श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 139


ਇਹ ਕਉਨ ਆਹਿ ਆਤਮਾ ਸਰੂਪ ॥
इह कउन आहि आतमा सरूप ॥

एतत् आत्मायाः किं रूपम् ?

ਜਿਹ ਅਮਿਤ ਤੇਜਿ ਅਤਿਭੁਤਿ ਬਿਭੂਤਿ ॥੨॥੧੨੭॥
जिह अमित तेजि अतिभुति बिभूति ॥२॥१२७॥

किम् एतत् आत्मा सत्ता ? यस्य अमिटवैभवं विचित्रद्रव्यस्य च।2.127।

ਪਰਾਤਮਾ ਬਾਚ ॥
परातमा बाच ॥

उच्चात्मा उवाच ।

ਯਹਿ ਬ੍ਰਹਮ ਆਹਿ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ॥
यहि ब्रहम आहि आतमा राम ॥

अयमात्मा स्वयं ब्रह्म

ਜਿਹ ਅਮਿਤ ਤੇਜਿ ਅਬਿਗਤ ਅਕਾਮ ॥
जिह अमित तेजि अबिगत अकाम ॥

यः शाश्वतवैभवः अव्यक्तः अनिष्टः।

ਜਿਹ ਭੇਦ ਭਰਮ ਨਹੀ ਕਰਮ ਕਾਲ ॥
जिह भेद भरम नही करम काल ॥

अविवेकी अकर्मणो निर्मृतश्च यः |

ਜਿਹ ਸਤ੍ਰ ਮਿਤ੍ਰ ਸਰਬਾ ਦਿਆਲ ॥੩॥੧੨੮॥
जिह सत्र मित्र सरबा दिआल ॥३॥१२८॥

यस्य न शत्रुः मित्रं च सर्वेषु दयालुः ॥३.१२२८॥

ਡੋਬਿਯੋ ਨ ਡੁਬੈ ਸੋਖਿਯੋ ਨ ਜਾਇ ॥
डोबियो न डुबै सोखियो न जाइ ॥

न मग्नं न सिक्तं भवति

ਕਟਿਯੋ ਨ ਕਟੈ ਨ ਬਾਰਿਯੋ ਬਰਾਇ ॥
कटियो न कटै न बारियो बराइ ॥

न चच्छेदनं न दह्यते ।

ਛਿਜੈ ਨ ਨੈਕ ਸਤ ਸਸਤ੍ਰ ਪਾਤ ॥
छिजै न नैक सत ससत्र पात ॥

अस्त्रप्रहारेन न तस्याक्रमितुं शक्यते

ਜਿਹ ਸਤ੍ਰ ਮਿਤ੍ਰ ਨਹੀ ਜਾਤ ਪਾਤ ॥੪॥੧੨੯॥
जिह सत्र मित्र नही जात पात ॥४॥१२९॥

न तस्य शत्रुः न मित्रं न जातिः न वंशः।।4.129।।

ਸਤ੍ਰ ਸਹੰਸ ਸਤਿ ਸਤਿ ਪ੍ਰਘਾਇ ॥
सत्र सहंस सति सति प्रघाइ ॥

(मे) कोटिशत्रवः शतशः, २.

ਛਿਜੈ ਨ ਨੈਕ ਖੰਡਿਓ ਨ ਜਾਇ ॥
छिजै न नैक खंडिओ न जाइ ॥

सहस्रशत्रुप्रहारेन, न अपव्ययः न च विखण्डितः।

ਨਹੀ ਜਰੈ ਨੈਕ ਪਾਵਕ ਮੰਝਾਰ ॥
नही जरै नैक पावक मंझार ॥

(यत्) अग्नौ मूषकवत् न दहति, २.

ਬੋਰੈ ਨ ਸਿੰਧ ਸੋਖੈ ਨ ਬ੍ਰਯਾਰ ॥੫॥੧੩੦॥
बोरै न सिंध सोखै न ब्रयार ॥५॥१३०॥

अग्नौ अपि न दह्यते। न समुद्रे मग्नं न च वायुना सिक्तम्।।5.130।।

ਇਕ ਕਰ੍ਯੋ ਪ੍ਰਸਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵ ॥
इक कर्यो प्रसन आतमा देव ॥

आत्मा तदा प्रश्नं पृष्टवान्,

ਅਨਭੰਗ ਰੂਪ ਅਨਿਭਉ ਅਭੇਵ ॥
अनभंग रूप अनिभउ अभेव ॥

तदा आत्मा भगवन्तं एवं पृष्टवान् : हे भगवन् ! त्वं दुर्जेयः, सहजः, अविवेकी च सत्ता असि

ਯਹਿ ਚਤੁਰ ਵਰਗ ਸੰਸਾਰ ਦਾਨ ॥
यहि चतुर वरग संसार दान ॥

अस्मिन् जगति दानकार्यस्य चत्वारि वर्गाः उल्लिखिताः सन्ति

ਕਿਹੁ ਚਤੁਰ ਵਰਗ ਕਿਜੈ ਵਖਿਆਨ ॥੬॥੧੩੧॥
किहु चतुर वरग किजै वखिआन ॥६॥१३१॥

के एते वर्गाः कृपापूर्वकं वदतु।6.131।

ਇਕ ਰਾਜੁ ਧਰਮ ਇਕ ਦਾਨ ਧਰਮ ॥
इक राजु धरम इक दान धरम ॥

एकं राजनैतिकं अनुशासनं, एकं तपस्वी s अनुशासनम्

ਇਕ ਭੋਗ ਧਰਮ ਇਕ ਮੋਛ ਕਰਮ ॥
इक भोग धरम इक मोछ करम ॥

एकं गृहस्थस्य अनुशासनं, एकं तपस्वीस्य अनुशासनम्।

ਇਕ ਚਤੁਰ ਵਰਗ ਸਭ ਜਗ ਭਣੰਤ ॥
इक चतुर वरग सभ जग भणंत ॥

चतुर्णां वर्गानां एतत् एकं सर्वं जगत् जानाति

ਸੇ ਆਤਮਾਹ ਪਰਾਤਮਾ ਪੁਛੰਤ ॥੭॥੧੩੨॥
से आतमाह परातमा पुछंत ॥७॥१३२॥

स आत्मा भगवतः जिज्ञासां करोति।7.132।

ਇਕ ਰਾਜ ਧਰਮ ਇਕ ਧਰਮ ਦਾਨ ॥
इक राज धरम इक धरम दान ॥

एकं राजनैतिकं अनुशासनं, एकं धार्मिकानुशासनम्

ਇਕ ਭੋਗ ਧਰਮ ਇਕ ਮੋਛਵਾਨ ॥
इक भोग धरम इक मोछवान ॥

एकं गृहस्थस्य अनुशासनं, एकं तपस्वीस्य अनुशासनम् .

ਤੁਮ ਕਹੋ ਚਤ੍ਰ ਚਤ੍ਰੈ ਬਿਚਾਰ ॥
तुम कहो चत्र चत्रै बिचार ॥

चतुर्णां विषये तव विचारान् कृपया कथयतु।

ਜੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਭਏ ਜੁਗ ਅਪਾਰ ॥੮॥੧੩੩॥
जे त्रिकाल भए जुग अपार ॥८॥१३३॥

युगत्रयेषु च दीर्घयुगेषु तेषां प्रवर्तकान् कथयतु।।८।१३३।।

ਬਰਨੰਨ ਕਰੋ ਤੁਮ ਪ੍ਰਿਥਮ ਦਾਨ ॥
बरनंन करो तुम प्रिथम दान ॥

प्रथमं अनुशासनं मे कथयतु

ਜਿਮ ਦਾਨ ਧਰਮ ਕਿੰਨੇ ਨ੍ਰਿਪਾਨ ॥
जिम दान धरम किंने न्रिपान ॥

कथं एतत् धर्मानुशासनं नृपैः अवलोकितम् |

ਸਤਿਜੁਗ ਕਰਮ ਸੁਰ ਦਾਨ ਦੰਤ ॥
सतिजुग करम सुर दान दंत ॥

सत्ययुगे दानानि दत्तानि सद्कर्मभिः

ਭੂਮਾਦਿ ਦਾਨ ਕੀਨੇ ਅਕੰਥ ॥੯॥੧੩੪॥
भूमादि दान कीने अकंथ ॥९॥१३४॥

अवर्णनीयानि भूमिादिदानानि , दत्तानि आसन्।9.134.

ਤ੍ਰੈ ਜੁਗ ਮਹੀਪ ਬਰਨੇ ਨ ਜਾਤ ॥
त्रै जुग महीप बरने न जात ॥

युगत्रयस्य राजानः वर्णयितुं न शक्यन्ते,

ਗਾਥਾ ਅਨੰਤ ਉਪਮਾ ਅਗਾਤ ॥
गाथा अनंत उपमा अगात ॥

त्रियुगराजस्य वर्णनं दुष्करं तेषां कथा अनन्तं स्तुतिः अनिर्वचनीयः।

ਜੋ ਕੀਏ ਜਗਤ ਮੈ ਜਗ ਧਰਮ ॥
जो कीए जगत मै जग धरम ॥

(ते) लोके यज्ञं कृतवन्तः

ਬਰਨੇ ਨ ਜਾਹਿ ਤੇ ਅਮਿਤ ਕਰਮ ॥੧੦॥੧੩੫॥
बरने न जाहि ते अमित करम ॥१०॥१३५॥

यज्ञं कृत्वा धर्मानुशासनं असीमितं कर्म ॥१०.१३५॥

ਕਲਜੁਗ ਤੇ ਆਦਿ ਜੋ ਭਏ ਮਹੀਪ ॥
कलजुग ते आदि जो भए महीप ॥

ये कलियुगात् पूर्वं राजाभूताः |

ਇਹਿ ਭਰਥ ਖੰਡਿ ਮਹਿ ਜੰਬੂ ਦੀਪ ॥
इहि भरथ खंडि महि जंबू दीप ॥

कलियुगात् पूर्वं ये राजानः राज्यं कृतवन्तः, भारतखण्डे जम्बूद्वीपे।

ਤ੍ਵ ਬਲ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਰਣੌ ਸੁ ਤ੍ਰੈਣ ॥
त्व बल प्रताप बरणौ सु त्रैण ॥

तव बलेन तेषां ('त्रिणा') महिमा वर्णयामि।

ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸਟ੍ਰ ਭੂ ਭਰਥ ਏਣ ॥੧੧॥੧੩੬॥
राजा युधिसट्र भू भरथ एण ॥११॥१३६॥

तान् प्रवक्ष्यामि तव बलेन वैभवेन च राजा यधिष्ठः अकलङ्कः पृथिव्याः धारकः आसीत्।11.136।

ਖੰਡੇ ਅਖੰਡ ਜਿਹ ਚਤੁਰ ਖੰਡ ॥
खंडे अखंड जिह चतुर खंड ॥

(सः) अविभाज्यान् (राजान्) चतुर्धा खण्डितवान्

ਕੈਰੌ ਕੁਰਖੇਤ੍ਰ ਮਾਰੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ॥
कैरौ कुरखेत्र मारे प्रचंड ॥

सः (यधिष्ठः) अखण्डान् चतुष्टयखण्डेषु (प्रदेशेषु) भग्नवान्, कुरुक्षेत्रयुद्धे महाबलेन कौरवान् नाशयत्।

ਜਿਹ ਚਤੁਰ ਕੁੰਡ ਜਿਤਿਯੋ ਦੁਬਾਰ ॥
जिह चतुर कुंड जितियो दुबार ॥

कः द्विवारं चतुर्दिक्षुः जितवान्

ਅਰਜਨ ਭੀਮਾਦਿ ਭ੍ਰਾਤਾ ਜੁਝਾਰ ॥੧੨॥੧੩੭॥
अरजन भीमादि भ्राता जुझार ॥१२॥१३७॥

द्विगुणं चतुर्दिशं जितवान् | अर्जुनभीमदयो महाबलाः भ्रातरः ॥१२.१३७॥

ਅਰਜਨ ਪਠਿਯੋ ਉਤਰ ਦਿਸਾਨ ॥
अरजन पठियो उतर दिसान ॥

(सः) उत्तरदिशि अर्जनं (जिते) प्रेषितवान्

ਭੀਮਹਿ ਕਰਾਇ ਪੂਰਬ ਪਯਾਨ ॥
भीमहि कराइ पूरब पयान ॥

सः अर्जुनं उत्तरदिशि विजयाय प्रेषितवान्, भीमः पूर्वदिशि विजयाय अगच्छत्।

ਸਹਿਦੇਵ ਪਠਿਯੋ ਦਛਣ ਸੁਦੇਸ ॥
सहिदेव पठियो दछण सुदेस ॥

सहदेवः दक्षिणदेशं प्रेषितः

ਨੁਕਲਹਿ ਪਠਾਇ ਪਛਮ ਪ੍ਰਵੇਸ ॥੧੩॥੧੩੮॥
नुकलहि पठाइ पछम प्रवेस ॥१३॥१३८॥

सहदेवः दक्षिणे देशं प्रेषितः, नकुलः पश्चिमे प्रेषितः।१३।१३८।

ਮੰਡੇ ਮਹੀਪ ਖੰਡਿਯੋ ਖਤ੍ਰਾਣ ॥
मंडे महीप खंडियो खत्राण ॥

(एते सर्वे) मसलं ('मण्डे') दत्त्वा नृपान् छत्रान् विदारयन्,