वत्र प्रदर्शितवान् ।(८)