श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 978


ਸੇਸ ਅਲਿਕੇਸ ਸਭੈ ਬਿਲਖਾਏ ॥
सेस अलिकेस सभै बिलखाए ॥

शेषनागः कुबेरः ('अलाइक्स') च सर्वे अतीव दुःखिताः आसन्

ਬਿਸਨ ਆਦਿ ਪੁਰ ਜੀਤਿ ਬਤਾਏ ॥੬॥
बिसन आदि पुर जीति बताए ॥६॥

सर्वान् जनान् स्वस्य आधिपत्यं गृहीतवान्।( ६)

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਸੇਸ ਜਲੇਸ ਸੁਰੇਸ ਸਭ ਪੁਰੀ ਬਸਾਏ ਆਨਿ ॥
सेस जलेस सुरेस सभ पुरी बसाए आनि ॥

सेस्, जलेस्, सुरेस्, सर्वे च देवाः स्वक्षेत्रे निवासार्थम् आनयत्।

ਮਹਾ ਰੁਦ੍ਰ ਕੀ ਬਾਲ ਲਖਿ ਰੀਝਿਯੋ ਅਸੁਰ ਨਿਦਾਨ ॥੭॥
महा रुद्र की बाल लखि रीझियो असुर निदान ॥७॥

यत् च पिशाचः रुडरस्य स्त्रियाः प्रलोभितः सन् तां दृष्ट्वा उल्लासितः अभवत्।(7)

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਤ੍ਰਿਯ ਕੋ ਰੂਪ ਨਿਰਖਿ ਲਲਚਾਯੋ ॥
त्रिय को रूप निरखि ललचायो ॥

स्त्रीरूपं दृष्ट्वा (जालंधरः) प्रलोभितः

ਚਤੁਰ ਦੂਤ ਤਿਹ ਤੀਰ ਪਠਾਯੋ ॥
चतुर दूत तिह तीर पठायो ॥

तां दृष्ट्वा सः एतावत् मुग्धः अभवत् यत् सः तस्याः समीपं बुद्धिमान् दूतं प्रेषितवान् ।

ਮੋ ਕਹ ਰੁਦ੍ਰ ਪਾਰਬਤੀ ਦੀਜੈ ॥
मो कह रुद्र पारबती दीजै ॥

हे रुद्र ! पारमं देहि मे, २.

ਨਾਤਰ ਮੀਚ ਮੂੰਡ ਪਰ ਲੀਜੈ ॥੮॥
नातर मीच मूंड पर लीजै ॥८॥

सः रुडे इत्यस्मै पार्वतीं समर्पयितुं प्रलयं वा स्वीकुर्वन्तु इति पृष्टवान्।(८)

ਮਹਾ ਰੁਦ੍ਰ ਬਾਚ ॥
महा रुद्र बाच ॥

महा रुद्र उवाच।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहिरा

ਦੁਹਿਤਾ ਭਗਨੀ ਦੀਜਿਯਤ ਬੇਦ ਬਿਧਾਨ ਬਨਾਇ ॥
दुहिता भगनी दीजियत बेद बिधान बनाइ ॥

'कन्यका भगिन्यः वेदपरम्परानुसारेण दीयते।'

ਅਬ ਲੌ ਕਿਸੂੰ ਨ ਤ੍ਰਿਯ ਦਈ ਸੁਨੁ ਅਸੁਰਨ ਕੇ ਰਾਇ ॥੯॥
अब लौ किसूं न त्रिय दई सुनु असुरन के राइ ॥९॥

'शृणुत, अद्यपर्यन्तं न कश्चित् शरीरं भार्यां न दत्तवान्।'(9)

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਕੋਪ੍ਰਯੋ ਅਸੁਰੇਸਰ ਹੰਕਾਰੀ ॥
कोप्रयो असुरेसर हंकारी ॥

तत् दम्भो विशालराज्यं क्रुद्धम् अभवत्

ਸੈਨਾ ਜੋਰਿ ਦਾਨਵਨ ਭਾਰੀ ॥
सैना जोरि दानवन भारी ॥

पिशाचसेनायाः बहुसंख्यया पृष्ठतः सः क्रुद्धः आगतः ।

ਸੁੰਭ ਨਿਸੁੰਭ ਬੁਲਾਏ ਤਬ ਹੀ ॥
सुंभ निसुंभ बुलाए तब ही ॥

सुम्भः, सुम्भः, २.

ਰਕਤ ਬੀਜ ਜ੍ਵਾਲਾਛਨ ਸਭ ਹੀ ॥੧੦॥
रकत बीज ज्वालाछन सभ ही ॥१०॥

सुन्भं निसुन्भं च आहूय सर्वान् कोपपूर्णान् सङ्गृहीतवान्।(10)

ਭੁਜੰਗ ਛੰਦ ॥
भुजंग छंद ॥

भुजङ्ग श्लोकः १.

ਮਹਾ ਕੋਪ ਕੈ ਕੈ ਹਠੀ ਦੈਤ ਗਾਜੈ ॥
महा कोप कै कै हठी दैत गाजै ॥

हठो दैत्यः अतीव क्रुद्धः अभवत्

ਉਠੇ ਬਾਧਿ ਬਾਨਾਨ ਬਾਕੇ ਬਿਰਾਜੈ ॥
उठे बाधि बानान बाके बिराजै ॥

पूर्णतया बाणैः सज्जाः ते क्रन्दन्ति स्म ।

ਲਏ ਸੂਲ ਸੈਥੀਨ ਆਛੇ ਸੁਹਾਵੈ ॥
लए सूल सैथीन आछे सुहावै ॥

(तेषां हस्ते) शूलशूलाः अलङ्कृताः।

ਬਿਯੋ ਕੌਨ ਜੋਧਾ ਜੋ ਤਾ ਕੋ ਦਬਾਵੈ ॥੧੧॥
बियो कौन जोधा जो ता को दबावै ॥११॥

शूलशूलैः युक्ताः, फलतः को युद्धं कर्तुं साहसं करोति स्म।(११)

ਇਤੈ ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਪਿਯੋ ਸੁ ਡੌਰੂ ਬਜਾਯੋ ॥
इतै रुद्र कोपियो सु डौरू बजायो ॥

इति श्रुत्वा रुद्रः क्रुद्धः सन् ढोलकं वादयति स्म |

ਉਤੈ ਬਾਧ ਗਾੜੀ ਅਨੀ ਇੰਦਰ ਆਯੋ ॥
उतै बाध गाड़ी अनी इंदर आयो ॥

अस्मिन् पार्श्वे रुडरः अतीव क्रुद्धः अभवत्, ढोलम् ताडयति स्म, इन्द्रः स्वसैन्येन सह आगतः ।

ਲਏ ਸੂਰ ਸਾਥੀ ਘਨੀ ਚੰਦ੍ਰ ਆਛੇ ॥
लए सूर साथी घनी चंद्र आछे ॥

सूर्यचन्द्रौ च बहूनां सहचरान् गृहीतवन्तौ |

ਸਭੈ ਸੂਲ ਸੈਥੀ ਲਏ ਕਾਛ ਕਾਛੇ ॥੧੨॥
सभै सूल सैथी लए काछ काछे ॥१२॥

चन्द्रोऽपि स्वदेशवासिना सह सर्वे शूलशूलधराः।(12)

ਹਠੀ ਕੋਪ ਕੈ ਕੈ ਮਹਾ ਦੈਤ ਢੂਕੇ ॥
हठी कोप कै कै महा दैत ढूके ॥

हठिनः दिग्गजाः अतीव क्रुद्धाः आसन्

ਚਲੇ ਭਾਤਿ ਐਸੀ ਸੁ ਮਾਨੋ ਭਭੂਕੇ ॥
चले भाति ऐसी सु मानो भभूके ॥

तथा च ते बबूना इव गच्छन्ति स्म।

ਗ੍ਰੁਜੈ ਹਾਥ ਲੀਨੇ ਗ੍ਰਜੇ ਬੀਰ ਭਾਰੇ ॥
ग्रुजै हाथ लीने ग्रजे बीर भारे ॥

(ते) वज्रहस्तेषु महायोद्धा च वज्रताः |

ਟਰੈ ਨਾਹਿ ਟਾਰੇ ਨਹੀ ਜਾਤ ਮਾਰੇ ॥੧੩॥
टरै नाहि टारे नही जात मारे ॥१३॥

न ते अपसारयितुं शक्याः (युद्धक्षेत्रात्) न च हन्तुं शक्यन्ते स्म। १३.

ਹਠੇ ਦੇਵ ਬਾਕੀ ਅਨੀ ਸਾਥ ਲੈ ਕੈ ॥
हठे देव बाकी अनी साथ लै कै ॥

हति देवा अतिबलसेना

ਮਹਾ ਰੁਦ੍ਰ ਕੋ ਜੁਧ ਕੈ ਅਗ੍ਰ ਕੈ ਕੈ ॥
महा रुद्र को जुध कै अग्र कै कै ॥

महारुद्रः युद्धं कर्तुं अग्रे आगतः।

ਲਏ ਬਿਸਨ ਜੋਧਾ ਸੁ ਐਸ ਬਿਰਾਜੈ ॥
लए बिसन जोधा सु ऐस बिराजै ॥

विष्णुः अपि एवं योद्धान् अलङ्कृत्य आसीत्

ਲਖੇ ਦੇਵ ਕੰਨ੍ਯਾਨ ਕੋ ਦਰਪੁ ਭਾਜੈ ॥੧੪॥
लखे देव कंन्यान को दरपु भाजै ॥१४॥

तं दृष्ट्वा देवकुमाराणां दर्पोऽपि समाप्तः आसीत् इति। १४.

ਇਤੈ ਦੈਤ ਬਾਕੇ ਉਤੇ ਦੇਵ ਸੋਹੈਂ ॥
इतै दैत बाके उते देव सोहैं ॥

अत्र तटाः विशालाः तत्र देवाः अलङ्कृताः,

ਦਿਤ੍ਰਯਾਦਿਤ ਜੂ ਜਾਨ ਕੋ ਮਾਨ ਮੋਹੈਂ ॥
दित्रयादित जू जान को मान मोहैं ॥

दितिः अदितिश्च मनः मोहयन्तौ इव।

ਬਜੈ ਸਾਰ ਗਾੜੋ ਨਹੀ ਭਾਜ ਜਾਵੈ ॥
बजै सार गाड़ो नही भाज जावै ॥

बहु लोहं ध्वन्यते (उभयतः) (न कश्चित्) पलायते।

ਦੁਹੂੰ ਓਰ ਤੇ ਖਿੰਗ ਖਤ੍ਰੀ ਨਚਾਵੈ ॥੧੫॥
दुहूं ओर ते खिंग खत्री नचावै ॥१५॥

उभयतः छत्रश्वाः नृत्यन्ति। १५.

ਪਰਿਯੋ ਲੋਹ ਗਾੜੋ ਤਹਾ ਭਾਤਿ ਐਸੀ ॥
परियो लोह गाड़ो तहा भाति ऐसी ॥

तत्र लोहः एतावत् उच्चैः ध्वनितवान्,

ਮਨੋ ਕ੍ਵਾਰ ਕੇ ਮੇਘ ਕੀ ਬ੍ਰਿਸਟਿ ਜੈਸੀ ॥
मनो क्वार के मेघ की ब्रिसटि जैसी ॥

एकः एकतः तत्र दृढाः पिशाचाः, अपरतः देवाः तेषां सन्तानाः च सम्मानं प्राप्नुवन्ति स्म ।

ਹਠਿਯੋ ਹਾਥ ਮੈ ਸੂਲ ਕੋ ਸੂਲ ਲੈ ਕੈ ॥
हठियो हाथ मै सूल को सूल लै कै ॥

हस्ति शिवः शूलं सुहस्तं वहन् |

ਤਿਸੀ ਛੇਤ੍ਰ ਛਤ੍ਰੀਨ ਕੋ ਛਿਪ੍ਰ ਛੈ ਕੈ ॥੧੬॥
तिसी छेत्र छत्रीन को छिप्र छै कै ॥१६॥

इस्पातः इस्पातं प्रहारं कर्तुं आरब्धवान्, कोऽपि न पलायितः इति निश्चयं कर्तुं काशत्रीः सर्वतः गोलम् अकुर्वन् ।(१६)

ਬਜਿਯੋ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਤਿਸੀ ਖੇਤ ਭਾਰੋ ॥
बजियो राग मारू तिसी खेत भारो ॥

तस्मिन् युद्धक्षेत्रे घातकः रागः कृतः अस्ति ।

ਕਿਸੀ ਕਾਜ ਜੋ ਥੋ ਨ ਸੋਊ ਪਧਾਰੋ ॥
किसी काज जो थो न सोऊ पधारो ॥

ये निष्प्रयोजना आसन्, ते पलायिताः (ततः)।

ਲਰੇ ਬਾਲ ਔ ਬ੍ਰਿਧ ਜੂ ਆ ਰਿਸੈ ਕੈ ॥
लरे बाल औ ब्रिध जू आ रिसै कै ॥

बालकाः वृद्धाः च सर्वे क्रुद्धाः युद्धं च कुर्वन्ति

ਗਏ ਪਾਕ ਸਾਹੀਦ ਯਾਕੀਨ ਹ੍ਵੈ ਕੈ ॥੧੭॥
गए पाक साहीद याकीन ह्वै कै ॥१७॥

ननु च पवित्राः शहीदाः अभवन्। १७.