श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 71


ਮੰਡਿਯੋ ਬੀਰ ਖੇਤ ਮੋ ਜੁਧਾ ॥
मंडियो बीर खेत मो जुधा ॥

युद्धक्षेत्रे युद्धनायकाः युद्धं कुर्वन्ति स्म ।

ਉਪਜਿਯੋ ਸਮਰ ਸੂਰਮਨ ਕ੍ਰੁਧਾ ॥੪॥
उपजियो समर सूरमन क्रुधा ॥४॥

सर्वे योद्धा महाक्रुद्धाः युद्धक्षेत्रे युद्धं प्रारब्धम् ॥४॥

ਕੋਪ ਭਰੇ ਦੋਊ ਦਿਸ ਭਟ ਭਾਰੇ ॥
कोप भरे दोऊ दिस भट भारे ॥

उभयपक्षस्य महायोधाः क्रुद्धाः अभवन् ।

ਇਤੈ ਚੰਦੇਲ ਉਤੈ ਜਸਵਾਰੇ ॥
इतै चंदेल उतै जसवारे ॥

उभयोः सेनायाः वीराः महाक्रोधाः, अस्मिन् पार्श्वे चण्डेलस्य योद्धाः अपरतः जसवारस्य योद्धाः च आसन् ।

ਢੋਲ ਨਗਾਰੇ ਬਜੇ ਅਪਾਰਾ ॥
ढोल नगारे बजे अपारा ॥

बहु ढोलः घण्टाः च।

ਭੀਮ ਰੂਪ ਭੈਰੋ ਭਭਕਾਰਾ ॥੫॥
भीम रूप भैरो भभकारा ॥५॥

अनेकाः ढोलाः तुरिकाः च प्रतिध्वनिताः, भयंकरः भैरो (युद्धदेवः) उद्घोषितवान्।5.

ਰਸਾਵਲ ਛੰਦ ॥
रसावल छंद ॥

रसावल स्तन्जा

ਧੁਣੰ ਢੋਲ ਬਜੇ ॥
धुणं ढोल बजे ॥

ढोलस्य शब्दं श्रुत्वा

ਮਹਾ ਸੂਰ ਗਜੇ ॥
महा सूर गजे ॥

शृण्वन्दुन्दुभिस्वरं प्रतिध्वनिं गर्जन्ति योद्धवः |

ਕਰੇ ਸਸਤ੍ਰ ਘਾਵੰ ॥
करे ससत्र घावं ॥

कवचेन क्षतम्

ਚੜੇ ਚਿਤ ਚਾਵੰ ॥੬॥
चड़े चित चावं ॥६॥

शस्त्रैः व्रणं कुर्वन्ति, तेषां मनः महता उत्साहेन पूर्णाः।६।

ਨ੍ਰਿਭੈ ਬਾਜ ਡਾਰੈ ॥
न्रिभै बाज डारै ॥

अश्वाः निर्भयेन धावन्ति।

ਪਰਘੈ ਪ੍ਰਹਾਰੇ ॥
परघै प्रहारे ॥

निर्भयेन अश्वान् धावन्ति परशुप्रहारान् प्रहरन्ति च ।

ਕਰੇ ਤੇਗ ਘਾਯੰ ॥
करे तेग घायं ॥

ते खड्गैः व्रणयन्ति

ਚੜੇ ਚਿਤ ਚਾਯੰ ॥੭॥
चड़े चित चायं ॥७॥

खड्गैः व्रणं कुर्वन्ति बहवः सर्वेषां मनः अतीव उत्साहपूर्णः।7।

ਬਕੈ ਮਾਰ ਮਾਰੰ ॥
बकै मार मारं ॥

(मुखात्) मारो-मारो आह्वयति।

ਨ ਸੰਕਾ ਬਿਚਾਰੰ ॥
न संका बिचारं ॥

मुखात्, हन्ति, हन्ति , इति उद्घोषयन्ति न संशयः।

ਰੁਲੈ ਤਛ ਮੁਛੰ ॥
रुलै तछ मुछं ॥

(कतिपय योद्धा) वधे लुठन्ति

ਕਰੈ ਸੁਰਗ ਇਛੰ ॥੮॥
करै सुरग इछं ॥८॥

छिन्नयोधाः रजसा आवर्तन्ते स्वर्गं गन्तुमिच्छन्ति।।८।।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਨੈਕ ਨ ਰਨ ਤੇ ਮੁਰਿ ਚਲੇ ਕਰੈ ਨਿਡਰ ਹ੍ਵੈ ਘਾਇ ॥
नैक न रन ते मुरि चले करै निडर ह्वै घाइ ॥

रणक्षेत्रात् पदं न प्रत्यागत्य व्रणं निर्भयम् ।

ਗਿਰਿ ਗਿਰਿ ਪਰੈ ਪਵੰਗ ਤੇ ਬਰੇ ਬਰੰਗਨ ਜਾਇ ॥੯॥
गिरि गिरि परै पवंग ते बरे बरंगन जाइ ॥९॥

ये अश्वात् पतन्ति, स्वर्गकन्याः विवाहं कर्तुं गच्छन्ति।9।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਇਹ ਬਿਧਿ ਹੋਤ ਭਯੋ ਸੰਗ੍ਰਾਮਾ ॥
इह बिधि होत भयो संग्रामा ॥

एषा पद्धतिः युद्धं कृतवती

ਜੂਝੇ ਚੰਦ ਨਰਾਇਨ ਨਾਮਾ ॥
जूझे चंद नराइन नामा ॥

एवं उभयतः युद्धं प्रचलत् । चन्दनरायस्य वधः अभवत् ।

ਤਬ ਜੁਝਾਰ ਏਕਲ ਹੀ ਧਯੋ ॥
तब जुझार एकल ही धयो ॥

अथ योद्धा (सिंहः) एकः शयितः,

ਬੀਰਨ ਘੇਰਿ ਦਸੋ ਦਿਸਿ ਲਯੋ ॥੧੦॥
बीरन घेरि दसो दिसि लयो ॥१०॥

ततः जाझारसिंहः एकः एव युद्धं निरन्तरं कृतवान् । सः सर्वतः परिवृतः आसीत्।१०।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਧਸ੍ਰਯੋ ਕਟਕ ਮੈ ਝਟਕ ਦੈ ਕਛੂ ਨ ਸੰਕ ਬਿਚਾਰ ॥
धस्रयो कटक मै झटक दै कछू न संक बिचार ॥

सः शत्रुसैन्यं प्रविश्य अविचलितः |

ਗਾਹਤ ਭਯੋ ਸੁਭਟਨ ਬਡਿ ਬਾਹਤਿ ਭਯੋ ਹਥਿਆਰ ॥੧੧॥
गाहत भयो सुभटन बडि बाहति भयो हथिआर ॥११॥

अनेकसैनिकान् च हत्वा शस्त्राणि सुकुशलतया।।११।।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਇਹ ਬਿਧਿ ਘਨੇ ਘਰਨ ਕੋ ਗਾਰਾ ॥
इह बिधि घने घरन को गारा ॥

एवं (सः) अनेकानि गृहाणि नाशयति स्म

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਕੇ ਕਰੇ ਹਥਿਯਾਰਾ ॥
भाति भाति के करे हथियारा ॥

एवं विविधायुधप्रयोगेन बहूनि गृहाणि नाशयत् ।

ਚੁਨਿ ਚੁਨਿ ਬੀਰ ਪਖਰੀਆ ਮਾਰੇ ॥
चुनि चुनि बीर पखरीआ मारे ॥

अश्वारूढाः योद्धाः विकल्पेन मारिताः आसन्

ਅੰਤਿ ਦੇਵਪੁਰਿ ਆਪ ਪਧਾਰੇ ॥੧੨॥
अंति देवपुरि आप पधारे ॥१२॥

सः शूरान् अश्ववाहनान् लक्ष्यं कृत्वा हतवान्, परन्तु अन्ते सः स्वयमेव स्वर्गं प्रति प्रस्थितवान्।12।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੁਧ ਬਰਨਨੰ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸਮੋ ਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੧੨॥੪੩੫॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे जुझार सिंघ जुध बरननं नाम द्वादसमो धिआइ समापतम सतु सुभम सतु ॥१२॥४३५॥

बचित्तर नाटकस्य जुझारसिंहेन सह युद्धस्य वर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः।१२।४३५

ਸਹਜਾਦੇ ਕੋ ਆਗਮਨ ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ ॥
सहजादे को आगमन मद्र देस ॥

मद्रदेशे (पञ्जाब) शहजादा (राजकुमारस्य) आगमनम् : १.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਇਹ ਬਿਧਿ ਸੋ ਬਧ ਭਯੋ ਜੁਝਾਰਾ ॥
इह बिधि सो बध भयो जुझारा ॥

एवं प्रकारेण यदा जुझारसिंहस्य वधः अभवत्

ਆਨ ਬਸੇ ਤਬ ਧਾਮਿ ਲੁਝਾਰਾ ॥
आन बसे तब धामि लुझारा ॥

एवं प्रकारेण जुझारसिंहस्य वधस्य समये सैनिकाः स्वगृहं प्रत्यागतवन्तः ।

ਤਬ ਅਉਰੰਗ ਮਨ ਮਾਹਿ ਰਿਸਾਵਾ ॥
तब अउरंग मन माहि रिसावा ॥

तदा औरङ्गजेबः हृदये क्रुद्धः अभवत् ।

ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ ਕੋ ਪੂਤ ਪਠਾਵਾ ॥੧॥
मद्र देस को पूत पठावा ॥१॥

तदा औरङ्गजेबः अतीव क्रुद्धः भूत्वा स्वपुत्रं मद्रदेशं (पञ्जाब) प्रेषितवान् ।१.

ਤਿਹ ਆਵਤ ਸਭ ਲੋਕ ਡਰਾਨੇ ॥
तिह आवत सभ लोक डराने ॥

तस्य आगमनेन सर्वे जनाः भीताः अभवन् ।

ਬਡੇ ਬਡੇ ਗਿਰਿ ਹੇਰਿ ਲੁਕਾਨੇ ॥
बडे बडे गिरि हेरि लुकाने ॥

तस्य आगमनसमये सर्वे भीताः भूत्वा बृहत्पर्वतेषु निगूढाः अभवन् ।

ਹਮ ਹੂੰ ਲੋਗਨ ਅਧਿਕ ਡਰਾਯੋ ॥
हम हूं लोगन अधिक डरायो ॥

जनाः अस्मान् अपि भयभीताः कृतवन्तः,

ਕਾਲ ਕਰਮ ਕੋ ਮਰਮ ਨ ਪਾਯੋ ॥੨॥
काल करम को मरम न पायो ॥२॥

जनाः मां अपि भयभीतान् कर्तुं प्रयतन्ते स्म, यतः ते सर्वशक्तिमान् मार्गान् न अवगच्छन्ति स्म।2.

ਕਿਤਕ ਲੋਕ ਤਜਿ ਸੰਗਿ ਸਿਧਾਰੇ ॥
कितक लोक तजि संगि सिधारे ॥

कति जनाः (अस्मान्) त्यक्त्वा प्रस्थिताः

ਜਾਇ ਬਸੇ ਗਿਰਿਵਰ ਜਹ ਭਾਰੇ ॥
जाइ बसे गिरिवर जह भारे ॥

केचन जनाः अस्मान् त्यक्त्वा बृहत्पर्वतेषु शरणं कृतवन्तः ।

ਚਿਤ ਮੂਜੀਯਨ ਕੋ ਅਧਿਕ ਡਰਾਨਾ ॥
चित मूजीयन को अधिक डराना ॥

(तेषां) कायरानाम् मनः अतीव भीता अभवत्।

ਤਿਨੈ ਉਬਾਰ ਨ ਅਪਨਾ ਜਾਨਾ ॥੩॥
तिनै उबार न अपना जाना ॥३॥

कायराः एतावन्तः भीताः आसन् यत् ते मया सह स्वस्य अभयं न मन्यन्ते स्म।3.

ਤਬ ਅਉਰੰਗ ਜੀਅ ਮਾਝ ਰਿਸਾਏ ॥
तब अउरंग जीअ माझ रिसाए ॥

तदा औरङ्गजेबः (तस्य) मनसि अतीव क्रुद्धः अभवत्

ਏਕ ਅਹਦੀਆ ਈਹਾ ਪਠਾਏ ॥
एक अहदीआ ईहा पठाए ॥

औरङ्गजेबस्य पुत्रः अतीव क्रुद्धः भूत्वा अस्मिन् दिशि अधीनस्थं प्रेषितवान् ।

ਹਮ ਤੇ ਭਾਜਿ ਬਿਮੁਖ ਜੇ ਗਏ ॥
हम ते भाजि बिमुख जे गए ॥

यः अस्मात् अमुखः पलायितः आसीत्,

ਤਿਨ ਕੇ ਧਾਮ ਗਿਰਾਵਤ ਭਏ ॥੪॥
तिन के धाम गिरावत भए ॥४॥

ये मां अविश्वासं त्यक्तवन्तः, तेषां गृहाणि तेन विध्वंसितानि।4.

ਜੇ ਆਪਨੇ ਗੁਰ ਤੇ ਮੁਖ ਫਿਰ ਹੈ ॥
जे आपने गुर ते मुख फिर है ॥

ये स्वगुरुं निवर्तन्ते, २.

ਈਹਾ ਊਹਾ ਤਿਨ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਿ ਗਿਰਿ ਹੈ ॥
ईहा ऊहा तिन के ग्रिहि गिरि है ॥

ये गुरोः मुखं निवर्तयन्ति, तेषां गृहाणि इह परलोके विध्वंसन्ति।

ਇਹਾ ਉਪਹਾਸ ਨ ਸੁਰਪੁਰਿ ਬਾਸਾ ॥
इहा उपहास न सुरपुरि बासा ॥

अत्र (ते) अपमानिताः स्वर्गे स्थानं न विन्दन्ति।

ਸਭ ਬਾਤਨ ਤੇ ਰਹੇ ਨਿਰਾਸਾ ॥੫॥
सभ बातन ते रहे निरासा ॥५॥

अत्र उपहास्यन्ते तथा च स्वर्गे न प्राप्नुवन्ति निवसन्ति च। ते अपि सर्वेषु विषयेषु निराशाः तिष्ठन्ति।5.

ਦੂਖ ਭੂਖ ਤਿਨ ਕੋ ਰਹੈ ਲਾਗੀ ॥
दूख भूख तिन को रहै लागी ॥

दुःखं क्षुधा च तेषु (सदा) भवति

ਸੰਤ ਸੇਵ ਤੇ ਜੋ ਹੈ ਤਿਆਗੀ ॥
संत सेव ते जो है तिआगी ॥

क्षुधाशोकेन सदा प्रहृताः, ये, साधवः सेवां त्यक्तवन्तः।

ਜਗਤ ਬਿਖੈ ਕੋਈ ਕਾਮ ਨ ਸਰਹੀ ॥
जगत बिखै कोई काम न सरही ॥

(तेषां) लोके कार्यं नास्ति।

ਅੰਤਹਿ ਕੁੰਡ ਨਰਕ ਕੀ ਪਰਹੀ ॥੬॥
अंतहि कुंड नरक की परही ॥६॥

न तेषां कश्चित् कामः सिद्ध्यति लोके अन्ते च नरकागाग्नौ तिष्ठन्ति।।6।।

ਤਿਨ ਕੋ ਸਦਾ ਜਗਤਿ ਉਪਹਾਸਾ ॥
तिन को सदा जगति उपहासा ॥

तेषां जगत् सर्वदा हसति

ਅੰਤਹਿ ਕੁੰਡ ਨਰਕ ਕੀ ਬਾਸਾ ॥
अंतहि कुंड नरक की बासा ॥

लोके सदा उपहासिताः अन्ते च नरकागाग्नौ तिष्ठन्ति।

ਗੁਰ ਪਗ ਤੇ ਜੇ ਬੇਮੁਖ ਸਿਧਾਰੇ ॥
गुर पग ते जे बेमुख सिधारे ॥

ये गुरुचरणविहीनाः, २.

ਈਹਾ ਊਹਾ ਤਿਨ ਕੇ ਮੁਖ ਕਾਰੇ ॥੭॥
ईहा ऊहा तिन के मुख कारे ॥७॥

ये गुरुपादाभ्यां मुखं निवर्तयन्ति, तेषां मुखं कृष्णं भवति अस्मिन् परलोके।7.

ਪੁਤ੍ਰ ਪਉਤ੍ਰ ਤਿਨ ਕੇ ਨਹੀ ਫਰੈ ॥
पुत्र पउत्र तिन के नही फरै ॥

तेषां पुत्रपौत्रा अपि फलं न ददति

ਦੁਖ ਦੈ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਕੋ ਮਰੈ ॥
दुख दै मात पिता को मरै ॥

तेषां पुत्रपौत्राः न समृद्धाः भवन्ति, ते च म्रियन्ते, मातापितृणां महतीं पीडां जनयन्ति।

ਗੁਰ ਦੋਖੀ ਸਗ ਕੀ ਮ੍ਰਿਤੁ ਪਾਵੈ ॥
गुर दोखी सग की म्रितु पावै ॥

गुरु द्विगुण कुक्कुर म्रियेगा।

ਨਰਕ ਕੁੰਡ ਡਾਰੇ ਪਛੁਤਾਵੈ ॥੮॥
नरक कुंड डारे पछुतावै ॥८॥

यस्य हृदये गुरुस्य दुर्भावः अस्ति, सः अद कुक्कुरस्य मृत्युं म्रियते। पश्चात्तापं करोति, यदा सः नरकस्य अगाधं क्षिप्तः भवति।8.

ਬਾਬੇ ਕੇ ਬਾਬਰ ਕੇ ਦੋਊ ॥
बाबे के बाबर के दोऊ ॥

बाबस्य (गुरुनानकदेवस्य) (उत्तराधिकारिणां) बाबरस्य (राजा) च (उत्तराधिकारिणां) द्वयोः अपि ।

ਆਪ ਕਰੈ ਪਰਮੇਸਰ ਸੋਊ ॥
आप करै परमेसर सोऊ ॥

उभयोः उत्तराधिकारिणः बाबा (नानकः) बदुरः च ईश्वरेण एव निर्मिताः ।