श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 415


ਤਉ ਅਚਲੇਸ ਗੁਮਾਨ ਭਰੇ ਅਤਿ ਹੀ ਹਸ ਕੈ ਇਹ ਭਾਤਿ ਪੁਕਾਰਿਯੋ ॥
तउ अचलेस गुमान भरे अति ही हस कै इह भाति पुकारियो ॥

एकस्य महुरतस्य (अल्पकालस्य) निधनानन्तरं कृष्णः रथस्य अन्तः चेतनाम् अवाप्तवान्, अधुना अचलेशः हसन् गर्वेण अवदत्,

ਜਾਤ ਕਹਾ ਹਮ ਤੇ ਭਜਿ ਕੈ ਕਰਿ ਲੈ ਕੇ ਗਦਾ ਕਟੁ ਬੋਲ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
जात कहा हम ते भजि कै करि लै के गदा कटु बोल उचारियो ॥

क्व गच्छसि मम पलायनं गदाहस्तेन कटुवाक्यमुच्चारयन्।

ਮਾਨਹੁ ਕੇਹਰਿ ਜਾਤ ਹੁਤੋ ਨਰ ਲੈ ਲਕੁਟੀ ਕਰਿ ਮੈ ਲਲਕਾਰਿਯੋ ॥੧੧੭੪॥
मानहु केहरि जात हुतो नर लै लकुटी करि मै ललकारियो ॥११७४॥

कुत्र पलायिष्यसि मम गदां हस्ते गृहीत्वा कश्चन पुरुषः दण्डं धारयन् गच्छन्तं सिंहं आह्वानं करोति इव एतानि विडम्बनानि वचनानि उक्तवान्।११७४।

ਯੌ ਸੁਨਿ ਕੈ ਬਤੀਆ ਅਰਿ ਕੀ ਰਥੁ ਹਾਕਿ ਫਿਰਿਯੋ ਹਰਿ ਕੋਪ ਭਯੋ ॥
यौ सुनि कै बतीआ अरि की रथु हाकि फिरियो हरि कोप भयो ॥

इति शत्रुवचनं श्रुत्वा क्रुद्धः कृष्णः रथं अग्रे अगच्छत्

ਪਟ ਪੀਤ ਮਹਾ ਫਹਰਿਓ ਧੁਜ ਜਿਉ ਘਨ ਮੈ ਚਪਲਾ ਸਮ ਰੂਪ ਲਯੋ ॥
पट पीत महा फहरिओ धुज जिउ घन मै चपला सम रूप लयो ॥

तस्य पीतवस्त्रं मेघानां मध्ये विद्युत् इव तरङ्गितुं आरब्धम्

ਬਰਖਿਯੋ ਸਰ ਬੂੰਦਨ ਜਿਉ ਘਨਿ ਸ੍ਯਾਮ ਤਬੈ ਰਿਪੁ ਕੋ ਦਲ ਮਾਰ ਦਯੋ॥
बरखियो सर बूंदन जिउ घनि स्याम तबै रिपु को दल मार दयो॥

तस्मिन् समये श्रीकृष्णः वर्षाबिन्दुवत् बाणान् (प्रहार्य) शत्रुसैन्यं मारितवान्।

ਰਿਸ ਕੈ ਅਚਲੇਸ ਸੁ ਬਾਨ ਕਮਾਨ ਗਹੇ ਹਰਿ ਸਾਮੁਹੇ ਆਇ ਖਯੋ ॥੧੧੭੫॥
रिस कै अचलेस सु बान कमान गहे हरि सामुहे आइ खयो ॥११७५॥

बाणवृष्ट्या सः शत्रुसैन्यं हत्वा इदानीं महता क्रोधेन धनुषं बाणं च हस्ते गृहीत्वा अचलेशः आगत्य कृष्णस्य विरुद्धं स्थितवान्।११७५।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਸਿੰਘ ਨਾਦ ਤਬ ਤਿਨ ਕੀਓ ਕ੍ਰਿਸਨ ਚਿਤੈ ਕਰਿ ਨੈਨ ॥
सिंघ नाद तब तिन कीओ क्रिसन चितै करि नैन ॥

अथ जपन् कृष्णं चक्षुषा ददर्श |

ਬਿਕਟਿ ਨਿਕਟਿ ਰਨਿ ਸੁਭਟ ਲਖਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਤਿ ਬੋਲਿਯੋ ਬੈਨ ॥੧੧੭੬॥
बिकटि निकटि रनि सुभट लखि हरि प्रति बोलियो बैन ॥११७६॥

कृष्णं दृष्ट्वा शृङ्गं (सिंहगर्जनं) चतुष्टयतः योद्धान् दृष्ट्वा कृष्णं प्राह।1176।

ਅਚਲ ਸਿੰਘ ਬਾਚ ॥
अचल सिंघ बाच ॥

अचलसिंहस्य भाषणम् : १.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਜੀਵਤ ਜੇ ਜਗ ਮੈ ਰਹਿ ਹੈ ਅਤਿ ਜੁਧ ਕਥਾ ਹਮਰੀ ਸੁਨ ਲੈ ਹੈ ॥
जीवत जे जग मै रहि है अति जुध कथा हमरी सुन लै है ॥

ये जगति जीविताः आसन्, (ते) मम अस्य गुरुयुद्धस्य कथां श्रोष्यन्ति।

ਤਾ ਛਬਿ ਕੀ ਕਵਿਤਾ ਕਰਿ ਕੈ ਕਬਿ ਰਾਮ ਨਰੇਸਨ ਜਾਇ ਰਿਝੈ ਹੈ ॥
ता छबि की कविता करि कै कबि राम नरेसन जाइ रिझै है ॥

ये जगति जीविष्यन्ति, ते अस्माकं युद्धप्रकरणं श्रोष्यन्ति, कवयः तया काव्येन राजानः प्रीणयिष्यन्ति

ਜੋ ਬਲਿ ਪੈ ਕਹਿ ਹੈ ਕਥ ਪੰਡਿਤ ਰੀਝਿ ਘਨੋ ਤਿਹ ਕੋ ਧਨੁ ਦੇ ਹੈ ॥
जो बलि पै कहि है कथ पंडित रीझि घनो तिह को धनु दे है ॥

परन्तु यदि पण्डिताः तत् कथयिष्यन्ति तर्हि ते अपि महतीं धनं प्राप्नुयुः

ਹੇ ਹਰਿ ਜੂ ਇਹ ਆਹਵ ਕੇ ਜੁਗ ਚਾਰਨਿ ਮੈ ਗੁਨ ਗੰਧ੍ਰਬ ਗੈਹੈ ॥੧੧੭੭॥
हे हरि जू इह आहव के जुग चारनि मै गुन गंध्रब गैहै ॥११७७॥

तथा हे कृष्ण ! गणगन्धर्वोऽपि अस्य युद्धस्य विषये गास्यति।११७७।

ਕੋਪ ਕੈ ਉਤਰ ਦੇਤ ਭਯੋ ਅਰਿ ਕੀ ਬਤੀਯਾ ਸੁਨਿ ਸ੍ਯਾਮ ਸਬੈ ॥
कोप कै उतर देत भयो अरि की बतीया सुनि स्याम सबै ॥

शत्रुवचनं सर्वं श्रुत्वा श्रीकृष्णः क्रुद्धः प्रत्युवाच ।

ਚਿਰੀਯਾ ਬਨ ਮੈ ਚੁਹਕੈ ਤਬ ਲਉ ਅਤਿ ਕੋਪ ਨ ਆਵਤ ਬਾਜ ਜਬੈ ॥
चिरीया बन मै चुहकै तब लउ अति कोप न आवत बाज जबै ॥

श्रीकृष्णः शत्रुवचनमिदं सर्वं श्रुत्वा क्रुद्धः सन् उक्तवान्, यावद् बाजः तत्र न आगच्छति तावत् शृगालः केवलं वने कूजति

ਗਰਬਾਤ ਹੈ ਮੂਢ ਘਨੋ ਰਨ ਮੈ ਕਟਿ ਹੌ ਤੁਹਿ ਸੀਸ ਲਖੈਗੋ ਤਬੈ ॥
गरबात है मूढ घनो रन मै कटि हौ तुहि सीस लखैगो तबै ॥

अतिदर्पेण लीनोऽसि मूढ

ਤਿਹ ਤੇ ਤਜਿ ਸੰਕ ਨਿਸੰਕ ਲਰੋ ਬਲਬੀਰ ਕਹਿਯੋ ਕਹਾ ਢੀਲ ਅਬੈ ॥੧੧੭੮॥
तिह ते तजि संक निसंक लरो बलबीर कहियो कहा ढील अबै ॥११७८॥

तदा एव त्वं ज्ञास्यसि यदा अहं तव शिरः च्छिन्दामि, अतः सर्वान् भ्रमान् त्यक्त्वा आगत्य युद्धं कुरु न च अधिकं विलम्बं कुरु।११७८।

ਯੌ ਸੁਨਿ ਕੈ ਕਟੁ ਬੈਨਨ ਕੋ ਅਚਲੇਸ ਬਲੀ ਮਨਿ ਕੋਪ ਜਗਿਯੋ ॥
यौ सुनि कै कटु बैनन को अचलेस बली मनि कोप जगियो ॥

एतादृशं कटुवचनं श्रुत्वा अचलसिंह सूर्मे मनसि क्रुद्धः अभवत् ।

ਕਸ ਬੋਲਤ ਹੋ ਕਛੁ ਲਾਜ ਗਹੋ ਰਨਿ ਠਾਢੇ ਰਹੋ ਸੁਨਿ ਹੋ ਨ ਭਗਿਯੋ ॥
कस बोलत हो कछु लाज गहो रनि ठाढे रहो सुनि हो न भगियो ॥

इति वचनं श्रुत्वा शूरस्य अचलसिंहस्य मनसि क्रोधः उत्पन्नः स च गर्जति स्म,

ਯਹ ਉਤਰ ਦੈ ਹਰਿ ਕੋ ਜਬ ਹੀ ਤਬ ਹੀ ਨਿਜ ਆਯੁਧ ਲੈ ਉਮਗਿਯੋ ॥
यह उतर दै हरि को जब ही तब ही निज आयुध लै उमगियो ॥

हे कृष्ण ! भवन्तः लज्जां अनुभवितुं शक्नुवन्ति

ਮਨ ਮੈ ਹਰਖਿਯੋ ਧਨੁ ਕੋ ਕਰਖਿਯੋ ਬਰਖਿਯੋ ਸਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਕੋ ਨ ਲਗਿਯੋ ॥੧੧੭੯॥
मन मै हरखियो धनु को करखियो बरखियो सर स्री हरि को न लगियो ॥११७९॥

तत्र स्थित्वा मा धावतु इति उक्त्वा सः स्वशस्त्रं हस्ते उत्थाप्य अग्रे धावितवान् सः प्रसन्नः सन् धनुषः आकृष्य बाणं विसृजति स्म, किन्तु सः बाणः कृष्णं न आहतवान्।1179।

ਜੋ ਅਚਲੇਸ ਜੂ ਬਾਨ ਚਲਾਵਤ ਸੋ ਹਰਿ ਆਵਤ ਕਾਟਿ ਗਿਰਾਵੈ ॥
जो अचलेस जू बान चलावत सो हरि आवत काटि गिरावै ॥

अचलसिंहेन निर्वृतः प्रत्येकः बाणः कृष्णेन अवरुद्धः आसीत्

ਜਾਨੈ ਨ ਦੇਹ ਲਗਿਯੋ ਅਰਿ ਕੀ ਸਰ ਫੇਰਿ ਰਿਸਾ ਕਰਿ ਅਉਰ ਚਲਾਵੈ ॥
जानै न देह लगियो अरि की सर फेरि रिसा करि अउर चलावै ॥

तत् ज्ञात्वा सः बाणः कृष्णं न आहतत्, तदा क्रोधेन अन्यं बाणं निपातयति स्म

ਸੋ ਹਰਿ ਆਵਤ ਬੀਚ ਕਟੈ ਅਪਨੋ ਉਹ ਕੋ ਉਰ ਬੀਚ ਲਗਾਵੈ ॥
सो हरि आवत बीच कटै अपनो उह को उर बीच लगावै ॥

कृष्णः तं बाणं अपि मध्यमार्गे अवरुद्ध्य तस्य स्थाने शत्रुवक्षसि स्वस्य बाणं प्रविशति स्म

ਦੇਖਿ ਸਤਕ੍ਰਿਤ ਕਉਤਕ ਕੋ ਕਬਿ ਰਾਮ ਕਹੈ ਪ੍ਰਭ ਕੋ ਜਸੁ ਗਾਵੈ ॥੧੧੮੦॥
देखि सतक्रित कउतक को कबि राम कहै प्रभ को जसु गावै ॥११८०॥

एतत् तमाशां दृष्ट्वा कविः रामः भगवन्तं स्तुतिं करोति।1180।

ਦਾਰੁਕ ਕੋ ਕਹਿਓ ਤੇਜ ਕੈ ਸ੍ਯੰਦਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਜੂ ਕਰਿ ਖਗੁ ਸੰਭਾਰਿਯੋ ॥
दारुक को कहिओ तेज कै स्यंदन स्री हरि जू करि खगु संभारियो ॥

दारुकं नाम सारथिं शीघ्रं चालयितुं वदन् कृष्णः खड्गं हस्ते उत्थाप्य महता क्रोधेन शत्रुशिरसि प्रहृतवान्

ਦਾਮਨਿ ਜਿਉ ਘਨ ਮੈ ਲਸਕੈ ਰਿਸ ਮੈ ਬਰਿ ਕੈ ਅਰਿ ਊਪਰ ਮਾਰਿਯੋ ॥
दामनि जिउ घन मै लसकै रिस मै बरि कै अरि ऊपर मारियो ॥

विद्युत् इव ज्वलति स्म

ਦੁਜਨ ਕੋ ਸਿਰੁ ਕਾਟਿ ਦਯੋ ਬਿਨੁ ਰੁੰਡ ਭਯੋ ਜਸੁ ਤਾਹਿ ਉਚਾਰਿਯੋ ॥
दुजन को सिरु काटि दयो बिनु रुंड भयो जसु ताहि उचारियो ॥

स, (कृष्णः) तस्य दुष्टस्य शिरः छिनत्ति, तस्य कूपं शिराहीनं कृत्वा

ਜਿਉ ਸਰਦੂਲ ਮਹਾ ਬਨ ਮੈ ਹਤ ਕੈ ਬਲ ਸੋ ਮਨੋ ਕੇਹਰਿ ਡਾਰਿਯੋ ॥੧੧੮੧॥
जिउ सरदूल महा बन मै हत कै बल सो मनो केहरि डारियो ॥११८१॥

महासिंहेन लघुसिंहं हतं इव भासते।1181।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਅਡਰ ਸਿੰਘ ਅਉ ਅਜਬ ਸਿੰਘ ਅਘਟ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਬੀਰ ॥
अडर सिंघ अउ अजब सिंघ अघट सिंघ सिंघ बीर ॥

आदर्श सिंह, अजब सिंह, अघाट सिंह, बीर सिंह,

ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਰੁ ਅਟਲ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਥੀ ਰਨ ਧੀਰ ॥੧੧੮੨॥
अमर सिंघ अरु अटल सिंघ महारथी रन धीर ॥११८२॥

तस्मिन् समये अद्दरसिंहः, अजयबसिंहः, अघटसिंहः,वीरसिंहः,अमरसिंहः,अटलसिंहः इत्यादयः महान् योद्धाः तत्र आसन्।1182

ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਅਰੁ ਅਮਿਟ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਸਨ ਨਿਹਾਰਿਓ ਨੈਨ ॥
अरजन सिंघ अरु अमिट सिंघ क्रिसन निहारिओ नैन ॥

अर्जनसिंहः, अमितसिंहः (नाम) अष्टौ योद्धा राजानः कृष्णं नेत्रेण दृष्टवन्तः।

ਆਠ ਭੂਪ ਮਿਲਿ ਪਰਸਪਰ ਬੋਲਤ ਐਸੇ ਬੈਨ ॥੧੧੮੩॥
आठ भूप मिलि परसपर बोलत ऐसे बैन ॥११८३॥

कृष्णः अर्जुनसिंहं अमितसिंहं च दृष्ट्वा अष्टौ राजानः एकत्र परस्परं संभाषणं कुर्वन्तः इति अवाप्तवान्।1183।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਦੇਖਤ ਹੋ ਨ੍ਰਿਪ ਸ੍ਯਾਮ ਬਲੀ ਤਿਹ ਕੇ ਹਮ ਊਪਰਿ ਧਾਇ ਪਰੈ ॥
देखत हो न्रिप स्याम बली तिह के हम ऊपरि धाइ परै ॥

ते राजानः वदन्ति स्म, हे राजन्! स महाबलः कृष्णः

ਅਪੁਨੇ ਪ੍ਰਭ ਕੋ ਮਿਲਿ ਕਾਜ ਕਰੈ ਮੁਸਲੀ ਹਰਿ ਤੇ ਨਹੀ ਨੈਕੁ ਡਰੈ ॥
अपुने प्रभ को मिलि काज करै मुसली हरि ते नही नैकु डरै ॥

तस्य उपरि पतामः कृष्णबलरामयोः किञ्चित् अपि भयं विना वयं भगवतः कृते कार्यं कुर्मः,

ਧਨੁ ਬਾਨ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਗਦਾ ਪਰਸੇ ਬਰਛੇ ਗਹਿ ਤੀਛਨ ਜਾਇ ਅਰੈ ॥
धनु बान क्रिपान गदा परसे बरछे गहि तीछन जाइ अरै ॥

धनुर्बाणखड्गगदाकुठारखड्गादिकं गृहीत्वा प्रतिरोधाय जग्मुः

ਸਬ ਹੀ ਸੁ ਕਹੀ ਇਹ ਈ ਪ੍ਰਨ ਹੈ ਜਦੁਬੀਰ ਹਨੈ ਮਿਲਿ ਜੁਧ ਕਰੈ ॥੧੧੮੪॥
सब ही सु कही इह ई प्रन है जदुबीर हनै मिलि जुध करै ॥११८४॥

ते सर्वान् अवदन् वयं मिलित्वा युद्धं कृत्वा कृष्णं हन्तुम्।1184।

ਆਯੁਧ ਲੈ ਸਿਗਰੇ ਕਰ ਮੈ ਸੁ ਮੁਕੰਦ ਕੇ ਊਪਰਿ ਦਉਰ ਪਰੇ ॥
आयुध लै सिगरे कर मै सु मुकंद के ऊपरि दउर परे ॥

शस्त्राणि हस्ते गृहीत्वा कृष्णं पतितवन्तः |

ਸੁ ਧਵਾਇ ਕੈ ਸ੍ਯੰਦਨ ਆਨਿ ਅਰੇ ਸੰਗਿ ਚਾਰ ਅਛੂਹਨਿ ਸੂਰ ਬਰੇ ॥
सु धवाइ कै स्यंदन आनि अरे संगि चार अछूहनि सूर बरे ॥

ते रथान् वाहयित्वा चतुर्णां अत्यन्तं विशालानां सैन्यं तस्य पुरतः आनयन्ति स्म

ਕਬਿ ਰਾਮ ਕਹੈ ਅਤਿ ਆਹਵ ਮੈ ਅਘ ਖੰਡਨਿ ਤੇ ਨਹੀ ਨੈਕ ਡਰੇ ॥
कबि राम कहै अति आहव मै अघ खंडनि ते नही नैक डरे ॥

कविः श्यामः कथयति यत् अस्मिन् घोरयुद्धे तेषां किञ्चित् अपि भयं नासीत्, ते मारय इति उद्घोषयन् अग्रे त्वरितम् आगतवन्तः। मारयतु

ਮਨੋ ਗਾਜਿ ਪ੍ਰਲੈ ਘਨ ਧਾਇ ਚਲਿਯੋ ਤਿਮ ਦਉਰੇ ਸੁ ਮਾਰ ਹੀ ਮਾਰ ਕਰੇ ॥੧੧੮੫॥
मनो गाजि प्रलै घन धाइ चलियो तिम दउरे सु मार ही मार करे ॥११८५॥

प्रलयस्य मेघाः गर्जन्ति इति भासते स्म।1185।

ਧਨ ਸਿੰਘ ਅਛੂਹਨਿ ਦੁਇ ਸੰਗਿ ਲੈ ਅਨਗੇਸ ਅਛੂਹਨਿ ਤੀਨ ਸੁ ਲ੍ਯਾਏ ॥
धन सिंघ अछूहनि दुइ संगि लै अनगेस अछूहनि तीन सु ल्याए ॥

धनसिंहः अत्यन्तं बृहत् सेनायाः द्वयोः यूनिटयोः सह आगतः, अङ्गेशसिंहः च एतादृशाः त्रीणि यूनिट् आनयत्

ਸੋ ਤੁਮ ਸ੍ਯਾਮ ਸੁਨੋ ਛਲ ਸੋ ਰਨ ਮੈ ਦਸ ਹੂੰ ਨ੍ਰਿਪ ਮਾਰਿ ਗਿਰਾਏ ॥
सो तुम स्याम सुनो छल सो रन मै दस हूं न्रिप मारि गिराए ॥

ते अवदन् हे कृष्ण ! त्वया दश राजानः वञ्चना हताः |