श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1185


ਯਾ ਕੌ ਕੋਊ ਨ ਪੁਰਖ ਬਿਚਾਰੈ ॥੨੦॥
या कौ कोऊ न पुरख बिचारै ॥२०॥

किन्तु तं कोऽपि मनुष्यः न दृष्टवान् । २०.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਸਿੰਘ ਦਿਲੀਸ ਧਾਰਿ ਬਸਤ੍ਰ ਬੈਠੇ ਜਹਾ ॥
सिंघ दिलीस धारि बसत्र बैठे जहा ॥

यत्र दिलिसिंहः (सुन्दरः) कवचधारितः उपविष्टः आसीत्,

ਲੋਕੰਜਨ ਦ੍ਰਿਗ ਡਾਰਿ ਜਾਤ ਭੀ ਤ੍ਰਿਯ ਤਹਾ ॥
लोकंजन द्रिग डारि जात भी त्रिय तहा ॥

पारी नेत्रेषु मायावत् आकर्षणं कृत्वा तत्र प्राप्ता।

ਹੇਰਿ ਤਵਨ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾ ਰਹੀ ਉਰਝਾਇ ਕਰਿ ॥
हेरि तवन की प्रभा रही उरझाइ करि ॥

तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा भ्रान्ता।

ਹੋ ਸੁਧਿ ਯਾ ਕੀ ਗੀ ਭੂਲਿ ਰਹੀ ਲਲਚਾਇ ਕਰਿ ॥੨੧॥
हो सुधि या की गी भूलि रही ललचाइ करि ॥२१॥

तस्य शुद्धा प्रज्ञा गता प्रलोभितः (राजपुत्रे) स्थितः। २१.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਯਹ ਸੁਧਿ ਤਾਹਿ ਬਿਸਰਿ ਕਰਿ ਗਈ ॥
यह सुधि ताहि बिसरि करि गई ॥

सा सर्वथा विस्मृतवती यत् सा किमर्थं तत्र गता आसीत्।

ਤਿਹ ਪੁਰ ਬਸਤ ਬਰਖ ਬਹੁ ਭਈ ॥
तिह पुर बसत बरख बहु भई ॥

(अतः) सा तस्मिन् नगरे बहुवर्षं यावत् निवसति स्म।

ਕਿਤਕ ਦਿਨਨ ਵਾ ਕੀ ਸੁਧਿ ਆਈ ॥
कितक दिनन वा की सुधि आई ॥

(यदा) कियत्कालानन्तरं सः सूरतं प्रत्यागतवान्

ਮਨ ਮਹਿ ਤਰੁਨੀ ਅਧਿਕ ਲਜਾਈ ॥੨੨॥
मन महि तरुनी अधिक लजाई ॥२२॥

अतः (सा) स्त्री मनसि अतीव लज्जा जाता। २२.

ਜੌ ਯਹ ਬਾਤ ਪਰੀ ਸੁਨਿ ਪੈ ਹੈ ॥
जौ यह बात परी सुनि पै है ॥

(तत् भीता आसीत्) यदि शाहपरिः एतत् श्रुतवान्

ਮੋ ਕਹ ਕਾਢਿ ਸ੍ਵਰਗ ਤੇ ਦੈ ਹੈ ॥
मो कह काढि स्वरग ते दै है ॥

अतः त्वं मां स्वर्गात् बहिः क्षिपसि।

ਤਾ ਤੇ ਯਾ ਕੌ ਕਰੌ ਉਪਾਈ ॥
ता ते या कौ करौ उपाई ॥

अतः केचन उपायाः करणीयाः ।

ਜਾ ਤੇ ਇਹ ਉਹਿ ਦੇਉ ਮਿਲਾਈ ॥੨੩॥
जा ते इह उहि देउ मिलाई ॥२३॥

येन कृत्वा तेन सह विलीयते। 23.

ਆਲਯ ਹੁਤੋ ਕੁਅਰ ਕੋ ਜਹਾ ॥
आलय हुतो कुअर को जहा ॥

राजकुमारस्य निवासः कुत्र आसीत्,

ਵਾ ਕੋ ਚਿਤ੍ਰ ਲਿਖਤ ਭਈ ਤਹਾ ॥
वा को चित्र लिखत भई तहा ॥

तत्र तस्य (राज कुमारी) चित्रं कृतवान्।

ਚਿਤ੍ਰ ਜਬੈ ਤਿਨ ਕੁਅਰ ਨਿਹਾਰਾ ॥
चित्र जबै तिन कुअर निहारा ॥

यदा कुंवरः तत् चित्रं दृष्टवान्

ਰਾਜ ਪਾਟ ਸਭ ਹੀ ਤਜਿ ਡਾਰਾ ॥੨੪॥
राज पाट सभ ही तजि डारा ॥२४॥

अतः सर्वाणि राज्यानि परित्यक्तानि (राज्यकार्यं विस्मृतम् इत्यर्थः)। २४.

ਅੜਿਲ ॥
अड़िल ॥

अडिगः : १.

ਮਨ ਮੈ ਭਯੋ ਉਦਾਸ ਰਾਜ ਕੋ ਤ੍ਯਾਗਿ ਕੈ ॥
मन मै भयो उदास राज को त्यागि कै ॥

राज्यं परित्यागं कृत्वा (अति) दुःखी मनसि बभूव।

ਰੈਨਿ ਦਿਵਸ ਤਹ ਬੈਠਿ ਰਹਤ ਅਨੁਰਾਗਿ ਕੈ ॥
रैनि दिवस तह बैठि रहत अनुरागि कै ॥

अनुराग् (प्रेम) (तस्य बिम्बस्य) दिवारात्रौ उपविशति स्म।

ਰੋਇ ਰੋਇ ਦ੍ਰਿਗ ਨੈਨਨ ਰੁਹਰ ਬਹਾਵਈ ॥
रोइ रोइ द्रिग नैनन रुहर बहावई ॥

(सः) रोदिति स्म, नेत्रेषु रक्तं ('रुहर') पातयति स्म ।

ਹੋ ਕੋਟਿਨ ਕਰੈ ਬਿਚਾਰ ਨ ਤਾ ਕੌ ਪਾਵਈ ॥੨੫॥
हो कोटिन करै बिचार न ता कौ पावई ॥२५॥

बहुविधविचारं कृत्वा (योजनां वा कृत्वा) अपि सः तत् प्राप्तुं न शक्नोति। 25.

ਨਟੀ ਨਾਟਕੀ ਨ੍ਰਿਪਨੀ ਨ੍ਰਿਤਣਿ ਬਖਾਨਿਯੈ ॥
नटी नाटकी न्रिपनी न्रितणि बखानियै ॥

(इति मन्यते) नट्टी, नाटककारः, राज्ञी वा नर्तकी वा, तां किं वदामः?

ਨਰੀ ਨਾਗਨੀ ਨਗਨੀ ਨਿਜੁ ਤ੍ਰਿਯ ਜਾਨਿਯੈ ॥
नरी नागनी नगनी निजु त्रिय जानियै ॥

सा पुरुषः, स्त्री, पुरुषः, स्त्री वा ?

ਸਿਵੀ ਬਾਸਵੀ ਸਸੀ ਕਿ ਰਵਿ ਤਨ ਜਈ ॥
सिवी बासवी ससी कि रवि तन जई ॥

शिवस्य इन्द्रस्य चन्द्रस्य सूर्यस्य वा सन्ततिः।

ਹੋ ਚੇਟਕ ਚਿਤ੍ਰ ਦਿਖਾਇ ਚਤੁਰਿ ਚਿਤ ਲੈ ਗਈ ॥੨੬॥
हो चेटक चित्र दिखाइ चतुरि चित लै गई ॥२६॥

चातुरः (मम पत्नी) इदं बिम्बं दर्शयित्वा हृदयं गृहीतवान्। २६.

ਲਿਖ੍ਯੋ ਚਿਤ੍ਰ ਇਹ ਠੌਰ ਬਹੁਰਿ ਤਿਹ ਠਾ ਗਈ ॥
लिख्यो चित्र इह ठौर बहुरि तिह ठा गई ॥

अत्र चित्रं लिखित्वा सा तत्स्थानं (सप्तसागरान् पारं कृत्वा राजकुमार्याः गृहं प्रति) अगच्छत् ।

ਚਿਤ੍ਰ ਚਤੁਰਿ ਕੇ ਭਵਨ ਬਿਖੈ ਲਿਖਤੀ ਭਈ ॥
चित्र चतुरि के भवन बिखै लिखती भई ॥

(तस्य) राजकुमार्याः गृहे निर्मितं प्रतिबिम्बम्।

ਪ੍ਰਾਤ ਕੁਅਰਿ ਕੋ ਜਬ ਤਿਨ ਚਿਤ੍ਰ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ॥
प्रात कुअरि को जब तिन चित्र निहारियो ॥

प्रातः यदा राज कुमारी तस्य चित्रं दृष्टवान्

ਹੋ ਰਾਜ ਪਾਟ ਸਭ ਸਾਜ ਤਬੈ ਤਜਿ ਡਾਰਿਯੋ ॥੨੭॥
हो राज पाट सभ साज तबै तजि डारियो ॥२७॥

अतः सः अपि राज्यं दक्षिणं च त्यक्तवान्। 27.

ਨਿਰਖਿ ਕੁਅਰ ਕੋ ਚਿਤ੍ਰ ਕੁਅਰਿ ਅਟਕਤ ਭਈ ॥
निरखि कुअर को चित्र कुअरि अटकत भई ॥

कुँवरस्य चित्रं दृष्ट्वा राज कुमारी स्तब्धः अभवत्।

ਰਾਜ ਪਾਟ ਧਨ ਕੀ ਸੁਧਿ ਸਭ ਜਿਯ ਤੇ ਗਈ ॥
राज पाट धन की सुधि सभ जिय ते गई ॥

(तस्य) हृदयात् सर्वं राज्यधनप्रज्ञा शुद्धा विलुप्तवती।

ਬਢੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਪੀਰ ਬਤਾਵੈ ਕਹੋ ਕਿਹ ॥
बढी प्रेम की पीर बतावै कहो किह ॥

कस्मै (सः) वदेत् (सः) प्रीतिदुःखं वर्धिताम्।

ਹੋ ਜੋ ਤਿਹ ਸੋਕ ਨਿਵਾਰਿ ਮਿਲਾਵੈ ਆਨਿ ਤਿਹ ॥੨੮॥
हो जो तिह सोक निवारि मिलावै आनि तिह ॥२८॥

यः तस्य दुःखं हरति पुनः संयोजयति (प्रियः)। २८.

ਮਤਵਾਰੇ ਕੀ ਭਾਤਿ ਕੁਅਰਿ ਬਵਰੀ ਭਈ ॥
मतवारे की भाति कुअरि बवरी भई ॥

मटवाले इव राज कुमारी स्तब्धः अभवत् ।

ਖਾਨ ਪਾਨ ਕੀ ਸੁਧਿ ਤਬ ਹੀ ਤਜਿ ਕਰਿ ਦਈ ॥
खान पान की सुधि तब ही तजि करि दई ॥

तदा एव सः खादपानोपवासं त्यक्तवान् ।

ਹਸਿ ਹਸਿ ਕਬਹੂੰ ਉਠੈ ਕਬੈ ਗੁਨ ਗਾਵਈ ॥
हसि हसि कबहूं उठै कबै गुन गावई ॥

कदाचित् हास्यं भवति स्म, कदाचित् (तस्य) स्तुतिः गायति स्म

ਹੋ ਕਬਹੂੰ ਰੋਵਤ ਦਿਨ ਅਰੁ ਰੈਨਿ ਬਿਤਾਵਈ ॥੨੯॥
हो कबहूं रोवत दिन अरु रैनि बितावई ॥२९॥

कदाचित् सा रोदनं कुर्वती दिनरात्रौ यापयति स्म । २९.

ਦਿਨ ਦਿਨ ਪਿਯਰੀ ਹੋਤ ਕੁਅਰਿ ਤਨ ਜਾਵਈ ॥
दिन दिन पियरी होत कुअरि तन जावई ॥

राजकुमार्याः शरीरं दिने दिने पीतं भवितुं आरब्धम्।

ਅੰਤਰ ਪਿਯ ਕੀ ਪੀਰ ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਜਤਾਵਈ ॥
अंतर पिय की पीर न प्रगट जतावई ॥

तस्याः अन्तः प्रेमिकायाः पीडा आसीत् (यत् सा कस्मै अपि न वदति स्म)।

ਸਾਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਪਿਯਾ ਤਾ ਕੋ ਰਹੈ ॥
सात समुंदर पार पिया ता को रहै ॥

तस्य प्रियः सप्त समुद्रान् पारं निवसति स्म।

ਹੋ ਆਨਿ ਮਿਲਾਵੈ ਤਾਹਿ ਇਤੋ ਦੁਖ ਕਿਹ ਕਹੈ ॥੩੦॥
हो आनि मिलावै ताहि इतो दुख किह कहै ॥३०॥

यदि कश्चित् तां (प्रियाम्) आनयति, तया सह सम्मिलितः भवति तर्हि सा तस्मै (तस्याः) दुःखं वक्तुं शक्नोति। ३०.

ਅਬ ਕਹੋ ਬ੍ਰਿਥਾ ਕੁਅਰ ਕੀ ਕਛੁ ਸੁਨਿ ਲੀਜਿਯੈ ॥
अब कहो ब्रिथा कुअर की कछु सुनि लीजियै ॥

(कविः वदति) अधुना राजकुमारस्य किञ्चित् विथ्यं वदामि,

ਸੁਨਹੁ ਸੁਘਰ ਚਿਤ ਲਾਇ ਸ੍ਰਵਨ ਇਤ ਦੀਜਿਯੈ ॥
सुनहु सुघर चित लाइ स्रवन इत दीजियै ॥

(तस्यापि) शृणु । हे, शीतलम् ! अधुना सम्यक् शृणुत अत्र कर्णं च ददातु।

ਰੋਤ ਰੋਤ ਨਿਸੁ ਦਿਨ ਸਭ ਸਜਨ ਬਿਤਾਵਈ ॥
रोत रोत निसु दिन सभ सजन बितावई ॥

सः सज्जनः सर्वं रात्रौ दिवसं च रोदनं कुर्वन् आसीत् ।

ਹੋ ਪਰੈ ਨ ਤਾ ਕੋ ਹਾਥ ਚਿਤ੍ਰ ਉਰ ਲਾਵਈ ॥੩੧॥
हो परै न ता को हाथ चित्र उर लावई ॥३१॥

(सा बिम्बेन सह) तस्य हस्तं न स्पृशति स्म, सः केवलं हृदयेन बिम्बं स्पृशति स्म। ३१.